BfrqI hfkI ivwc pµjfbIaF dI srdfrI-nvdIp isµG igwl

hfkI ivwc jy koeI sUbf mohrI irhf qF Auh pµjfb hY. kOmI Kyz hfkI ivwc jy Bfrq dI '80 dy dhfky qwk ivÈv hfkI 'qy srdfrI rhI qF Auh pµjfb df hI Xogdfn sI. gurmIq isµG kulfr qoN ÈurU ho ky blbIr isµG sInIar, AUDm isµG, ipRQIpfl isµG, hrmIk isµG, ajIqpfl isµG, virµdr isµG, qrsym isµG, krnl hrcrn isµG, surjIq isµG, bldyv isµG, suirµdr isµG soZI, pRgt isµG, bljIq iZwloN, dljIq iZwlo, ggnajIq isµG, dIpk Tfkur, pRBjoq isµG, jugrfj isµG, qyjbIr isµG, kµvlpRIq isµG cfhl qwk hr iKzfrI ny pµjfb dI DrqI qoN AuT ky kuwl dunIaf ivwc afpxf nfm kmfieaf.

         1966 ivwc jdoN bYNkfk ivKy Bfrq ny pihlI vfr eyiÈafeI KyzF ivwc son qmgf ijwiqaf qF golkIpr kpqfn sLµkr lkÈmx nUµ Cwz ky sfrI tIm pµjfbIaF dI sI. isr dy jUiVaF Aupr icwty rumfl dyK ky dunIaf df koeI vI Kyz pRymI sihjy hI aµdfËf lf skdf sI ik ieh ivÈv jyqU Bfrq dI hfkI tIm hY. blbIr isµG iqµn ElMipk son qmgy ijwqx vflf ivÈv df nMbr vMn sYNtr Pfrvfrz bixaf. AUDm isµG ny cfr ElMipk Kyzx qy cfr hI qmgy ijwqx df ivÈv irkfrz bxfieaf.

         60 dy dhfky ivwc ipRQIpfl isµG ivÈv pRiswD pYnltI kfrnr bixaf ijs dy zroN goiraF ny inXm bdl ky ihwt bµd kIqI. Auh nfmI PuwlbYk hox dy nfl-nfl ElMipk KyzF df srvoqm skorr vI bixaf. jgjIq isµG qy hribµdr isµG icmnI ny 1964 ivwc ElMipk KyzF df son qmgf ijwiqaf. bfl ikRÈn ny 1956 dIaF ElMipk KyzF df son qmgf ijwiqaf. ieh sfry arjun aYvfrzI bxy. Bfrq nUµ ieklOqf ivÈv kwp pdm sRI ajIqpfl isµG ny ijqfieaf qy Auh Kud sµsfr pRiswD sYNtr hfP iKzfrI bixaf. Aus dI tIm ivwc surjIq isµG, hrmIk isµG, hrcrn isµG, mihµdr muxÈI, virµdr isµG vrgy DunMqr iKzfrI pµjfb dI imwtI dy jfey sn. ies qoN bfad Bfrq ny jdoN hux qwk df afKrI ElMipk son qmgf 1980 ivwc mfsko ivKy hfkI ivwc ijwiqaf qF Aus tIm ivwc Èumfr pµjfb df suirµdr isµG soZI 15 golF nfl srvoqm skorr bixaf. iesy tIm ivwc gurmyl isµG, divµdr isµG grcf sn. ies qoN bfad rijµdr isµG jUnIar, suKbIr isµG gryvfl, jgdIp igwl, hrdIp gryvfl, hrpRIq isµG ny dyÈ dI numfieµdgI kIqI. iesy dOr ivwc pRgt isµG dunIaf df pRiswD Puwl bYk bixaf. 1998 ivwc jdoN Bfrq ny 32 sflF bfad eyiÈafeI KyzF df dUjf son qmgf ijwiqaf qF bljIq iZwloN, rmndIp isµG gryvfl, bljIq sYxI vrgy iKzfrI tIm df ihwsf sn. 2000 dIaF isznI AulMipk KyzF ivwc rmndIp gryvfl ny Bfrq dI kpqfnI kIqI.

         2001 ivwc Bfrq ny pihlI vfr jUnIar ivÈv kwp ijwiqaf. ies tIm df kpqfn ggnajIq isµG sI, 10 gol krn vflf srvoqm skorr dIpk Tfkur, swq gol krn vflf zrYg Pilwkr jugrfj isµG, pRBjoq isµG, qyjbIr isµG, kµvlpRIq isµG cfhl, ieµdrjIq cwZf, rfjpfl isµG, ibkrmjIq isµG kfkf pµjfb dy hI sn, ijnHF Bfrq nUµ pihlI vfr jUnIar vrg ivwc sµsfr cYNpIan bxfieaf. ies qoN bfad BfrqI tIm ny 2003 ivwc hfkI ivwc cfr iKqfb ijwqy. Aukq iKzfrIaF dy nfl dljIq iZwloN aqy rvIpfl isµG, divµdrpfl isµG, gurbfj isµG ny smyN-smyN 'qy Bfrq dI numfieµdgI kIqI.

         ivÈv kwp dy sµdrB ivwc gwl kIqI jfvy qF jy pµjfb nf huµdf qF Bfrq Èfied iqµny qmgy (sonf, cFdI qy kFsI) kdy vI nf ijwqdf. pµjfb df hrcrn isµG qy virµdr isµG iqµny mOikaF 'qy tIm df ihwsf sn, jdoN Bfrq ny qmgy ijwqy. ies qoN ielfvf 1975 ivwc ivÈv cYNpIan tIm df kYNp vI pµjfb srkfr ny lfieaf sI. mOjUdf BfrqI hfkI tIm dy kpqfn rfjpfl isµG smyq pRBjoq isµG, dIpk Tfkur, gurbfË isµG, srvnjIq isµG qy gurivµdr isµG cµdI pµjfb dy hI iKzfrI hn.

 

12vF hfkI ivÈv kwp

(myjr iDafn cµd nYÈnl hfkI styzIam, nvIN idwlI)

pUl ‘ey': hflYNz, jrmnI, korIaf, inAUËIlYNz, arjntInf qy kYnyzf

pUl ‘bI': Bfrq, pfiksqfn, afstrylIaf, spyn, ieµglYNz qy dwKxI aPrIkf

idn          mYc                              BfrqI smF (Èfm vyly)

28 PrvrI  dwKxI aPrIkf bnfm spyn   4:35

              afstrylIaf bnfm ieµglYNz  6:35

              Bfrq bnfm pfiksqfn        8:35

1 mfrc      inAUËIlYNz bnfm kYnyzf       4:35

               jrmnI bnfm korIaf          6:35

               hflYNz bnfm arjntInf      8:35

2 mfrc      dwKxI aPrIkf bnfm ieµglYNz        4:35

               pfiksqfn bnfm spyn        6:35

               Bfrq bnfm afstrylIaf     8:35

3 mfrc      kYnyzf bnfm jrmnI           4:35

               arjntInf bnfm korIaf     6:35

               inAUËIlYNz bnfm hflYNz       8:35

4 mfrc      dwKxI aPrIkf-afstrylIaf 4:35

               ieµglYNz bnfm pfiksqfn     6:35

               Bfrq bnfm spyn              8:35

5 mfrc      korIaf bnfm inAUËIlYNz      4:35

               hflYNz bnfm kYnyzf            6:35

               jrmnI bnfm arjntInf     8:35

6 mfrc      afstrylIaf bnfm spyn     4:35

               dw[aPrIkf bnfm pfiksqfn 6:35

               Bfrq bnfm ieµglYNz          8:35

7 mfrc      korIaf bnfm kYnyzf           4:35

               inAUËIlYNz bnfm arjntInf 6:35

               jrmnI bnfm hflYNz           8:35

8 mfrc      spyn bnfm ieµglYNz           4:35

               pfiksqfn bnfm afstrylIaf        6:35

               hflYNz bnfm arjntInf      8:35

9 mfrc      jrmnI bnfm inAUËIlYNz      4:35

               hflYNz bnfm korIaf           6:35

               kYnyzf bnfm arjntInf      8:35

10 mfrc    afrfm df idn

11 mfrc    11vyN qy 12vyN sQfn leI       3:35

               pihlf sYmIPfeInl            6:05

               dUjf sYmI PfeInl             8:35

12 mfrc    nOvyN sQfn qy dsvyN leI       3:35

               swqvyN qy awTvyN sQfn leI    6:05

               pµjvyN qy CyvyN sQfn leI       8:35

13 mfrc    kFsI dy qmgy leI             3:35

               PfeInl                         6:05

 

ivÈv kwp ivwc Bfrq dy kpqfn

ajIqpfl isµG  1971 ivÈv kwp (bfrsIlonf)

aYm pI gxyÈ    1973 ivÈv kwp (aYmstrzm)

ajIqpfl isµG  1975 ivÈv kwp (kuaflflMpr)

vI jy Pilps    1978 ivÈv kwp (ibEns eyars)

surjIq isµG              1982 ivÈv kwp (bµbeI)

muhµmd Èfihd   1986 ivÈv kwp (lMzn)

prgt isµG      1990 ivÈv kwp (lfhOr(

jUz PlYiks      1994 ivÈv kwp (isznI(

Dnrfj ipwlY      1998 ivÈv kwp (EtrKyt)

bljIq iZwloN             2002 ivÈv kwp (kuaflflMpr)

dlIp itrkI             2006 ivÈv kwp (moNclybrg)

rfjpfl isµG    2010 ivÈv kwp (nvIN idwlI)

 

2010 ivÈv kwp leI BfrqI hfkI tIm

rfjpfl isµG (kpqfn),pRBjoq isµG, dIpk Tfkur,sµdIp isµG,arjun hflwpf,srdfr isµG,aYNzrIan izsUËf,quÈfr KFzykr,ivkrm ipwlY,iÈvyNdr isµG, idvfkr rfm,gurbfË isµG,svrnjIq isµG,gurivµdr isµG cµdI,dfinÈ mujqfbf DnSjy mfhfdfiek,Brq qy pI afr sRIjyÈ.

  

ivÈv hfkI 'c cmky pRBjoq isMG qy suirµdr kOr-nvdIp isµG igwl

      sfl 2009 ivwc BfvyN koeI vI BfrqI iKzfrI purÈ qy mihlf vrg ivwc ‘vrlz plyar afP df XIar aYvfrz' leI nfmËd nhIN hoieaf, pr ies sfl dI ivÈv ielYvn ivwc dovyN vrgF ivwc iewk-iewk BfrqI ny jgHf hfsl kIqI. purÈ vrg ivwc Pfrvrz pRBjoq isµG qy mihlf vrg ivwc Pfrvrz suirµdr kOr nUµ ‘vrlz hfkI afl stfr' tIm ivwc cuixaf igaf. purÈF dI ivÈv ielYvn ivwc sB qoN vwD jrmnI qy afstrylIaf dy iqµn-iqµn iKzfrI cuxy gey, jd ik Bfrq vFg guaFZI mulk pfiksqfn df vI iewk hI iKzfrI golkIpr slmfn akbr cuixaf igaf. mihlf vrg ivwc hflYNz qy arjntInf dIaF iqµn-iqµn iKzfrnF cuxIaF geIaF.

         purÈF dI ivÈv ielYvn ivwc cuixaf igaf pµjfbI iKzfrI pRBjoq isµG 2007 ivwc ‘vrlz plyar afP df XIar aYvfrz' leI vI nfmËd ho cuwkf sI. Aus vyly Aus nUµ eyÈIaf kwp 2007 ivwc idKfey srvoqm pRdrÈn dI bdOlq nfmËd kIqf igaf sI, ijwQy Auh 15 gol kr ky srvoqm skorr bixaf sI. btfly df pRBjoq isMG ipCly krIb iewk dhfky qoN kOmI Kyz hfkI dI syvf kr irhf hY. 2001 ivwc hobfrt ivKy Bfrq nUµ plyTf qy hux qwk df ieklOqf jUnIar ivÈv kwp ijqfAux vflI tIm dy mohrI Pfrvrz rhy pRBjoq ny ies mukfbly ivwc 5 gol kIqy sn. 2003 ivwc eyÈIaf kwp, aYPro eyÈIan KyzF, cfr dyÈF dy pYnfsoink kwp qy afstrylIaf ivKy hoey cfr dyÈI tUrnfmYNt ivwc Bfrq ny iKqfbI ijwqF hfsl kIqIaF aqy ies lYPt ivµgr ny Aumdf Kyz idKfeI.

         pRBjoq isµG ny 2002 ivwc busfn ivKy eyiÈafeI KyzF df cFdI df qmgf ijwiqaf. ieQy hI pRBjoq isµG ƒ ‘eyÈIan afl stfr' tIm ivwc cuixaf igaf. 2004 ivwc eyQnË ivKy Auh ElMpIan bixaf. GrylU hfkI ivwc pRBjoq ny pihlF pµjfb dI agvfeI kIqI, iPr eyar ieµzIaf akYzmI qy hux ieµzIan afiel kfrporyÈn vloN KyzidaF Aus ny dyÈ df hr nfmI tUrnfmYNt ijwiqaf. arjnf aYvfrz jyqU pRBjoq ny hfkI dy gur aYn afeI aYs pitaflf ivwc sports aQfrtI afP ieMzIaf dy koc ieµdrjIq isµG igwl qoN iswKy. lYPt afAUt dI puËIÈn 'qy Kyzdf ies pfsy qoN BfrqI hmilaF df Auh Durf huµdf hY. gyNd nUµ lY ky qyË dOVn dI Aus kol bfKUbI klf hY. ies sfl dI ivÈv ielYvn ivwc cuixaf pRBjoq isµG ies sfl PrvrI mhIny ivafh bµDn ivwc bwJf hY. pRBjoq ies pRfpqI df ishrf afpxI pqnI jYsmIn kOr nUµ idµdf hY qy Aus nUµ afpxy leI iksmq vflI mµndf hY.

         mihlf vrg dI ivÈv ielYvn ivwc vI iewk hI BfrqI nUµ mOkf imilaf. hirafxf dI suirµdr kOr ny ivÈv ielYvn ivwc jgHf hfsl kr ky dyÈ df nfm cmkfieaf. 25 julfeI 1982 nUµ Èfhbfd ivKy jnmI suirµdr kOr droxfcfrIaf aYvfrz jyqU koc bldyv isµG dI Èfigrd hY. mihlf iKzfrnF dy mwky vjoN jfxy jFdy Èfhbfd nUµ mOjUdf smyN hfkI ivwc Auh sQfn hfsl hY, ijhVf iksy vyly sµsfrpur ƒ sI. suirµdr kOr ies dI agvfeI kr rhI hY. pihly sfl hI kOmI cYNpIaniÈp ivwc suirµdr ny 33 gol kIqy. AudoN qoN hI Aus ‘gol mÈIn' dy nfm nfl jfixaf jFdf hY. suirµdr 1998 qoN BfrqI mihlf hfkI tIm dI mYNbr clI af rhI hY. iesy sfl bYNkfk ivKy BfrqI tIm ny eyÈIafeI KyzF ivwc cFdI df qmgf ijwiqaf. agly sfl 1999 ivwc vI BfrqI tIm ny eyÈIaf kwp ivwc cFdI df qmgf ijwiqaf. 2004 ivwc suirµdr dI tIm ny eyÈIaf kwp df son qmgf ijwiqaf.

         sfl 2009 ivwc qF suirµdr dI Kyz dI guwzI hI cVHI rhI. iesy sfl BfrqI hfkI tIm dI kpqfnI sFBx vflI suirµdr kOr dI agvfeI ivwc tIm ny arjntInf, rUs aqy bYNkfk ivKy Èfndfr pRdrÈn kIqf. iesy sfl bYNkfk ivKy swqvyN eyÈIaf kwp ivwc BfrqI tIm ny cFdI qmgf ijwiqaf. suirµdr kOr nUµ iesy sfl kOmFqrI pRfpqIaF bdly Bfrq srkfr ny arjnf aYvfrz purskfr nfl snmfnq kIqf.

 

ikwQy geIaF pMjfb dIaF rvfieqI KyzF?-jsvIr isMG ‘suwqI’

         jykr pMjfb dy imhnqI iksfn ny afpxy KUn psIny dI kmfeI kr ky pMjfb nUM Bfrq df qfj bxf ky rwiKaf hY qF pMjfbI gwBrUaF ny afpxI Kyz ÈkqI duafrf pMjfb dI pRiswDI dyÈF-ivdyÈF ivwc kIqI hY. s[ imlKf isMG, nvjoq isMG iswDU, hrBjn isMG, ipRQIpfl isMG, dfrf isMG, pRgt isMG KyzF ivwc DrU qfry hn. hfkI dI Kyz bfry sfrf sMsfr jfxdf hY ik ikvyN pMjfb dy iKzfrI ies Kyz dy bfdÈfh sn. kdI Auh idn huMdy sn jdoN awT-nON iKzfrI isr `qy icwty rumfl pf ky mYdfn ivwc Auqrdy sn qF ikvyN gyNd AunHF dy ieÈfiraF `qy nwcdI sI. pMjfb ÈurU qoN hI jMgF, XuwDF df aKfVf bixaf irhf hY. ijs kfrn pMjfbI ÈurU qoN inzr aqy iËMdgI nUM mfnx ivwc ivÈvfs rwKx vfly sn.

         Bfrq df mohrI sUbf hox kfrn ies dy hryk kdm nUM Bfrq dy BivwK df kdm mMinaf jFdf irhf hY. pMjfbI lokF ny vI afpxI ies iËMmyvfrI qoN kdy mMUh nhIN moiVaf. KuwlHf Kfx, KuwlHf hMZfx aqy rwj ky imhnq krnf pMjfbIaF nUM ivrfsq ivwcoN imilaf hY. iesy leI pMjfbIaF df hryk idn myly iqAuhfr dI qrHF bIqdf hY. myly ivwc lokF df iekwT qy pMjfb dIaF rvfieqI KyzF myly df jo rMg bMnHdIaF hn, Auh qF jo mylf vyKdf hY Aus nUM dwsx dI loV nhIN. myly ivwc KyzF dyKx vfilaF df iekwT iKzfrIaF dIaF awKF ivwc hor iËafdf cmk pYdf krdf sI aqy Auh afpxI srIrk smrwQf qoN ikqy vD afpxI klf df pRdrÈn krdy sn. kbwzI, rwsfkÈI, bYl gwzIaF dI dOVF, bfËIgrF dIaF bfËIaF, kuÈqI aqy anykF hor KyzF, ijs ivwc pMjfb dy AuWc kotI dy iKzfrI afpxI klf dy jOhr idKf cuwky hn. pMjfb dy ieh iKzfrI bhuq iËafdf srIrk ÈkqI aqy cusqI PurqI df nmUnf huMdy sn, jo ik ivroDI `qy vfr krnf aqy bcxf iek clfk XoDy dI qrHF krdy sn.

         jykr pMjfb dy myilaF dI gwl krdy smyN ienHF rvfieqI KyzF dI gwl nf kIqI jfvy qF pMjfbI myly aDUry huMdy hn. prMqU swc qF ieh hY ik ienHF myilaF ivwcoN ienHF KyzF dI gwl hI nhIN blik KyzF vI alop ho cuwkIaF hn.

         jykr iksy bËurg ivakqI qoN hux aqy pihlF dy myilaF bfry puwiCaf jfvy qF purfxy smyN nUM Xfd kr ky Aus dIaF awKF ivwc kudrqI cmk af jFdI hY aqy hux df smF dyK ky Aus dIaF awKF ivwc iek ajIb AudfsI Cf jFdI hY. ipCly do dhfikaF ivwc pMjfbIaF dI jIvn ÈYlI aqy Kfx-pIx ivwc ZyrF pirvrqn afey hn. sMXukq pirvfr tuwt cuwky hn aqy pMjfbI lok iËMdgI dI dOV ivwc afpxI ies vwKrI pCfx qoN dUr ho gey hn. byÈwk asIN afriQk qOr `qy bhuq qrwkI kIqI hY aqy pMjfb ivwc afDuinkqf df bol bflf hY, prMqU ies dy nfl-nfl hI afpxy siBafcfr aqy rvfieqI KyzF dI QF nUM afpxy jIvn ivwcoN kwZ idwqf hY. awj kwlH ienHF KyzF dI QF afDuink KyzF jF kih lov ik aMgryËI KyzF iËafdf pRcql ho geIaF hn. jo ik iËafdfqr Gr dy aMdr kMipAUtr `qy bYT ky KyzIaF jFdIaF hn.

         jykr rvfieqI KyzF nUM bcfAux dI gwl krIey qF iklHf rfeypur ny hI kfPI smyN qoN ienHF KyzF pRqI iek iËMmyvfrI Biraf kdm puwitaf hY aqy sMsfr pwDr `qy ienHF KyzF dI mhwqqf drsfeI hY. iklHf rfeypur dIaF KyzF ivwc hI aslI pMjfb dy drÈn huMdy hn. pMjfb dy kol ies smyN iklHf rfeypur hI lY dy ky rihMdf hY ienHF rvfieqI KyzF df mMc.

         pMjfbI rvfieqI KyzF nUM ijhVI sB qoN vwzI gwl ny Zfh lfeI hY, Auh pMjfb aMdr niÈaF dI vrqoN krdy nOjvfnF dI vDdI igxqI hY. jo pMjfb Bfrq dI qrwkI df rfh dwisaf jFdf sI, Auh awj dunIaf df sB qoN vwzf nÈeI sQfn bx cuwikaf hY. ieh koeI hYrfnI dI gwl nhIN hY ikAuNik asIN afpxy afly-duafly ieh hflq afm dyKdy hF. ienHF nÈeI nOjvfnF qoN iksy Kyz dI qF kI, iksy Bly kMm dI vI AumId nhIN huMdI. pMjfbI myilaF dy nF `qy PYÈn dI iek aijhI BIV iekwTI huMdI hY, ijs ivwc iek Kyz pRymI aqy afm ivakqI df sfh Guwtdf hY. iksy ny TIk ikhf hY ik jykr iksy kOm dI qrwkI krnI hY qF Aus kOm dy lokF ivwc Kyz Bfvnf pYdf kro, prMqU pMjfb ivwc ieh Bfvnf lgBg Kqm ho cuwkI hY.

         Kyz koeI vI mfVI nhIN huMdI jdoN qwk Aus nUM Kyz Bfvnf nfl Kyizaf jfvy, pr awj-kwlH iKzfrIaF ivwc ieh Bfvnf Gwt hY aqy Auh cMgy mfVy ZMg apxf ky ijwq nUM iËafdf mhwqqf idMdy hn. huxy ijhy hoeIaF ElMipk aqy kfmnvYlQ KyzF ivwc iKzfrIaF vwloN nÈIly pdfrQF dI vrqoN kIqI geI, ijnHF ivwc BfrqI iKzfrI vI sn. ijs kfrn Bfrq nUM kfPI Èrmsfr hoxf ipaf.

         pMjfb dIaF rvfieqI KyzF nUM ijs gwl ny iËafdf pRBfvq kIqf hY, Auh hY afriQkqf. ikAuNik pMjfb ivwc ajy vI ieh KyzF Kyzx vfly iKzfrI aqy drÈk kfPI qwdfd ivwc hn, prMqU afriQk qMgI ienHF nUM pRBfvq krdI hY. awj df iKzfrI afpxI Kyz nUM afpxf kYrIar smJ ky Kyzdf hY aqy Auh cfhuMdf hY ik ijs Kyz nUM Auh Kyzdf hY, Aus Kyz kfrn Aus df kYrIar vDIaf bxy. ies leI sihjy hI AunHF KyzF nUM apxfAuNdf hY, ijs ivwc Aus nUM afpxf BivwK idsdf hovy. jykr pMjfb dIaF rvfieqI KyzF dI gwl krIey qF ienHF KyzF nUM Kyzdy iKzfrIaF dI afriQk hflq bhuqI TIk nhIN hY. myly ivwc Kyzx qoN bfad drÈkF duafrf hOslf vDfAux vjoN kuJ rupey hI ienHF dI afmdn huMdI hY. ies qrHF dy hlfqF ivwc kOx iKzfrI ies mihMgfeI Bry smyN ivwc KyzF Kyzx dI ihMmq krygf. srkfr dy nyqf kyvl ienfm vMzx smyN hI hfËr huMdy hn, AunHF nUM ienHF KyzF pRqI koeI idlcspI nhIN hY. awj loV hY aijhI nIqI dI jo pMjfb dIaF ienHF KyzF nUM muV surjIq kry, qF jo ieh KyzF Kyzx vfly iKzfrIaF nUM vI dUjIaF KyzF vFg Xog mOky pRdfn kIqy jfx qF ik Auh iKzfrI ieh KyzF Kyzdy mfx mihsUs krn. jykr ienHF KyzF nUM bcfAux leI koeI Tos nIqI iqafr nhIN kIqI geI qF Auh idn dUr nhIN, jdoN crKy PulkfrIaF dI qrHF ieh KyzF dI numfieÈI ho ky rih jfxgIaF.

inÈfnybfËI 'c dyÈ df BivwK: amnpRIq isµG-jiqµdr kOr

hfÈm Piqh nsIb AunHF nUµ,

ijnHF ihµmq Xfr bxfeI.

         Auh afp BfvyN Gwt boldf hY, pr Aus dy irkfrz hI sfrI khfxI ibafn idµdy hn. hornF vFg Aus nUµ srkfr jF mIzIaf nfl koeI iglf nhIN ik Aus nUµ ‘afh nhIN imilaf, ahu nhIN imilaf.' Aus nUµ qF bs iewk afs hY ik AulMipk ivwc afey son qmgy qoN bfad jykr aYqkIN rfÈtr mµzl KyzF ivwc pRdrÈn cµgf irhf qF Èfied ies Kyz dI jUn suDr jfvy. swcmuwc jdoN aiBnv ibµdrf ny eyar rfeIPl ivwc ElMipk ivwc Bfrq leI plyTf son qmgf ijwiqaf sI qF ieµj lwigaf sI ik hux Èfied hfkI qoN bfad ieho Kyz ijhVI Bfrq ƒ AulMipk ivwc mfx, idvf skdI hY.

         ieQy asIN gwl kr rhy hF eyar ipstl inÈfnybfË amnpRIq isµG dI. Auh pUry isrV nfl imhnq ivwc juwitaf hoieaf hY. bs iewko iewk inÈfnf hY ElMipk ivwc mulk dI pRqIinDqf krnf qy qmgf ijwqxf. Auh idn hfly vI Aus nUµ Buwilaf nhIN jdoN ipClI ElMipks leI hoey kuaflIPfieµg rfAUNz ivwc Auh mihË iewk puafieµt nfl dfKly qoN KuµJ igaf. ies dI cIs hfly vI Aus nUµ hY. Aus dy ipqf syvk isµG jo pµjfb puls ivwc sb ieµspYktr hn nUµ afp ies Kyz df ÈOk sI. hflfq dI mjbUrI kfrn afpxf ÈOk qF ivwc ivcfly dm qoV igaf, pr agFh puwqr nUµ AunHF ies lIhy pfieaf qy hr sµBv shUlq idwqI. hux puwq ny  ieµnIaF ku pRfpqIaF kr leIaF ny ipqf nUµ afpxy ÈOk dy dm qoVn df mlfl Buwl igaY. jy ipqf ny afpxy vloN koeI ksr nhIN CwzI qF sfAU puwqr ny vI ies Kyz ivwc kYrIar bxfAux leI ipqf vloN imlI hwlfÈyrI df mfx rwiKaf hY.

         kihµdy hn ik inÈfnybfËI bVI mihµgI Kyz hY, ies nUµ apnfAuxf hr iewk dy vws dI gwl nhIN, pr amnpRIq ny idKf idwqf hY ik jykr kuJ kr idKfAux df id®VH ierfdf hovy qF koeI vI muÈkl rfh nhIN qwk skdI. Aus kol pRYkits vfsqy inwjI ryNj nhIN hY, pr Aus dIaF kOmFqrI pwDr 'qy pRfpqIaF nUµ dyKidaF pI ey pI ÈUitµg ryNj iPlOr dy pRbµDkF ny Aus nUµ muPq mYNbriÈp idwqI hoeI hY. Auh ipCly kuJ virHaF qoN kOmI kYNpF ivwc ÈmUlIaq kr irhf hY qy jdoN kYNp nf hovy qF Auh pI pI ey dI ryNj ivwc pRYkits krdf hY. Auh kihµdf hY, ‘‘kOmI kYNpF ivwc ihwsf lYx df Pfiedf ieh hY ik AuQy pRYkits leI golI iswkf muPq iml jFdf hY.''

         mhfrfjf rxjIq isµG puls pbilk skUl qoN bfrHvIN pfs krn vfly amn ny Kyz kYrIar dI ÈurUafq 1996-97 ivwc iËlf pwDr dy mukfbilaF  qoN kIqI. cµgy inÈfnybfË bxn dy gux Aus ivwc CyqI hI nËr afAux lwgy qy Aus ny pihlI vfr hI iËlf pwDrI mukfbilaF ivwc Bfg lYNidaF ijwq hfsl kIqI. eyar ipstl eIvYNt ivwc Kyzx vflf amn 1999-2000 ivwc hI pRI-nYÈnl Kyzx ivwc sPl hoieaf. kOmI mukfbilaF ivwc pihlI vfr 2003 ivwc Kyizaf. ies qoN bfad Auhny ipCFh muV ky nhIN dyiKaf.

         Aus dIaF pRfpqIaF dI sUcI bVI lMmI hY. kOmFqrI ipV ivwc Auh jUnIar vrg ivwc 2005 ivwc inwqiraf. jrmn ivwc hoeI kOmFqrI inÈfnybfËI cYNpIaniÈp ivwc Aus ny eyar ipstl eIvYNt ivwc ivakqIgq do son qmgy ijwqy. ies qoN bfad iesy vrHy cYk irpbilk ivwc hoeI dUjI kOmFqrI cYNpIaniÈp ivwc tIm mukfbly ivwc son qmgf  ijwiqaf. ieQy vI dws dyeIey ik inÈfnybfËI Kyz dy sfl ivwc do ivÈv mukfbly huµdy hn qy kOmFqrI pwDr 'qy trmInlF ivwc pihly iqµn sQfnF 'qy rihx vfly hI ienHF mukfbilaF ivwc mulk dI pRqIinDqf krdy hn.

         dsµbr 2005 ivwc Aus ny QfeIlYNz ivwc hoeI eyÈIan eyar gµn cYNpIaniÈp ivwc ihwsf ilaf qy tIm mukfbly ivwc son qmgf ijwiqaf. sfl 2006 ivwc iPr jrmnI ivwc hoeI kOmFqrI cYNpIaniÈp ivwc cFdI dy qmgy ijwqy qy cYwk irpbilk ivwc hoeI dUjI cYNpIaniÈp ivwc do son qmgy ijwqy. iesy hI vrHy kroeyÈIaf ivwc hoeI jUnIar vrlz cYNpIaniÈp ivwc tIm mukfbly ivwc kFsI df qmgf ijwiqaf. sYP KyzF 2006 (kolMbo) ivwc vI Aus ny cfr son qmgy eyar ipstl, PrI ipstl ijwqy.

         sfl 2007 ivwc hµgrI ivwc hoeI kOmFqrI cYNpIaniÈp ivwc Aus ny sInIar aqy jUnIar, dovF vrgF ivwc mulk dI pRqIinDqf kIqI. jUnIar vrg ivwc do sony dy qmgy qy sInIar vrg ivwc iewk cFdI qy iewk kFsy df qmgf JolI pfieaf. iesy vrHy hI amrIkf ivwc hoey vrlz kwp ivwc ihwsf ilaf qy Aus df skor 578/600 irhf qy ieQy hI iewk puafieµt dy Prk nfl Auh ElMipk dy dfKly qoN KuµJ igaf.

         kuvYq ivwc 2007 ivwc hoeI eyÈIan cYNpIaniÈp ivwc tIm mukfbly ivwc kFsI df qmgf ijwiqaf. sfl 2009 ivwc Aus ny sInIar vrg ivwc ivÈv kwp mukfbly ivwc mulk dI pRqIinDqf kIqI. iesy hI vrHy Aus ny Zfkf (bµglf dyÈ) ivwc hoeI sYP cYNpIaniÈp ivwc do son qmgy ijwqy. ies ijwq ivwc Kfs gwl ieh sI ik mukfbly ivwc Aus ny ipClIaF kfmnvYlQ KyzF dy ibhqrIn inÈfnybfË rhy hmvqn ÈmryÈ jµg nUµ pCfV ky pihlI QF mwlI.

         jrmnI ivwc Kyizaf pihlf ivÈv kwp mukfblf Aus leI XfdgfrI hY. ies mukfbly ivwc Aus df skor 581/600 irhf sI. Aus nUµ iewko rµj hY ik mulk ivwc ies Kyz dy bhuqy spFsr nhIN hn. jy spFsr iml jfx qF Pyr ies Kyz df nkÈf hI bdl jfvy. amnpRIq kihµdf hY, ‘‘hr iKzfrI eynI phuµc nhIN rwKdf ik Auh afpxy vfsqy inwjI koc qy aiBafs leI ryNj, golI iswky df pRbµD kr sky. BfvyN ik aYsosIeyÈn vfly kYNp lfAuNdy hn, ijs qoN kfPI Pfiedf huµdf hY. pRYkits leI aslf PRI iml jFdf hY, pr AuQy kYNp ivwc cuxy iKzfrIaF leI iewko hI koc huµdf hY. iewk koc iKzfrIaF vwl brfbr qvwjoN nhIN dy skdf. iesy leI jy spFsr iml jfx qF iKzfrIaF dI ivwqI pwK qoN mdd hox nfl Auh hor vDIaf kfrguËfrI idKf skdy hn.''

         ies vyly lfielpur Kflsf kflj, jlMDr qoN aYm ey (aµgryËI) kr rhy ies iKzfrI df kihxf hY ik awj Auh ijs mukfm 'qy hY Aus ivwc sB qoN vwzI dyx mfipaF dI hY. ies qoN ielfvf kflj pRbµDkF qy pI pI ey akYzmI dy zfierYktr km zI jI pI rfjdIp isµG igwl ny vI smyN-smyN 'qy Aus df AuqÈfh vDfieaf hY. Auh ivÈv rYNikµg ivwc pihly 25 iKzfrIaF ivwc afpxf nF Èumfr krvf cuwikaf hY. agfmI eyÈIan cYNpIaniÈp leI mulk dI numfieµdgI krn vfly iKzfrIaF dI sUcI ivwc Aus df nF Èfml hY.

         kOmFqrI mukfbilaF leI afAux-jfx vfsqy eyar ieµzIaf ny Aus nUµ muPq sPr dI shUlq idwqI hoeI hY. kOmI mukfbilaF ivwc Auh iesy adfry dI pRqIinDqf krdf hY. mfxmwqIaF pRfpqIafF krn vfly ies iKzfrI vwl hfly srkfr dI ingHf svwlI nhIN. sUbf srkfr ny nOkrI qF dUr, kdy mfx, snmfn leI vI Aus df nF nhIN ivcfiraf. hmvqn smryÈ jµg qy cInI iKzfrI qfn Aus dy afdrÈ hn.

eyÈIaf dI hfkI 'c BfrqI kuVIaF dI cFdI-iekbfl isµG sroaf

         bYNkfk ivKy Kyzy gey swqvyN mihlf eyÈIaf kwp hfkI tUrnfmYNt ivwc BfrqI iKzfrnF nUµ son qmgf ijwqx dI pUrI afs sI, pr Kyz ivclIaF kuJ KfmIaF kfrn BfrqI tIm dOV 'coN QoVHf pCV geI. iswty vjoN cIn dI JolI son qmgf aqy Bfrq dy pwly cFdI df qmgf ipaf. Bfrq leI hor vI cµgI gwl ieh hoeI ik BfrqI tIm dUjy nSbr 'qy afAux kfrn 2010 dy mihlf ivÈv hfkI kwp leI kuaflIPfeI ho geI hY.

         Bfrq dI purÈ hfkI tIm dI qrHF mihlf hfkI tIm dI kfrguËfrI ivwc ieksfrqf aqy iekrUpqf dI Gft hY. ies Gft kfrn BfrqI mihlf tIm aiq mhwqvpUrn tUrnfmYNtF ivwc ijwqdI-ijwqdI aµq ƒ hfr jFdI hY. BfrqI tIm dI ieho ijhI puËIÈn swqvyN eyÈIaf kwp dy PfeInl mYc dOrfn dyKI geI.

         ies tUrnfmYNt dy pUl ey ivwc Bfrq, cIn, mlyÈIaf, isµgfpur aqy myËbfn QfeIlYNz dIaF tImF sn, jdoN ik pUl bI ivwc kËfiksqfn, korIaf, cfienIË qfeypI, sRIlMkf, hFgkFg aqy jfpfn. Bfrq ny afpxy pUl dy pihly aqy dUjy mYc ivwc isµgfpur aqy QfeIlYNz nUµ kRmvfr 13-0 aqy 15-0 dy vwzy Prk nfl hrf ky 6 aµk pRfpq kIqy.

         Bfrq df qIjf mYc eyÈIaf dI qfkqvr tIm cIn nfl hoieaf. Kyz dy pihly awD dy aµq qwk Bfrq iewk gol nfl ipwCy sI. Kyz dy dUjy awD ivwc BfrqI tIm ny cIn dI rwiKaf dIvfr nUµ qoVn leI AuproQlI hmly kr ky iqµn pYnltI kfrnr hfsl kIqy ijnHF 'coN do bykfr gey. qIjy pYnltI kfrnr 'qy sbf aµjum ny irbfAUNz Aupr gol kr ky mYc 1-1 dI brfbrI 'qy ilaFdf. ies qoN bfad cIn ny hor gol krn dI pUrI vfh lfeI, pr BfrqI iKzfrnF ny kfmXfb nhIN hox idwqf. Bfrq ny afpxy pUl df cOQf aqy afKrI mYc mlyÈIaf ivruwD Kyizaf. Bfrq ƒ ieh mYc vDIaf Zµg nfl ijwqxf cfhIdf sI, pr Pfrvrz iKzfrnF ivwc afeI Gbrfht kfrn ieh mYc 1-1 dI brfbrI 'qy smfpq hoieaf. Bfrq nUµ ies mYc ivwc 8 pYnltI kfrnr imly, ijnHF 'coN ibinqf topo ny kyvl iewk nUµ gol ivwc bdilaf. afpxy pUl dy cfr mYc Kyzx Auprµq Bfrq dy 8 aµk sn. AuDr mlyÈIaf cIn hwQoN hfrn kr ky kuwl 7 aµk hI hfsl kr sikaf, nhIN qF Bfrq df sYmIPfeInl ivwc pwujxf aOKf ho jfxf sI.

         Bfrq df sYmIPfeInl mYc korIaf ivruwD hoieaf jo bhuq vDIaf pRdrÈn kr ky 3-2 nfl ijwiqaf aqy PfeInl ivwc pRvyÈ kIqf. PfeInl Bfrq aqy cIn ivckfr Kyizaf igaf. ieh mYc kfPI PsvF aqy rOck sI. Bfrq dI suirµdr kOr ny 8vyN imµt ivwc Bfrq nUµ 1-0 dI lIz duafeI. cIn dI PUroNg ny 13vyN imµt ivwc iswDf gol dfg ky 1-1 dI brfbrI kIqI. cIn ny 18vyN imµt ivwc pihlf pYnltI kfrnr hfsl kIqf ijs ƒ mfXIbo ny gol ivwc bdl ky 2-1 dI lIz lY leI. JFgXU ny qIjf gol kr ky cIn nUµ 3-1 nfl awgy kr idwqf. ies qrHF pihly awD ivwc 1-3 nfl pCV rhI BfrqI tIm ny Kyz dy dUjy awD ivwc afpxI pUrI vfh lf idwqI. Kyz dy 47vyN imµt ivwc mmqf Krb ny gol kr ky skor 2-3 kr idwqf, pr nfl dI nfl cInI iKzfrn ijafE-ijafE ny huiÈafrI nfl iewk hor gol kr ky skor 4-2 'qy lY aFdf. Kyz dy 40vyN imµt ivwc mfXIbo ny iewk hor gol dfg ky cIn nUµ 5-2 'qy lY aFdf. Kyz dy 50vyN imµt ivwc mfXIbo iewk hor gol dfg ky cIn nUµ 5-2 nfl awgy kr idwqf. BfrqI tIm ny ihµmq qoN kµm lY ky 54vyN imµt ivwc cIn 'qy Dfvf boilaf aqy dIipkf Tfkur ny gol dfg ky skor 3-5 kIqf. Bfrq nUµ Kyz dy afKrI pµj imµtF ivwc 2 pYnltI kfrnr imly, pr ienHF df lfB nhIN iml sikaf. ies qrHF BfrqI tIm cIn hwQoN 3-5 golF dy Prk nfl hfr geI.

         afAuNdy sfl rfÈtr mµzl KyzF dy myËbfn hox dy nfqy Bfrq nUµ kmIaF dUr krn dI loV hY. BfrqI tIm jvfbI hmly krn ivwc kmËor hY. jvfbI hmly qyË krn leI izPYNs, imz-PIlzr aqy Pfrvrz iekwTy hrkq ivwc afAuxy cfhIdy hn. ies tUrnfmYNt ivwc Bfrq dI pYnltI kfrnr mOky gol bdlx dI dr 19 PIsdI rhI, jdoN ik cIn dI ieh pRfpqI 33 PIsdI sI.

 

 hfkI 'c koeI nhIN sfnI bljIq qy dljIq df

-jgdIp isµG igwl

         BfrqI hfkI dy ieiqhfs ivwc igxqI dy hI ieqPfk hn ik iewko pirvfr dy mYNbrF ny hmvkqI Kyz ky ivÈv hfkI ivwc mulk df nF Auwcf kIqf hovy. ies qrHF dI imsfl isrjI hY iZwloN BrfvF (bljIq iZwloN qy dljIq iZwloN) ny. iZwloN BrfvF ny vwKo-vwKry qOr 'qy ijwQo aflmI pwDr dy mukfbilaF ivwc Bfrq dI rfÈtrI tIm ivwc iÈrkq kIqI AuQy keI mukfbilaF ivwc iekwTy Kyz ky hfkI hunr dI sFJ vI idKfeI hY. aYtlFtf (1996), isznI (2000) aqy eyQnË (2004) dIaF ElMipk  KyzF ivwc mulk leI Kyzx vfly bljIq iZwloN ƒ 1998 ivwc arjun aYvfrz iml cuwkf hY aqy pµjfb srkfr vloN 2006 ivwc mhfrfjf rxjIq isµG aYvfrz nfl snmfnq kIqf igaf sI. pirvfrk Xogdfn dI ies kVI nUµ awgy qorn vfly dljIq iZwloN nUµ vI sUbf srkfr vloN mhfrfjf rxjIq isµG aYvfrz pRdfn kIqf igaf sI.

      skUlI jIvn ivwc QoVHy vkPy nfl hfkI dy ipV ivwc pYr rwKx vfly ieh dovyN Brf 2001 ivwc Zfkf ivKy hoey pRfeIm minstr golz kwp nUµ ijwqx vflI BfrqI tIm dy aihm mYNbr sn. Bfrq ny ies tUrnfmYNt dy PfeInl ivwc pfiksqfn nUµ krfrI hfr idwqI sI. ies mukfbly nUµ ijwqx leI iZwloN BrfvF ny pihly aqy pµjvyN pYnltI strok nUµ gol ivwc qbdIl kIqf sI. bljIq aqy dljIq 2002 dy mlyÈIaf ivÈv kwp, jrmn ivwc hoeI cYNpIanË trfPI qy mlyÈIaf 'c 1998 ivwc hoeIaF kfmnvYlQ KyzF iekwTy Bfrq vloN Kyzy sn. bljIq ny qF ivÈv kwp ivwc Bfrq dI kpqfnI kIqI.

      ÈurUafqI dOr bfry bljIq iZwloN df kihxf hY ik, ‘‘jlMDr dy duafbf Kflsf mfzl skUl ivwc pVHdy smyN pµjvIN CyvIN jmfq ivwc mYN hfkI KyzxI ÈurU kr idwqI sI. dljIq mYQoN sfl bfad Kyzx lwgf sI. koc dy qOr 'qy pihlI isiKaf sfnUµ Aus vkq drÈn kOr BwtI ny idwqI. pihlF pihl Gr dy ivroD krdy sn, pr sfzI BrfvF dI lgn qy imhnq dyK ky hOlI-hOlI Gr dy sfzy smrQk bx gey. asIN dUr-dUr hfkI mYc vyKx leI jFdy sF qy sInIar iKzfrIaF nUµ vyK ky sfzI lgn hor vI pwkI huµdI geI.''

      mlyÈIaf ivKy hoey hfkI ivÈv kwp (2002) ivwc Bfg lYx vflI BfrqI tIm df kpqfn bljIq iZwloN sI. iesy kwp 'c Bfrq vloN sB qoN vwD gol dljIq iZwloN duafrf kIqy gey sn. iqµn ElMipk KyzF ivwc Bfg lYx dy nfl nfl bljIq iZwloN ny bYNkfk eyÈIan KyzF (1998) 'c pihly sQfn 'qy rihx vfly qy jfpfn ivwc hoeIaF eyÈIan KyzF ivwc cFdI df qmgf ijwqx vflI tIm dy aihm iKzfrI vjoN iÈrkq kIqI sI. iesy qrHF jfpfn (1994), kuaflflMpur (1999 qoN 2000) dy eyÈIaf kwp ivwc kRmvfr dUjy, qIjy qy pihly sQfn 'qy ijwqy BfrqI hfkI tIm dy vI Auh aihm isqfiraF ivwcoN iewk sI. Pfrvrz pµkqI ivwc bljIq BfrqI hmilaF df muwK sUqrDfr huµdf sI. bljIq qy Dµnrfj ipwlY ivckfr gËb df qflmyl huµdf sI. dovF ny iekwiTaF iqµn ElMipk KyzF ivwc ihwsf lYx smyq 10 sfl qoN vwD iekwiTaF BfrqI Pfrvrz pµkqI dI kmfn sµBflI rwKI.

      bljIq iZwloN dI Kyz 1998 ivwc pUry isKr 'qy sI jdoN Auh ivÈv ielYvn leI vI cuixaf igaf jo bhuq vwzI pRfpqI sI. 1990 ivwc pfiksqfn ivruwD KyzI tYst lVI ivwc Auh awD ivckfroN tIm ivwc Kyzx leI bulfieaf igaf iPr vI Aus ny 9 gol kIqy aqy ‘mYn afP sIrIË' cuixaf igaf. cYNpIanË trfPI, sYP KyzF, kfmnvYlQ KyzF, aµqrrfÈtrI tUrnfmYNtF, rfÈtrI mukfbilaF qy puls KyzF ivwc bljIq iZwloN dI iÈrkq qy ijwqF dI sUcI bhuq lMmI hY.

      ieh dovyN hfkI isqfry afpxy ipqf gurmuK isµG qy mfqf jsvIr kOr nfl jlMDr Èihr ivwc rih rhy hn. ienHF df jwdI ipµz aµimRqsr iËly ivwc pwDrI klF hY. ipqf gurmuK isµG vI bcpn qoN KyzF ivwc rucI rwKdy sn iesy leI AunHF afpxy dovF puwqrF nUµ ZuwkvF mfhOl dy ky kOmFqrI iKzfrI bxfieaf. bljIq df shurf ipµz iklHf rfeypur hY jo kuwl dunIaf ivwc imµnI ElMipks leI mÈhUr hY. Aus dy shurf sRI surjIq gryvfl ijQy imµnI ElMipks krfAux vflI klwb dy pRDfn rhy AuQy puls ivwc bqOr aYs pI vI syvf inBf rhy hn. bljIq iZwloN dy dovyN byty lvjIq aqy akfÈjIq aqy dljIq iZwloN df bytf gurmnjIq vI afpxy bcpn dOrfn hI Gr dy mfhOl qoN pRBfivq ho ky KyzF ivwc rucI rwK rhy hn. bljIq iZwloN pµjfb puls ivwc bqOr zI aYs pI aqy dljIq iZwloN bqOr ieµspYktr syvf inBf irhf hY.

      afpxy vwzy Brf dy pd icµnHF 'qy cwldy hoey dljIq iZwloN ny keI vfr BfrqI tIm leI rIVH dI hwzI df kµm kIqf hY. BfrqI hfkI pRymI AunHF plF nUµ nhIN Bulf skdy jdoN buÈfn eyÈIan KyzF ivwc Bfrq ny cFdI df qmgf ijwiqaf sI qy tIm nUµ ieh mfx idvfAux leI dljIq iZwloN ny tUrnfmYNt dOrfn cfr vfr ivroDIaF dI gol post KVkfeI sI. dljIq iZwloN df hfkI Kyqr leI afpxI ies pirvfrk BfeIvflI bfry kihxf hY ik, ‘‘BfrqI hfkI tIm leI Kyzxf hmyÈf mfx vflI gwl rhI hY, pr jdoN asIN dovyN tIm leI Kyzdy sF qF ieh hOslf hor vI vwD jFdf irhf.''

      pirvfr dI aglI pIVHI dy Kyz Kyqr 'c afAux bfry AunHF df kihxf hY ik bwcy KyzF df ÈOk rwKdy hn, jo AunHF leI KuÈI vflI gwl hY. AunHF ikhf ik AunHF dy bwcy ijs vI Kyz ivwc awgy afAuxf cfhuµxgy pirvfr vloN AunHF nUµ hr qrHF dI shfieqf idwqI jfvygI. iZwloN BrfvF ny pµjfb puls leI zyZ dhfky qoN vwD qoN smF syvf inBfAuNidaF mwlF mfrIaF. AunHF puls dI JolI srv BfrqI puls KyzF, surjIq hfkI tUrnfmYNt, gurmIq hfkI kwp, nihrU kwp, ÈfsqrI kwp smyq keI tUrnfmYNt pfey. bljIq Bfrq ivwc sB qoN lMbf smF GryUl hfkI Kyzx vfly iKzfrIaF ivwc Èumfr hY.

      afpxIaF pRfpqIaF 'qy mfx mihsUs krn dy nfl-nfl iZwloN BrfvF dI joVI BfrqI hfkI dy nroey BivwK leI vI gµBIr ivcfr rwKdI hY. Bfrq ivwc KyzF dI siQqI bfry bljIq iZwloN df kihxf hY ik Bfrq ivwc hunrmµd iKzfrIaF dI Gft nhIN, bs iewk mukµml Xojnf bxfAux dI loV hY. AunHF ikhf ik vwK-vwK KyzF dy Kyqr ivwc Bfrq qF hI mËbUqI nfl ivÈv pwDr 'qy ivcr skygf jykr ieQy mukµml Kyz nIqI hoNd ivwc afvy. AunHF ikhf ik Kyz nIqI qoN ibnF mulk ivwc KyzF leI ZFcfgq ivvsQf pYdf nhIN kIqI jf skdI hY.

     

 Kyz siBafcfr 'coN AusfrU ruJfn gfieb hox lwgf-zf[ Buipµdr isµG

         KyzF muwZ kdIm qoN mnuwKI i˵dgI df ainwKVvF aµg rhIaF hn aqy smyN-smyN 'qy ienHF dy mfany mnuwKI soc anusfr bdldy rhy hn. kdy KyzF nUµ POjI ÈkqI dy qOr 'qy vriqaf igaf qy kdy mn pRcfvy leI, kdy dUsiraF 'qy DONs jmfAux leI qy kdy dosqI dy pRgtfvy leI, kdy kOmF dI mhfqnf leI qy kdy hoNd dy pRgtfvy leI aqy kdy srIrk suµdrqf dy pRgtfvy leI. awj ienHF KyzF df Gyrf eynf ivÈfl qy ivlwKx ho igaf hY ik hryk ivakqI iksy nf iksy rUp ivwc KyzF nfl juiVaf hoieaf hY. pRiswD ieiqhfskfr jOhn hUeI juµgf ny KyzF dI ivÈflqf df vrxn kridaF ikµnf KUbsUrq iliKaf hY, jykr qusIN cfho qF inaF, suµdrqf, cµigafeI, swc aqy ieQoN qwk ik rwb dI hoNd qoN ienkfr kr skdy ho, pRµqU ies ies gwl qoN munkr nhIN ho skdy ik mnuwK iewk iKzfrI hY. hryk pRfxI iksy nf iksy rUp ivwc Kyzdf ËrUr hY. vYsy ivigafnk id®ÈtIkox qoN vI ksrq nUµ i˵dgI dI ÈurUafq mµinaf igaf hY.

         afDuink ElMipk KyzF dy jnmdfqf ny Èfied ieh kdy ikafisaf vI nhIN hoxf ik ijhVIaF KyzF Auh mnuwKqf dI BlfeI aqy kOmF ivwc sdBfvnf leI ÈurU kr irhf hY, Auh iksy vkq kVvfht qy kuVwqx vI pYdf krngIaF. mukfbly vflI mnuwKI soc ny KyzF df awj mUµh-muhFdrf hI bdl ky rwK idwqf hY. awj KyzF ivwc Auh sfrIaF alfmqF mOjUd hn, ijnHF nUµ kdy inSidaf jFdf sI. DoKfDVI, pwKpfq, nPrq, inSidaf, mfr kutfeI, ihµsf, huwlVbfËI, imQ ky Kyzxf qy swtybfËI.

         1936 dIaF AulMipk KyzF jrmn dy Èihr brln ivKy ho rhIaF sn aqy aKbfrF qy hor sfDnF rfhIN ieh aYlfn ho igaf sI ik jYsI EvnË ies vfr cfr sony dy qmgy ijwq ky dunIaf df mhfn iKzfrI bxn jf irhf hY. inXm dy smyN muqfbk lMmI Cfl ky mukfbly ÈurU hoey qF jYsI EvnË df cfr sony dy qmgy ijwqx df supnf tuwtdf nËr afAux lwigaF ikAuNik Aus df ivroDI Aus nUµ mfq pf irhf sI aqy jYsI nUµ nmoÈI nËr afAux lwg peI. iksy qknIkI glqI kfrn Aus df pYr PwtI 'qy nhIN af irhf sI. pRµqU Kyz Bfvnf dy mujwsmy Aus dy ivroDI iKzfrI ny afp jf ky jYsI nUµ hOslf-aPËfeI idwqI aqy qknIk suDfrn leI pryirq kIqf. PlsrUp agly hI jµp ivwc Aus ny nvF irkfrz kr ky golz mYzl ijwq ilaf.

         Èfied bhuq Gwt lokF nUµ pqf hovygf ik jYsI EvnË dy dunIaf dy mhfn iKzfrI bxn ivwc Aus dy ivroDI dI Kyz Bfvnf df ikµnf Xogdfn sI, ijs ny afpxI hfr nfloN Kyz Bfvnf dI ijwq nUµ qrjIh idwqI.

         kuJ iesy qrHF dI Gtnf 2000 dIaF isznI ElMipk ivKy amrIkn lVkIaF dy lMmI Cfl cox mukfbilaF mOky vfprI. cfr son qmgy ijwqx dI dfavydfr myrIam jonË afpxy mulk dI aQlYitks tIm leI lMmI Cfl df trfeIl dy rhI sI. Aus df muwK mukfblf ElMipks son qmgf jyqU joienr krsI nfl sI. prµqU iksy qknIkI nuks kfrn myrIam jonË sµBfvI kfrguËfrI nhIN idKf rhI sI aqy Auh amrIkn tIm ivwc lMmI Cfl dy mukfbly ivwcoN bfhr huµdI nËr af rhI sI, ijs nfl Aus df cfr son qmgy ijwqx df dfavf Kurdf jfp irhf sI. prµqU dfd dyxI bxI hY joienr krsI dI Kyz Bfvnf dI, ijs ny afp jf ky myrIam nUµ smJfieaf aqy TIk krn leI AuqÈfhq kIqf. nqIjf, jonË qF amrIkn tIm leI islYkt ho geI, pr joienr krsI tIm 'coN bfhr ho geI. jonË ijhVI ik mhfn aQlIt bxI, nUµ bxfAux ivwc krsI duafrf apxfeIaF kdrF‑kImqF dI bhuq vwzI dyx hY. jonË DµnvfdI rhygI krsI dIaF AunHF kdrF-kImqF dI ijnHF rfhIN Aus ny mhfnqf pRfpq kIqI.

         bhfdr isµG nUµ BfrqI aQlYitks df DrU qfrf mµinaf jFdf hY ijs nUµ lgBg pOxI sdI Èftpuwt ivwc afpxI Dfk jmfeI rwKI. 25 sflF dy ies arsy dOrfn Aus ny rfÈtrI, aµqrrfÈtrI, eyÈIan jyqU aqy ElMipk KyzF ivwc Bfrq dI numfieµdgI kr ky nfmxf Kwitaf. Èfied Bfrq df Auh iewko iewk aijhf aQlIt hY, ijs ƒ arjnf aYvfrz, pdmsRI aqy droxfcfrIaf aYvfrz nfl snmfnq kIqf igaf hY. ieh ieiqhfsk aQlIt afpxIaF pRfpqIaF df ishrf afpxy ivroDI jgrfj isµG dy isr bµnHdf hY. Auh kbUldf hY ik ijs izsko puwt qknIk nfl Aus ny ieh pRfpqIaF kIqIaF, Auh drasl 'c pihlF jgrfj isµG ny iswKI sI aqy Aus qoN hI ieh qknIk Aus ny hfsl kIqI.

         iesy qrHF nIlm (eyÈIan qy kfmnvYlQ golz mYzilst) aqy sunIqf aµtfl (jUnIar vrlz golz mYzilst) t®Yk ivwc iewk dUjy nUµ pCfVn leI awzI cotI df Ëor lfAuNdIaF hn, pr grfAUNz dy bfhr nIlm sunIqf nUµ afpxI buwkl ivwc ibTf ky CotI BYx dI qrHF izsks dy dfapyc isKf rhI huµdI hY. awj kwlH nIlm, sunIqf aqy hrbµq kOr iqµnoN jsvµq (nIlm df pqI) koloN iekwTIaF hI koicµg lYNdIaF hn. ikRkt vrlz kwp sYmIPfeInl mYc ivwc sRIlMkf ivruwD KyzidaF afstrylIaf dI tIm dy Epnr iKzfrI iglikRst ny KyzF dIaF mhfn kdrF df muËfhrf kIqf. BfvyN ik mYc dy rYPrI ny Aus nUµ afAUt nhIN sI idwqf, prµqU Auh afpxI ËmIr dI afvfË (ijs nUµ Aus ny bfad ivwc iekbfl kIqf hY) suxdf hoieaf afp hI bfhr clf igaf. kuJ ieho ijhf hI BfrqI iKzfrI muhµmd kYP ny kr ivKfieaf jdoN Aus ny rYPrI dy ieÈfry dI AuzIk qoN ibnF hI kInIaf dy iKzfrI duafrf rn afAUt kIqy jfx 'qy bfhr jfx leI cfly pf idwqy.

         ElMipk KyzF dy jnmdfqf kfburiqn ny KyzF ÈurU krn mOky ikhf sI, ‘‘KyzF iewk srIrk ikRaf hI nhIN hn sgoN iewk smfjk aµdoln hn, ijnHF rfhIN kOmF aqy mulkF ivwc afpsI sihXog, smJdfrI, sihhoNd aqy sdBfvnf nUµ pYdf krnf hY.'' pr KyzF ivwc hr hflq 'c ijwqx vfly mnsUibaF ny awj KyzF df ichrf mohrf hI bdl idwqf hY. ksrq nhIN dvfeIaF, sihhoNd nhIN lVfeIaF, moh-muhwbq nhIN mfr kutfeIaF, brfbrqf nhIN KfeIaF, inXm nhIN DwkyÈfhIaF, myl nhIN judfeIaF, sihXog nhIN Ëor aËmfeIaF nvIn KyzF dIaF kuJ ku ivÈyÈqfvF hn.

 

 kuÈqI dI ‘kysrI' mihk: cImf prvfr-rvyl isµG iBµzr

         pitaflf dy cImf prvfr nUµ kuÈqI Kyqr ivwc droxfcfrIaf qy arjun aYvfrz aqy rusqmy ihµd iqµny hI dyÈ dy isrmOr aYvfrz, tfeItl hfsl hn. ieh mfx hfsl krn vflf ieh dyÈ df ieklOqf prvfr hY. cImf prvfr dIaF iqµny pIVIaF ny afpo-afpxy smyN ivwc pihlvfnI aKfVy ivwc srdfrI kfiem kIqI hY. cImf prvfr ivwc kuÈqI df muwZ kysr isµG ny aijhf bµinHaf ik Aus dy puwqr suKcYn isµG cImf aqy poqry plivµdr isµG cImf kuÈqI ƒ hI smripq ho ky rih gey. ajoky dOr ivwc arjun aYvfrz jyqU AulMpIan plivµdr isµG cImf df nfm kOmI qy kOmFqrI kuÈqI aKfiVaF ivwc DrU qfry vFg cmk irhf hY jdoN suKcYn isµG cImf pµjfb ivwcoN kuÈqI Kyqr df iewko-iewk icrfg hY ijs ƒ droxfcfrIaf aYvfrz nsIb hoieaf hY.

         cImf prvfr asl ivwc kuÈqI dIaF iqµn pIVIaF df iewk srmfieaf hY. kysr isµG ijs nUµ rusqm ey ihµd iKqfb ijwqx df mfx nsIb hoieaf hY, nUµ kuÈqI dI jfg ipqf guridwq isµG dy ÈOk vjoN lwgI sI. guridwq isµG POj ivwc Blvfn dy qOr 'qy mÈhUr sn. POj dI nOkrI qoN bfad jdoN Auh vfps ipµz guµnf gojrf (hux lfielpur, pfiksqfn) afey qF Cooty puwqr kysr isµG ny afpxy ipqf dy supny nUµ rusqm‑ey‑ihµd df gurj ijwq ky pUrf kIqf. kysr isµG ny 1956 dIaF mYlbrn ElMipk KyzF ivwc ihwsf lY ky afpxy nfm nfl ElMpIan vI joV ilaf.

         rusqmy ihµd kysr isµG df BfvyN 1990 ivwc dyhFq ho igaf, pr AunHF dIaF XfdF AunHF dy puwqr suKcYn cImf ny awj vI sFBIaF hoeIaF hn. suKcYn isµG anusfr jdoN pfiksqfn ivwc bfpU jI (kysr isµG) dy Ausqfd hËfrf isµG nUµ sohxI Blvfn ny kuÈqI dµgl ivwc burI qrHF ËlIl kIqf qF Ausqfd sohxI ny afpxI hfr df bdlf bfpU jI hurF rfhIN lYx df Dfr ilaf sI. Cy mhIny bfad iewk cuxOqI vjoN bwJy Gol ivwc bfpU jI ny sohxI pihlvfn nUµ burI qrHF rgiVaf qF pUry pfiksqfn ivwc bfpU jI dI BlvfnI df zµkf vwjx lwgf.

         vµz qoN pihlF ieh prvfr pitaflf af visaf qy pitaflf irafsq dy mhfrfijaF dI srpRsqI hyTly aKfVy nUµ nvyN isirAuN pYrF hyT kIqf ikAuNik gfmf pihlvfn pfiksqfn jfx kfrn ‘ÈfhI aKfVf' bµd hox iknfry sI. bfad ivwc mhfrfjf pitaflf Xfdivµdr isµG ny kysr isµG Blvfn ƒ irafsq pihlvfn vjoN mfnqf idwqI. ieµj QoVHy vkPy ivwc hI muV kysr isµG dI BlvfnI dI dyÈ-ivdyÈ ivwc Duµm pY geI. 1951 ivwc kysr isµG ny afpxI qfkq df lohf mnvfAuNidaF dyÈ dy nfmI pihlvfn KVk isµG bflIaF nUµ hrf ky ‘rusqmy-ey-ihµd' df iKqfb cuµm ilaf, jdoN ik 1956 ivwc mYlbrn (afstrylIaf) ivwc hoeI AulMipk ivwc iÈrkq kr ky dyÈ df nfm cmkfieaf.

         kysr qoN bfad ies kuÈqI ivrfsq nUµ suKcYn isµG cImf ny bfKUbI sµBfilaf hI nhIN blik aglI pIVHI nUµ vI kuÈqI nfl joiVaf. 2004 ivwc Bfrq srkfr ny ies pihlvfn nUµ droxfcfrIaf aYvfrz pRdfn kIqf, ieh aYvfrz kuÈqI Kyqr ivwc vrxnXog mwlF mfrIaF. suKcYn ny swqvIaF eyiÈafeI KyzF jo kFsI dy qmgy ijwq ky afpxI Kyz kfblIaq df lohf mnvfieaf. Aus ny keI kOmFqrI aKfiVaF ivwc cImf prvfr df nfm rOÈn kIqf. suKcYn ny cfr vfr rfÈtrI kuÈqI ivwc sony dy qmgy ijwqy, jdoN ik lgfqfr Cy vfr afl ieµzIaf puls KyzF ivwcoN cYNpIaniÈp ijwqx df mfx hfsl kIqf. suKcYn isµG vI rusqmy ihµd irhf hY, jdoN ik bI aYs aYP ivwcoN izptI kmFzYNt dy ahudy 'qy nOkrI kr ky hux pwuqr plivµdr cImf dI kuÈqI vwl hI iDafn kyNdirq kIqf hoieaf hY.

         cImf prvfr dI qIjI pIVHI df pihlvfn plivµdr cImf ies vyly agly vrHy (2010) ivwc hox vflIaF rfÈtr mµzl KyzF dI iqafrI leI sonIpq ivKy kOmI kYNp ivwc psIno-psInf ho irhf hY, pr jdoN vI plivµdr aqy GridaF df lfzlf soƒ ‘kYNp afP' dy idnF ivwc Gr pitaflf rihµdf hY qF ipqf suKcYn isµG cImf dI koicµg plivµdr leI hor vI shfeI huµdI hY. suKcYn isµG dwsdf hY ik Aus kol bfpU jI vloN dwsy gur hn, ijhVy plivµdr leI aihm sfbq huµdy hn. AuNj vI suKcYn dI koicµg hyT hI plivµdr ny hux qwk keI kOmI aqy kOmFqrI aKfiVaF ivwc cµgIaF mwlF mfrIaF hn.

         cImf prvfr df ieh qIjf icrfg (plivµdr) mihË 13 sfl dI Aumr ivwc hI 1995 ivwc pµjfb skUl KyzF ivwcoN cYNpIan df iKqfb ijwqx ivwc kfmXfb hoieaf sI. Aus ipCoN ies pihlvfn ny vfps prq ky nhIN qwikaf, dfdf kysr isµG dI ivrfsq ƒ hor mËbUq aqy cmkdfr kIqf hY. 2004 ivwc eyQnË ivKy hoeIaF ElMipk KyzF ivwc 120 iklogrfm ivwc Bfrq dI pRqIinDqf kIqI. plivµdr cImf ny mfncYstr ivKy 2002 ivwc hoeIaF rfÈtr mµzl KyzF ivwc son qmgf ijwiqaf. Aus ny 2002 ivwc buÈfn aqy 2006 ivwc dovF ivKy hoeIaF eyiÈafeI KyzF ivwcoN do vfrI kFsI dy qmgy ijwqx df vI mfx hfsl kIqf. ies qoN ielfvf Auh sInIar eyÈIan kuÈqI cYNpIanÈp aqy jUnIar ivÈv kuÈqI cYNpIaniÈp smyq keI hor kOmFqrI aKfiVaF ivwc sony aqy cFdI dy keI qmgy ijwq ky cImf prvfr dI pRiswDI nUµ hor cfr cµn lgfey.

         plivµdr ny hux qwk kuÈqI aKfiVaF dy 22 iKqfb ijwqy hn. 2002 ivwc Aus nUµ arjun aYvfrz imilaf. Auh rusqmy ihµd, mhfn Bfrq kysrI, mhfrfjf rxjIq isµG purskfr aqy rusqmy eyÈIaf smyq keI hor nfmI purskfr ijwq cuwikaf hY. kYnyzf kwp 2003 ivwc cImf icrfg ny srvoqm pihlvfn df iKqfb vI ijwiqaf hoieaf sI. plivµdr puwqr dI Kyz qkdIr sµvfrn ivwc hmyÈf hI aihm hwQ irhf hY, Auh Kud skUl aqy kflj dy smyN AuGI iKzfrn rhI hY. iewk iKzfrn hox nfqy iKzfrI puwqr leI hr roË vrdfn sfbq ho rhI hY.

         plivµdr dy Coty Brf qyjpfl isµG ny vI BfvyN ÈurUafq ivwc kuÈqI vwl hI pulFG puwtI sI. jUnIar nYÈnl aqy aµqr 'vristI qwk Kyizaf, pr rIVH dI hwzI ivwc nuks pYx kfrn pirvfr nUµ ieh icrfg nf cfhuµidaF hoieaf vI kuÈqI qoN htfAuxf ipaf. plivµdr isµG df qfieaf inrml isµG cImf jo ik sports aPsr vI qfienfq irhf, pihlf hfkI df kOmFqrI pwDr df cµgf iKzfrI sI, jo ik 1976 qoN pitaflf Cwz ky amrIkf df vfsI bx cuwkf hY. plivµdr dI swj ivafhI vhutI KuÈivµdr kOr vI pihlvfnF dy prvfr ivwc pUrI Gul-iml geI hY, Aus nUµ roË hI kuÈqI aKfiVaF dI ho rhI crcf cµgI lwgx lwgI hY. kuÈqI aKfiVaF dy do drjn jyqU gurj ies prvfr kol iewk ivrfsq vFg sFBy pey hn, ijnHF ivwc iqµn gurj kysr isµG dIaF ÈfnfmqI ijwqF nfl sbµDq hn. kuÈqI dy ÈOkIn ienHF gurjF dy ÈrDf qy siqkfr vjoN drÈn-dIdfr vI krdy hn.

 

iDafn cµd nhIN iksy ny bx jfxf-jsivµdr isµG shoqf

         bIqI 29 agsq nUµ dyÈ Br ivwc rfÈtrI Kyz idvs mnfieaf igaf hY. BfrqI hfkI tIm dy AuwGy iKzfrI iDafn cµd dy jnm idn nUµ rfÈtrI Kyz idvs vjoN kfPI smyN qoN mnfieaf jFdf hY. pdm BUÈx aYvfrz nfl snmfnq iDafn cµd df jnm 29 agsq 1905 nUµ pirafg (Auwqr pRdyÈ) ivKy hoieaf. iDafn cµd iewk pRiqBfÈflI iKzfrI sI, ijs ny hfkI dy Kyz nfl Bfrq df nfm dunIaf ivwc cmkfieaf.

         ipqf BfrqI POj ivwc sUbydfr sn. muwZlI iswiKaf pRfpq krn Auprµq iDafn cµd 16 sfl dI Aumr ivwc 1922 ƒ BfrqI POj ivwc bqOr ispfhI BrqI ho gey. 1927 ƒ lMzn Poksson PYstIvl qy aµgryËI hfkI tIm dy ivruwD Kyzdy hoey afpxI Kyz dI kuÈlqf df vDIaf pRdrÈn kIqf. 1928 ivwc Aus ny nIdrlYNz dI AulMipk KyzF dOrfn BfrqI hfkI tIm dI agvfeI krdy hoey Bfrq nUµ sony df qmgf idvfieaf. 1932 ivwc lfs eyNjls (amrIkf) ivKy AulMipk KyzF dOrfn ivroDI tIm nUµ 24-1 golF nfl hrf ky sony df qmgf hfsl kIqf. ies mYc dOrfn iDafn cµd ny 8 gol kIqy sn. 1932 ivwc vwK-vwK mYcF dOrfn iDafn cµd ny 133 gol kIqy, jd ik BfrqI tIm ny kuwl 338 gol kIqy sn. 1936 ivwc briln (jrmn) 'c hoeIaF AulMipk KyzF dOrfn BfrqI hfkI tIm ny golz mYzl ijwiqaf sI.

         myjr iDafn cµd ny jd Bfrq vloN jrmnI dI hfkI tIm nUµ hrfieaf, qF ijwq qooN bfad ihtlr ny gwlbfq dOrfn iDafn cµd nUµ jrmnI dI POj 'c PIlz mfrÈl lfAux dI pyÈkÈ kIqI, ijs nUµ iDafn cµd ny bVI hlImI nfl Tukrf idwqf.

         iDafn cµd df pihlf nFa iDafn isµG sI. afp dy pihly koc pµkj gupqf ny AunHF dI pRBfvÈflI pRiqBf nUµ dyKdy hoey ‘cµd' df iKqfb idwqf aqy BivwKbfxI kIqI ik Auh iewk idn Kyz jgq ivwc cµd vFg cmkygf. Aus qoN bfad iDafn isµG dy nfm nfl cµd Èbd hmyÈf leI juV igaf aqy lok AunHF ƒ iDafn cµd dy nfm nfl hI jfxn lwgy. dUsry ivÈv XuwD qoN bfad AunHF ny afpxI 42 sfl dI Aumr qwk hfkI KyzxI jfrI rwKI. 1948 ivwc iDafn cµd ny hfkI Kyzx qoN sµinafs lYx Auprµq AunHF nYÈnl ieµstIicAUt afP sports pitaflf qoN koicµg df izplomf pfs kIqf. 1956 ivwc iDafn cµd BfrqI POj qoN myjr rYNk 'c syvf mukq ho gey. AunHF dIaF ivlwKx pRfpqIaF kfrn Bfrq srkfr ny hfkI dy jfdUgr iDafn cµd nUµ pdm BUÈx aYvfrz nfl snmfnq kIqf. afKr 1979 nUµ sRI iDafn cµd ies PfnI dunIaf ƒ sdf leI alivdf kih gey.

         iDafn cµd dy jnm idn nUµ rfÈtrI Kyz idvs vjoN mnfAuNidaF Bfrq dy rfÈtrpqI vloN rfÈtrpqI-Bvn ivwc KyzF dy Kyqr ivwc ivlwKx mwlF mfrn vfly iKzfrIaF nUµ rfjIv gFDI Kyz rqn, arujnf aYvfrz aqy droxfcfrIaf aYvfrz nfl snmfnq kIqf jFdf hY.

      kOmI Kyz idvs hfkI dy jfdUgr iDafn cµd dI Xfd qfËf krvfAux dy nfl-nfl dyÈ ivwc KyzF dI mµdBfgI avsQf qy gµBIr rUp ivwc icµqn aqy ivcfr krn leI vI mjbUr krdf hY. Bfrq dI KyzF dI siQqI qrsXog hY. sfzy dyÈ ivwc Kyz siBafcfr dI bhuq Gft hY. KyzF leI iKzfrI iqafr krn leI koeI Tos nIqI mOjUd nhIN hY. cfcf-BqIjf nIqI aqy iB®Ètfcfr dy keI hunr vfly iKzfrIaF dIaF afsF ƒ bUr nhIN pYx idwqf. tImF dI cox smyN rfjnIqk dKl-aµdfËI iblkul bµd hoxI cfhIdI hY. dyÈ ivwc Kyz siBafcfr pYdf krn leI dyÈ dy hr ipµz aqy Èihr ivwc aiq-afDuink shUlqF nfl lYs styzIam afid bxfAuxy cfhIdy hn. ividafrQIaF nUµ skUlI pwDr 'qy hI KyzF vwl afkriÈq krnf cfhIdf hY. iKzfrIaF nUµ vwD qoN vwD shUlqF dyxIaF cfhIdIaF hn. BfvyN Bfrq srkfr vloN KyzF aqy iKzfrIaF dy ivkfs leI vwKrf mµqrflf bxfieaf hoieaf hY, pr iPr vI srkfr pRiqBf vfly iKzfrIaF nUµ shUlqF dyx ivwc nfkfm rhI hY. kOmFqrI pwDr 'qy mwlF mfrn vfly keI iKzfrI rotI-roËI leI ZwukvyN ruËgfr leI qrs rhy hn.

      ikRkt dy mYc mOky mIzIaf bVy Ëordfr qrIky nfl pRcfr krdf hY, pr Bfrq dI kOmI Kyz hfkI dy mYc aqy hor KyzF dy mOky koeI idlcspI nhIN idKfeI jFdI. ikRkt iKzfrI ijwQy idno-idn mflf-mfl huµdy jf rhy hn, AuQy hfkI jF dUsrIaF KyzF dy bhuqy iKzfrI Pfky kwtx leI mjbUr hn. hux Bfrq ƒ loV hY vDIaf Kyz nIqI bxfAux dI, qF jo iewk arb qoN vDyry afbfdI vflf dyÈ Bfrq vI KyzF dI dunIaf ivwc afpxf isr mfx nfl Auwcf kr sky.

     

 bolt ieµj bixaf dunIaf df mhfn dOVfk-ieµdrjIq isµG

         jmYkf dy  AusYn bolt nUµ pUrI dunIaf Auwzxy dOVfk dy nFa nfl jfnx lwgI hY. bolt ny Prftf dOV ivwc aijhf jlvf idKfieaf ik afpxy irkfrzF nUµ hI Aus ny qoV idwqf. ieh gwl bhuq aOKyrI huµdI hY ik iksy vloN afpxf kfiem kIqf kIrqImfn qoiVaf jfvy, pr bolt ny ieh sB kr idKfieaf, iksy ƒ vI ieh nhIN pqf ik bolt nUµ dOVfk bxn leI iks ny pRyirq kIqf, iks ny Aus ƒ ikhf ik Aus nUµ ikRktr bxn df supnf Cwz ky hvf nfl gwlF krn df rfh PVnf cfhIdf hY.

         asl ivwc pUrI dunIaf nUµ bolt dy jmYkf siQq hfeI skUl dy Aus ikRkt koc df ÈukrguËfr hoxf cfhIdf hY, ijs ny bolt nUµ aQlYitks vwl jfx dI nyk slfh idwqI.

         100 qoN 200 mItr Prftf dOVF df ivÈv irkfrzI bolt bcpn ivwc jmYkf dy hr inafxy vFg ikRkt nUµ psµd krdf sI. Auh hwQ ivwc bwlf PVdf qy bYitµg krn dI koiÈÈ krdf. Aus vyly Aus df aQlIt bxn df koeI ierfdf nhIN sI, pr bolt dy hfeI skUl dy ikRkt koc ny Aus aµdr lukI hoeI aQlYitks pRiqBf nUµ pCfx ilaf aqy Aus nUµ ‘trYk aYNz PIlz' ivwc jfx leI AuqÈfhq kIqf. Aus qooN bfad jo hoieaf, Aus nUµ pUrI dunIaf jfxdI hY.

         bolt dy ikRkt koc kol nf koeI AulMipk qmgf sI aqy nf hI AunHF df koeI bhuqf nFa sI, pr AunHF ny iewk iKzfrI aµdrlI pRiqBf nUµ shI smyN pCfixaf aqy Aus nUµ shI rfh 'qy awgy vDx leI pRyiraf. Ërf klpnf kro ik jy Aus ikRkt koc ny bolt nUµ ieh rfh nf idKfieaf huµdf qF awj dunIaf nUµ bolt ikvyN imldf?

         bolt dI ies pUrI kfmXfbI df ishrf BfvyN Aus dI imhnq aqy lgn isr jFdf hY, pr Aus ikRkt koc ƒ vI Bulfieaf nhIN jf skdf. kYryibafeI dIp smUh dy jmYkf df bolt ikRktr bxn df supnf dyiKaf krdf sI aqy Aus df pihlf ipafr ikRkt hI sI.

         ipCly sfl bIijµg AulMipk ivwc 100 aqy 200 mItr dOV ivwc irkfrz qoV sPlqf hfsl krn qoN bfad bolt ny ikhf sI ik Aus dy do psµdIdf ikRktr vYstieµzIË dy slfmI bwlybfË hmvqn ikRs gyl aqy Bfrq dy qjrbykfr bwlybfË sicn qyNdulkr hn. ies qoN ielfvf Auh afstrylIaf dy do sfbkf bwlybfËF mYiQAU hyzn aqy aYzm iglikRst qoN vI pRBfvq hY. sicn df Kyzx df aµdfË bolt ƒ bhuq cµgf lwgdf hY. bcpn ivwc Auh pfiksqfn dI ikRkt tIm df smrQk sI aqy qUPfnI gyNdbfË vwkfr XUns df pRȵsk sI.

         Aus df mµnxf hY ik jy Auh dOVfk nf bxdf qF qyË gyNdbfË ËrUr bx jFdf. bolt Puwtbfl df vI ÈOkIn hY aqy ieµglYNz dI mYncYstr XUnfeIitz tIm df pRȵsk hY. iewk vfr mOkf imlx 'qy Aus ny purqgfl dy stfr Puwtbflr ikRsitafno ronflzo nUµ vI slfh dy CwzI sI. ‘lfeItinSg bolt' dy nFa nfl mÈhUr jmYkf dy ies aQlIt ny ipCly sfl bIijµg AulMipk ivwc 100 mItr, 200 mItr aqy cfr guxf 100 mItr irlya ivwc nvF ivÈv irkfrz kfiem kr ky qihlkf mcfieaf sI. ipwCy ijhy Aus ny 100 mItr aqy 200 mItr ivwc iPr nvF irkfrz bxfAuNidaF son qmgf ijwiqaf. bolt ny 100 mItr dOV ivwc 9[58 sYikµz df smF kwZ ky Prftf dOV ivwc iewk aijhf ieiqhfs ricaf, ijs dI brfbrI kr skxI Èfied iksy vI dOVfk leI sµBv nf hovy. jy BivwK ivwc koeI ies irkfrz nUµ qoVn dI koiÈÈ krygf qF Auh Kud Cy Puwt pµj ieµc lMmf bolt hovygf. bolt hux ieh dfavf vI kr irhf hY ik Auh 100 mItr leI 9[40 df smF kwZ skdf hY.

 

 aµD ivÈvfsF dI ikRkt-roihq gupqf

         ainl kuµbly ny jdoN pfiksqfn iKlfP idwlI dy iProËÈfh kotlf mYdfn ivwc iewko pfrI ivwc ds ivktF leIaF sI, qF iewk Kfs gwl hoeI sI. jdoN kuµbly gyNdbfËI leI af irhf sI qF sicn qyNdulkr Aus df svYtr aqy kYp aµpfier nUµ dy irhf sI. sicn ny jdoN vI ieµj kIqf, kuµbly ny Aus Evr ivwc ivkt leI. ies nUµ aµD ivÈvfs afKo jF sµXog, pr ikRktr aijhy nusKy apxfAux ivwc iblkul pRhyË nhIN krdy.

         sicn qyNdulkr Kud ƒ keI mfmilaF ivwc aµD ivÈvfsI mµnx qoN pRhyË nhIN krdf. sicn hmyÈf afpxy Kwby pYr df pYz swjy pYr dy pYz qoN pihlF bµnHdf hY aqy lok ies nUµ Aus df aµD ivÈvfs kihµdy hn. sOrv gFgulI nUµ vI aµD ivÈvfsI iKzfrI ikhf jFdf hY. gFgulI pihlF 99 nSbr dI tI-Èrt pihndf sI, pr iewk joiqÈI dI slfh 'qy Aus ny 2003 dy ivÈv kwp ivwc afpxI tI Èrt df nµbr bdl ky 24 kr ilaf sI aqy Aus kwp ivwc gFgulI ny iqµn sYNkVy bxfey sn. gFgulI ies ivÈv kwp ivwc tIm nUµ PfeInl qwk lY igaf. jdoN qrHF dy totky kµm krngy, qF iKzfrI ienHF nUµ apxfAux ivwc pRhyË ikAuN krngy?

         Bfrq df sfbkf kpqfn muhµmd ajhrUdIn vI hmyÈf afpxy gl ivwc iewk qvIq bµnH ky rwKdf sI. sRIlMkf df nSbr vSn bwlybfË snQ jYsUrIaf jdoN vI bwlybfËI kr irhf huµdf hY qF afpxy pYz vfr-vfr TIk krdf hY. ies qoN ielfvf jYsUrIaf DfigaF nfl bixaf hoieaf iewk bRYslyt pihn ky hI hmyÈf mYdfn ivwc bwlybfËI leI Auqrdf hY. ieh bRYslYt jYsuUrIaf leI Kfs qOr 'qy iewk boDI iBkÈU ny iqafr kIqf sI.

         dwKxI aPrIkf df Epnr bwlybfË nIl mYkkyNjI qF jYsUrIaf qoN vI do kdm awgy hY. mYkkyNjI cyNijµg rUm Cwzx qoN pihlF tfielt sIts bµd krnf nhIN Buwldf. vYst ieµzIË df iÈvnfrfiex cµdrpfl vI ies mfmly ivwc inrflf hI hY. afpxy ichry 'qy pihlF Auh krIm lgfAuNdf sI, pr krIm qoN Pfiedf nf imlx qoN bfad Aus ny ichry 'qy sitwkr lgfAuxy ÈurU kr idwqy. jdoN ies nfl vI Aus nUµ sµquÈtI nf hoeI qF Aus ny afpxy aftogRfP vfly sitwkr awKF hyTF dohIN pfsIN lgfAuxy ÈurU kr idwqy.

         afstrylIaf df sB qoN sPl kpqfn stIv vf hmyÈf afpxI jyb ivwc iewk lfl rµg df rumfl rwKdf sI. Aus nUµ ieh rumfl Aus dy dfdf jI ny idwqf sI. mihlf jYvrDny jdoN cµgI bwlybfËI kr irhf huµdf hY qF Auh afpxy bwly nUµ cuµmdf hY. cimµzf vfs gyNdbfËI ÈurU krn qoN pihlF kRfs df inÈfn bxf ky jIjs ƒ Xfd krdf hY. hux mYc rYPrI bx cuwkf roÈn mhfnfmf jdoN bwlybfËI leI afAuNdf sI qF sB qoN pihlF afpxy bYt nUµ afpxI TozI nfl CUµhdf sI.

         ieµglYNz df sfbkf kpqfn mfeIk aQtrn vI ies mfmly ivwc kfPI idlcsp sI. aQrtn jy tYst mYc ivwc Èfm nUµ afAUt hoey ibnF jFdf sI, qF iksy ƒ vI ieµtrivAU nhIN idµdf sI. aQrtn nUµ lwgdf sI ik ies nfl Aus df iDafn Bµg ho skdf hY. pfiksqfn nUµ 1992 ivwc ivÈv kwp ijqfAux vflf iemrfn Kfn Aus ivÈv kwp dy PfeInl ivwc tfeIgr vflI tI-Èrt pihn ky afieaf sI aqy ies dy ipwCy kfrn Aus df aµD ivÈvfs hI sI. mihµdr amrnfQ PIlizµg kridaF afpxy nfl lfl rµg df rumfl hmyÈf rwKdf sI. sr ijafP bfiekft bwlybfËI leI jfx qoN pihlF cyNijµg rUm ivwc iekwilaF rih ky socxf psµd krdf sI. Aus bfry ikhf jFdf sI ik jy cyNijµg rUm df drvfËf Aus dI mF vI KVkfvy, qF vI Auh drvfËf nhIN KolHdf sI. sunIl gfvskr gfrz lYNidaF afpxy Kwby pYr nUµ shI pujIÈn ivwc ilafAux qoN pihlF afpxf bwlf ËmIn 'qy itkfAuNdf sI.

         hux cox kmytI dy cyarmYn bx cuwky sRIkFq vI aµD ivÈvfs dy purfxy ikwsy dwsdy hn. sRIkFq ny afpxy iewk lyK ivwc iliKaf sI, ‘‘ieh 1983 ivÈv kwp ivwc Bfrq-ijµbfbvy mYc dI gwl hY. Bfrq dI Aus mYc ivwc siQqI Krfb sI, pr jdoN kipl dyv cµgI bwlybfËI krn lwgf qF asIN suK df sfh ilaf. sfzy tIm mYnyjr mfn isµG ny qyË afvfË ivwc sfnUµ do tuwk ÈbdF ivwc kih idwqf-koeI vI afpxI sIt qoN nhIN ihwlygf. mYN Aus smyN zrYisµg rUm qoN bfhr TSz ivwc kfPI df kwp leI KVf sI, pr mfn isµG dy afdyÈF kfrn agly do GµitaF qwk mYnUµ Ausy TSz ivwc rihxf ipaf. mYN tfielt jfxf sI, pr mfn isµG ny kipl dI pfrI Kqm hox qwk mYnUµ tfielt vI nf jfx idwqf.''

         sRIkFq df dwsxf hY, ‘‘myry ihsfb nfl ieh kµm mYdfn ivwc bwlybfËI krn qoN vI iËafdf muÈkl sI. kipl dyv ny rojr ibµnI, mdn lfl aqy seIad ikrmfnI nfl iml ky tIm nUµ sµkt 'coN kwiZaf sI. kipl jdoN nft afAUt 175 dI pfrI Kyz ky pvylIan muiVaf qF isrP mYN hI nhIN, tIm dy sfry Ausy jgHf KVy sn, ijwQy Auh do Gµty pihlF KVy sn. ieh iewk Èfndfr pfrI sI, pr mYN socdf hF ik iewk jgHf KVy rih ky isrP mYN hI nhIN, sgooN tIm dy hr mYNbr ny afpxf Xogdfn pfieaf sI.''

         ies qrHF df afdyÈ 1985 ivwc vrlz cYNpIaniÈp dOrfn inAUËIlYNz iKlfP sYmIPfeInl ivwc vI idwqf igaf sI. Auh mYc isznI ivwc sI aqy asIN Aus mYc ivwc hfr vwl vD rhy sF. acfnk idlIp vYNgsrkr aqy kipl dyv ny asfDfrn stRoks lgfAuxy ÈurU kIqy aqy asIN vI afpxI sItF qoN nf ihwlx df PYslf kr ilaf. vYNgsrkr aqy kipl ny nf isrP sfnUµ PfeInl ijqfieaf, sgoN Aus cYNpIaniÈp df PfeInl vI asIN hI ijwiqaf.

         sRIkFq df kihxf hY ik mYN vI iewk iKzfrI dy qOr 'qy aµD ivÈvfsI irhf hF. mYN mYdfn ivwc jFdy smyN sUrj vwl dyKdf sF, swjy pYr dy pYz pihlF bµnHdf sF aqy pfrI dI ÈurUafq krn leI jdoN mYdfn ivwc jFdf sF, qF hmyÈf afpxy sfQI bwlybfË dy Kwby pfsy dyKdf rihµdf sF. aijhf kr ky mYN sihj mihsUs krdf sF.

         1986-87 ivwc Bfrq aqy pfiksqfn drimafn Bfrq ivwc tYst sIrIË KyzI jf rhI sI. sIrIË 1-1 dI brfbrI 'qy sI, afKrI mYc Kyizaf jf irhf sI. dUjI pfrI ivwc BfrqI sipµnr cµgI gyNdbfËI nhIN kr rhy sn aqy ies kr ky muÈikl tfrgYt df ipwCf krnf sI. AudoN hI gfvskr myry kol afieaf aqy Aus ny mYnUµ ikhf, ‘‘cIkf-kI mYN qyry Kwby pfsy cwl skdf hF?'' mYN eyny mhfn bwlybfË nUµ nFh ikvyN kih skdf sF. mYnUµ nhIN pqf gfvskr ny aijhf ikAuN soicaf, pr gfvskr myry Kwby pfsy cwl ky gey aqy AunHF aijhI pfrI KyzI, ijs nfl asIN mYc aqy sIrIË dovyN ijwq gey. Kud gfvskr dy ÈbdF ivwc ieh Aus dy kYrIar dI srvsRyÈT pfrIaF 'coN iewk sI.

         hrBjn isµG vI aijhy nusKy aËmfAux ivwc ipwCy nhIN hY. afP sipµnr hrBjn isµG lMmy smyN qwk kfly rµg df ptkf bµnH ky Kyzdf irhf hY, pr 2005 ivwc Aus ny cµgy pRdrÈn dI afs ivwc krIm rµg df ptkf bµnH ilaf, ikAuNik lMmy smyN qoN Auh ivkt lYx leI qrs irhf sI. BwjI ny afpxy iewk dosq nUµ dwisaf sI ik kolkfqf ivwc Aus ƒ iksy ny krIm rµg df ptkf bµnHx dI slfh idwqI sI aqy ptkf bµnHidaF hI BwjI ny do ivktF lY leIaF. 2006 ivwc mohflI tYst ivwc vI hrBjn ny iehI qjrbf kIqf sI.

         ieh vI nhIN ik isrP ikRktr hI aµD ivÈvfsF 'qy Brosf krdy hn. mÈhUr aµpfier zyivz Èyhrz vI afpxy iewk aµD-ivÈvfs nUµ hux qwk Xfd krdy hn. skor borz 'qy jdoN vI skor dy iqµn aµk iewk (ijvyN 111, 222, 333) huµdy sn, Èyphrz afpxI iewk lwq cuwk lYNdy sn. aijhf Auh AudoN krdy sn, jdoN qwk skor nhIN bdl jFdf. Èyphrz df mµnxf sI ik ies qrHF dy skor aÈuB huµdy hn aqy aijhy skor 'qy bwlybfË dy afAUt hox df Kqrf vI rihµdf hY.

         keI drÈk vI afpxy psµdIdf iKzfrIaF leI hvn vgYrf krdy hn. aimqfB bwcn ny kuJ sfl pihlF ikhf sI ik jdoN vI Auh lfeIv mYc dyKdy hn qF tIm ieµzIaf hfrdI hY. afsfnI nfl smiJaf jf skdf hY ik aµD ivÈvfs aqy ikRkt df bhuq purfxf irÈqf hY. jdoN qwk ikRktrF aqy ies Kyz nfl juVy lokF nUµ ienHF totikaF qoN Pfiedf imldf rhygf, AudoN qwk ieh islislf cwldf hI rhygf.

 

Bfrq df Kyz pRbMD-gyjr isMG GolIaf

          Bfrq sMsfrk pwDr `qy KyzF ivwc kfPI pCiVaf hoieaf hY. cfhy AulMipks df irkfrz dyK lvo, cfhy eyÈIan gymË df irkfrz dyK lvo, Bfrq pCiVaf hI nËr afvygf. jdoN ik sfzy qoN bfad afËfdI hfsl krn vfly cIn ny sMsfr pwDr `qy sB ƒ pCfV idwqf hY. bIijMg AulMipks ivwc cIn KyzF ivwc sMsfr df iewk nMbr dyÈ bx igaf hY, Auhny amrIkf vrgy ivÈfl dyÈ ƒ KyzF ivwc dUjy nMbr `qy Dwk idwqf hY.

          hfkI ivwc kdI Bfrq dI srdfrI huMdI sI. Bfrq ny lgfqfr swq vfr AulMipks hfkI ivwc sony df qmgf ijwiqaf sI, pr ipClIaF AulMipks leI Bfrq kuaflIPfeI hI nhIN kr sikaf. ies muwdy ƒ lY ky kfPI rOlf rwpf ipaf qy afKr ieMzIan hfkI PYzryÈn ƒ BMg krnf ipaf. BfrqI hfkI PYzryÈn dy pRDfn ky pI aYs igwl ny asqIPf dyx qoN ienkfr kr idwqf sI. pMdrF sfl ies ahudy `qy rihx dy bfvjUd igwl sfihb BfrqI hfkI ivwc koeI pRfpqI krn ivwc nfkfm rhy. ienHF pMdrF sflF ivwc PYzryÈn dy pRbMD qy pRÈfsn `qy keI vfr vfd-ivvfd hoieaf, pr Bfrq dI hfkI ivwc dI suDfr nhIN afieaf, ieQoN qwk ik iKzfrIaF dI sIlYkÈn ƒ lY ky sYktrI joqI purm AuWqy pYsy Kf ky sIlYkÈn krn dy ielËfm vI lwgy, pr igwl sfihb tws qoN mws nhIN hoey. mOjUdf hflfq vI iËafdf nhIN bdly.

          kul imlf ky sfzy dyÈ ivwc KyzF df pRbMD qy pRÈfsn kfPI ivgiVaf ipaf hY. iËafdfqr Kyz sMsQfvF qy jQybMdIaF `qy isafsI lokF dI hI pRDfngI hY. mulk df mfniskqf kuJ ies qrHF dI bx geI hY ik hr isafsqdfn ieh smJdf hY ik Auh iewk vDIaf pRbMDk hY. hr Kyz sMsQf qy jQybMdI `qy kfbË hoxf Auhdf buinafdI aiDkfr hY.

          ivjY kumfr mlhoqrf bI jy pI lIzr, ajY cOtflf iePYNlo lIzr, suryÈ klmfzI kFgrsI lIzr, bVy lMmy smyN qoN vwKraF-vwKrIaF jQybMdIaF dy pRDfn cly af rhy hn. ies ahudy `qy kfbË rihx leI Auh afpxf sfrf isafsI asr rsUK vrqdy hn. kuJ jQybMdIaF qy mIzIaf afeI ey aYs qy afeI pI aYs aiDkfrIaF ny kbËf jmf rwiKaf hY. ies qrHF mihsUs huMdf hY ik KyzF ivwc mfVy pRdrÈn kr ky ienHF Bwdr purÈF ƒ koeI puwCx vflf hI nhIN hY.

          sMsfr ikRkt ivwc Bfrq AuWcf sQfn rwKdf hY, pr ikRkt borz vI ivvfdF ivwc iGiraf rihMdf hY. ieh KbrF af rhIaF hn ik 2007 df tvMtI-tvMtI ivÈv iKqfb ijwqx vflI BfrqI ikRkt tIm ƒ ajy qwk ikRkt borz ny kroVF rupey dI ienfmI rfÈI iKzfrIaF ƒ nhIN idwqI hY. ipCly sfl afstrylIaf ƒ hrf ky sI bI sIrIË ijwqx vflI BfrqI ikRkt tIm ƒ ajy qwk ienfmI rfÈI nhIN idwqI geI. pqf nhIN ikRkt borz dy aiDkfrI ikhVI kuMBkrnI nINd suwqy pey hn. ienfmI rfÈI jo ik kroVF ivwc hY, pqf nhIN kdoN ikRktrF ƒ imlygI.

          ijMnf icr qwk pyÈyvfrfnf iKzfrIaF ƒ pRbMD qy jQybMdI ivwc AuWcy ahudy nhIN idwqy jFdy, BfrqI Kyz pRbMD ivwc iksy suDfr dI AumId nhIN rwKxI bymfanI hY. Bfrq ivwc kdI gurbKÈ isMG, aslm Èyr KF jF ajIqpfl isMG dy hfkI sMG df pRDfn bxnf asIN kdoN dyKFgy?

          Kyz sMsQfvF, jQybMdIaF dIaF coxF bfry ies qrHF mihsUs huMdf ijvyN ieh isrP ivKfvf hY. ijs qrHF Bfrq dy muwkybfËF qy pihlvfnF ny ipClIaF AulMipks ivwc vDIaf pRdrÈn kr ky Bfrq ƒ ijwqF idvfeIaF hn, Auh kfbly qfrIP hY, pr pRbMD dy pwKoN ieQy vI hflfq iËafdf cMgy nhIN hn. muwkybfËF qy pihlvfnF ƒ loVINdf sfËo-smfn qy loVINdf vfqfvrx nhIN iml irhf. iKzfrI ƒ isrP Kyz dI icMqf hoxI cfhIdI hY, pr ieQy qF cMgI kfrguËfrI kr ky vI rotI-roËI dy lfly pey rihMdy hn.

          sMsfr pwDr dy Kyz mYdfn sfzy dyÈ ivwc bhuq hI Gwt hn, jo QoVHy bhuqy hn Auh vwzy ÈihrF ivwc hI hn. jdoN qwk sMsfr pwDr dy Kyz mYdfn hr Èihr ivwc nhIN bxdy, BfrqI KyzF df awgy vDxf muÈkl hY. hux mnohr isMG igwl ƒ KyzF df kYbint mMqrI bxfieaf igaf hY, jo ik iewk cMgI Kbr hY. igwl sfihb df pihlf qyËfbI tYst agly sfl Bfrq ivwc hox vflIaF rfÈtr mMzl KyzF hn. BfrqI Kyz jgq ivwc ikMnf suDfr kr ky, ikMnIaF pRfpqIaF agly sflF ivwc sfhmxy afAuNdIaF hn, ieh mnohr isMG igwl leI vwzI cuxOqI hY.

 

 ikRkt `c iksy ƒ nhIN mMinaf jf skdf mjbUq dfavydfr

          ikRkt dy mYdfn ivwc imlx vflI ijwq dy arQ isrP smrwQf aqy Kyz Kyqr ivwc byhqrIn pRdrÈn qoN vI ikqy vwD ky ho skdy hn, ieh iewk vfr iPr tI-20 ivÈv kwp ivwc pfiksqfn ƒ nsIb hoeI ijwq ny idKf idwqf hY. hoNd dI lVfeI lV irhf iewk dyÈ jdoN vI ivÈv mMc `qy ies qrHF cMgf pRdrÈn krdf hY qF aijhI ijwq AumId aqy mukqI dI khfxI bx jFdI hY. ieho ijhI ijwq acfnk sfrIaF ibmfrIaF aqy glq cIËF leI rfmbfx bx jFdI hY.

          Bfrq aqy pfiksqfn hmyÈf ÈurU qoN dovF drimafn toey ƒ pfVn vfly pul dy rUp ivwc ikRkt dI kUtnIqI df iesqymfl krdy afey hn, pr ies hflfq ivwc Pfiedy dy bfvjUd ikRkt dI BUimkf bhuq CotI hY qy jo BUimkf ikRkt jF Aus dy iKzfrIaF dI nhIN, Auh Aus ƒ iewk hwd qoN iËafdf dyxI, Kqrnfk vI ho skdI hY.

          inÈicq hI pfiksqfn dI ijwq keI kfrnF kr ky mnfeI jfxI cfhIdI hY aqy Kfs qOr `qy ies leI vI ikAuNik ikRkt leI ies dy bVy vwzy mfieny hn. dunIaf vloN iknfrf kr lYx dy bfvjUd pfiksqfn dy pRdrÈn ny iewk vfr iPr ies gwl `qy Ëor idwqf hY ik rfjnIqk kfrnF `qy jy pfiksqfn ƒ vwKrf kIqf igaf, qF ies nfl bVf vwzf nuksfn Kyz df hI hovygf.

          hF, ieh koeI qrk nhIN dy skdf ikAuNik pfiksqfn hux ivÈv cYNpIan bx cuwkf hY, ies leI ikRkt Kyzx vfly dyÈF ƒ pfiksqfn jfxf ÈurU kr dyxf cfhIdf hY. asIN bhuq Kqrnfk vylf hMZfa rhy hF, jdoN golI hI ivroD krn jF Aus ƒ ÈFq krn df pRBfvÈflI ZMg bxdI jf rhI hY. awj dy smyN ivwc koeI vI surwiKaq nhIN hY, ieQoN qwk ik iKzfrI vI nhIN. lfhOr ivwc sRIlMkf dI tIm `qy hoey hmly ny ieh sB idKf idwqf hY.

          pr ieh mMnxf ik lfrzË ivwc pfiksqfn dI ijwq qoN bfad dunIaf ƒ dyKx df sfzf nËrIaf hI bdl jfvygf, ieh qF iewk byhwd guMJldfr msly `qy bhuq hI bckfnf pRqIikiraf hovygI. sfƒ ijwq df jÈn Aus dI aslI vjHf kr ky mnfAuxf cfhIdf hY. ieh idsdf hY ik JtikaF dy bfvjUd pfiksqfnI ikRktF ivwc Aus Kyz leI hux vI jƒn hY, ijs ivwc Auh byhwd pRiqBfÈflI hn aqy jy Auh ikRkt dunIaf qoN alwg kr idwqy gey qF pRÈMskF leI Auh iewk byhwd duKd idn hovygf.

          ies dunIaf dy Èfihd aPrIdIaF aqy Aumr gulF ny byhwd stIk pRdrÈn kr ky sfƒ Xfd krfieaf hY ik sfƒ vI AunHF dI EnI hI ËrUrq hY, ijMnI AunHF ƒ sfzI. ies qoN ielfvf ikRkt jgq ƒ vI AunHF dI EnI hI loV hY, ijhVy lgfqfr koiÈÈF krn dy bfvjUd afpxf afDfr krn dy bfvjUd afpxf afDfr nhIN vDf sky. jfpdf hI nhIN ik ikRkt jgq ivwc iËMbfbvy ikqy hY vI aqy bMglf dyÈ aijhI siQqI ivwc phuMc igaf hY ik jy Aus koloN tYst Kyzx vfly dyÈ df drjf Koh vI ilaf jfvy qF Èfied hI iksy df koeI hMJU izwgygf.

          pfiksqfn dI ijwq ies gwl vI ieÈfrf krdI hY ik Kyz dy ies sB qoN Coty rUp ivwc koeI vI tIm iKqfb dI sB qoN pRbl dfavydfr nhIN mMnI jf skdI. ies ivÈv kwp ny tvMtI-20 dy vfiers ƒ sfzy KUn ivwc pucf idwqf hY aqy aijhy pRÈMsk ijhVy ikRkt df qurMq Purq rUp dyKx dy afdI ho cuwky hoxgy, AunHF leI pMj idn qwk cwlx vfly ies tYst mYc df svfd lYxf Ërf muÈikl hovygf.

 Bfrq nUM mihlf cYNpIanË hfkI df iKqfb

         rfxI rfmpfl ny afpxf byhqrIn pRdrÈn jfrI rwKidaF cfr gol kr ky Bfrq nUM PfeInl ivwc bYlËIam `qy 6-3 dI ijwq idvf ky pihlf mihlf cYNpIanË cYilMj do hfkI tUrnfmYNt df cYNpIan bxfieaf.

         Bfrq awD qwk 2-0 nfl awgy cwl irhf sI. Aus ny dUjy hfP dy ÈurU ivwc cfr gol kIqy, ijnHF ivwc iqMn gol rfxI ny kIqy. rfxI ny 17vyN, 38vyN, 44vyN aqy 54vyN imMt ivwc gol kIqy. Bfrq vloN Aus qoN ielfvf qjrbykfr sbf aMjum aqy cMcn dyvI ny iewk iewk gol kIqf. ies ijwq nfl BfrqI tIm ny cYNpIanË cYlMj iewk tUrnfmYNt leI kuaflIPfeI kr ilaf, jo ies sfl akqUbr ivwc dwKxI aPrIkf ivwc hovygf. ies ivwc kuaflIPfeI krn vflIaF tImF agly sfl cYNpIanË trfPI ivwc Bfg lYxgIaF.

         rfxI Bfrq leI nf isrP mYc jyqU sfbq hoeI, sgoN AunHF tUrnfmYNt ivwc sB qoN vwD gol kIqy aqy Aus nUM tUrnfmYNt dI nOjvfn iKzfrn cuixaf igaf.

         BfrqI kpqfn suirMdr kOr nUM ‘plya afP d tUrnfmYNt’ cuixaf igaf. dovF tImF kol pihlF 15 imMt ivwc gol krn dy mOky sn, pr rfxI ny 17vyN imMt ivwc afpxf pihlf gol kr ky Bfrq df vI Kfqf KoilHaf. Bfrq ny ies dy iqMn imMt bfad sbf dy mYdfnI gol nfl skor 2-0 kr idwqf. BfrqI tIm ny awD qoN bfad vI hmlfvr qyvr apxfeI rwKy aqy rfxI ny dUjy hfP dy qIjy imMt ivwc hI afpxf dUjf gol dfg idwqf. bYlËIam ny vfpsI dI cMgI koiÈÈ kIqI aqy do gol kIqy cYilMj, pr jdoN 15 imMt bcy sn, AudoN rfxI ny do gol kr ky skor 6-2 kr idwqf.

         afierlYNz ny qIsry sQfn dy mYc ivwc Aukryn nUM hrf ky qIjf sQfn hfsl kIqf. bylfrUs nUM kYnyzf qy ijwq nfl pMjvF sQfn imilaf, jdoN ik mlyÈIaf swqvyN aqy myËbfn rUs awTvyN sQfn `qy irhf.

 

Bfrq dy nvyN hfkI koc sfhmxy cuxOqIaF-rfijMdr isMG

mlyÈIaf ivKy Kyzy gey eyÈIaf kwp ivwc BfrqI hfkI tIm nUM pMjvF sQfn hfsl hox nfl hfkI pRymIaF nUM gihrI swt vwjI hY. ikwQy qy ieh AumId sI ik BfrqI tIm ipCly mhIny mlyÈIaf ivwc hI ijwqy gey sulqfn ajlfn Èfh kwp dI sPlqf nUM muV duhrfeygI aqy ikwQy tIm ies vfr sYmIPfeInl leI kuaflIPfeI vI nf kr skI. kih skdy hF ik hfkI tIm dI hflq pYNzUlm vFg hY-sPlqf aqy nfkfmXfbI dy ivckfr iewk Btkx hY, Aus dI Kyz.

do vrHy pihlF cyneI ivKy Kyzy gey eyÈIaf iKlfP Ëbrdsq ijwq df Ëfiekf hfsl hoieaf sI. ies qoN pihlF dovF eyÈIafeI KyzF ivwc Auh pihlI vfr sYmIPfeInl dI dOV qoN bfhr ho geI sI. 2008 dI AulMipks ivwc BfrqI tIm kuaflIPfeI hI nf kr skI, iPr mfVI-motI afs dI ikrn kpqfn sMdIp isMG dI agvfeI ivwc arjntInf, afstrylIaf, inAUËIlYNz aqy pMjfb golz kwp ivwc imlI hOslf vDfAU sPlqf aqy ajlfn Èfh kwp dI jyqU sPlqf ny ieh XkIn ijhf pYdf kr idwqf sI ik BfrqI tIm koc hirMdr isMG dy mfrg drÈn ivwc afpxI 2003 qy 2007 vflI kfrguËfrI ies vfr ËrUr duhrfeygI, pRMqU pYNzUlm vflI pRikiraf BfrqI tIm dI hoxI bx cuwkI hY. awT vfr dI eyÈIaf kwp pdk ivjyqf df KflI hwQ muVnf Kyz pRymIaF nUM vlUMDr igaf hY.

         hux BfrqI hfkI tIm sfhvyN aglI cuxOqI idwlI ivKy hox vflI kfmnvYlQ KyzF aqy 2010 df ivÈv kwp hY. drasl eyÈIaf kwp jyqU nUM ivÈv kwp ivwc iswDI aYNtrI imldI hY aqy ieh BfrqI tIm dI KuÈiksmqI hY ik Bfrq ies aflmI kwp dI myËbfnI krn dy nfqy ies ivwc Bfg lY irhf hY. 12 tImF ies ivwc Bfg lYxgIaF aqy mfVI Kbr ieh hY ik nvIN rYNikMg muqfbk BfrqI hfkI tIm ies vyly bfrHvyN nMbr `qy phuMc cuwkI hY. kdy awT vfr df AulMipk jyqU df ieMJ invfxF vwl jfxf swcmuwc hI duKdfeI hY aqy BfrqI AulMipk aYsosIeyÈn jo ik igwl-joqIkumfrn dI brdfÈq muwkx qooN bfad hfkI dy mfmly dyK rhI hY, ny spyn dy mfstr koc joÈ mYnUal bRfsf nUM BfrqI tIm df nvF koc Qfipaf hY.

         ieh bRfsf koeI hor nhIN, ies ny 1992 ivwc spyn dI kuVIaF dI hfkI tIm nUM AulMipks ivwc son qgmf ijqvfieaf sI. aMqrrfÈtrI hfkI PYzryÈn nfl juVy ies koc ny BfrqI tIm nfl 2010 dIaF eyiÈafeI KyzF qIk rihxf hY. Aus qoN bfad hr iqmfhI ies dy kfrjkfl ivwc vfDf ho skdf hY. ies dy nfl hI spyn dy zyivz tyryj nUM tIm df srIrk tRynr inXukq kIqf igaf hY. bRfsf nUM sflfnf pMjfh lwK rupey aqy tyryj nUM hr vrHy cflI lwK rupey imlxgy. bRfsf dy afAux qoN pihlF tIm dI koicMg hirMdr isMG dy hwQ sI. hirMdr isMG ny tIm nfl juVy sfbkf kpqfn Dnrfj ipwly aqy rmndIp gryvfl nfl iml ky AuqÈfhjnk ijwqF idwqIaF.

         Aus qoN pihlF tIm dI vfgzor afstrylIafeI koc irwk cfrlsvrQ dy hwQ sI, cfrlsvrQ afpxy vyilaF df iewk Èfndfr iKzfrI sI. tIm Aus qoN bhuq kuJ iswK skdI sI, pr Kyz mMqrfly nfl aqy hfkI ahudydfrF nfl mn mutfv kr ky Auh tIm dy qknIkI slfhkfr dy ahudy qoN asqIPf dy igaf. Aus qoN pihlF joikm kfrvl tIm df koc sI. ieh AulMpIan iKzfrI Bfrq leI 200 qoN vwD mYc Kyz cuwkf sI, pr 2008 dIaF bIijMg AulMipks KyzF ivwc kuaflIPfeI nf krn kr ky ies ny vI tIm koicMg qoN asqIPf dy idwqf sI.

         ieMj hI igwl-joqI kumfrn dy rfj-Bfg vyly pRgt isMG, bflikRÈn isMG, rfijMdr isMG sInIar, rfijMdr isMG jUnIar, sYizRkg zIsUjf, aYm ky kOiÈk vrgy keI koc afey, pr PYzryÈn dIaF hfkI mfrU nIqIaF sfhvyN byvws nËr afey. ivdyÈI koc gRyhrz gwk vI 2004 dI eyQnË AulMipks vyly Bfrq tIm dI syvf ivwc afieaf, pr afpxy pulsIaf ipCokV kfrn BfrqI tIm df kuJ nf suafr sikaf aqy jFdf-jFdf PYzryÈn nUM KrIaF-swcIaF suxf igaf. 2008 dy PYzryÈn rfj plty qoN bfad BfrqI hfkI ny 14 virHaF dy igwl-joqI kumfrn kuÈfsn df aMq vyiKaf hY aqy ies smyN BfrqI AulMipk aYsosIeyÈn BfrqI hfkI dI rihnumfeI kr rhI hY.

         aMqr-rfÈtrI hfkI PYzryÈn ies smyN BfrqI hfkI `qy qfVvIN nËr rwK rhI hY aqy ies dy pRDfn ileyNzr nIgro ny ies Èrq `qy Bfrq nUM 2010 dy ivÈv kwp dI myËbfnI sONpx df PYslf kIqf hY ik BfrqI hfkI nUM muV purfxIaF lIhF `qy ilafAux leI purÈ aqy mihlf hfkI dIaF PYzryÈnF nUM iekwiTaF kr ky iewk sFJI hfkI PYzryÈn bxfeI jfvy, ikAuNik BfrqI AulMipk aYsosIeyÈn dI aYzhfk kmytI BfrqI hfkI dy Bly vfsqy Auh kuJ nhIN kr pf rhI, jo kuJ hoxf cfhIdf sI qy iesy hI rxnIqI qihq aMqr-rfÈtrI hfkI PYzryÈn dy mfstr koc joÈ bRfsf nUM BfrqI tIm df nvF koc inXukq kIqf igaf hY.

         svfl ieh nhIN ik aMqrrfÈtrI hfkI PYzryÈn dI BfrqI hfkI dy mfmilaF df hyj jfgxf shI hY, blik svfl ieh hY ik bRfsf dI agvfeI ivwc BfrqI tIm df pRdrÈn ikho ijhf rhygf. ikRkt nfl jy asIN ies gwl dI qulnfqmk pVcol krIey qF ieh gwl spwÈt rUp ivwc sfhmxy afAuNdI hY ik BfrqI ikRkt tIm ny ivdyÈI kocF aDIn vDIaf pRdrÈn kIqf hY.

         cfhy Auh jfn rfeIt hovy, jF gYrI ikRstn. kfmXfbI df bfies ieh sI ik kocF nfl iKzfrIaF dIaF sMcfr dI smwisaf nhIN sI. cYpl vI kfmXfb koc sI, pr vYstieMzIË `c hoey ivÈv kwp qoN aYn pihlF gFgulI kFz kr ky Aus df iKzfrIaF nfl sMcfr rfbqf tuwt igaf sI. ies kr ky tIm dI burI qrHF hfr hoeI. bRfsf iewk kfbl koc hY. loV hY ik Auh BfrqI iKzfrIaF dIaF BfvnfvF nUM smJy, iPr hI Auh iKzfrIaF qoN AuhnF df vDIaf pRdrÈn lY skygf. Aus ny ies bfbq ihMdI iswKx dI iewCf vI pRgtfeI hY. dUsrI gwl ik koc nUM tIm dI islYkÈn ivwc PrI hYNz idwqf jfxf cfhIdf hY. Auh pMjfh iKzfrIaF dy pUl `coN afpxI psMd dy iKzfrI cuxy aqy AuhnF qoN kMm lvy.

         iKzfrIaF nUM tIm `c lgfqfr Kyzx dI jy grMtI imly qF Auh ibnF iksy BYa dy afpxy srvsRyÈt pRdrÈn dy skdy hn. qIsrI aqy afKrI gwl-BfrqI hfkI tIm nUM aYkspoËr dI Ëbrdsq Gft hY. aMqrrfÈtrI pwDr `qy AuhnF nUM nfmfqr hI mYc Kyzx nUM iml rhy hn. rfÈtrI pwDr `qy vI keI pRiswD tUrnfmYNt afpxI hrmnipafrqf gvf bYTy hn, aYsy ivwc iKzfrI Kyzx ikvyN. mukfblybfËI dI Ëbrdsq Gft hY. AuWqoN pRoPYÈnl hfkI dI axhoNd ny nvyN tylYNt nUM ies Kyz qoN iknfrf krn leI mjbUr kr idwqf hY.

         ilhfËf kih skdy hF ik koc bRfsf awgy cuxOqIaF qF keI hn, pr AuprfilaF dy qfnfÈfhI rvweIey sfhvyN dyKo, Auh ikvyN ivcrdf hY. iKzfrI qF Kyzx jfxdf hY, ijwqx Aus dI cfhq qy hfrn qoN Aus nUM nPrq. BfrqI iKzfrI hmlfvr hfkI Kyzdy hn. AuhnF ivwc apfr tylYNt hY, loV hY AuhnF ivwc ivÈvfs pYdf krn dI ik Auh ijwqx leI hI bxy ny. BfrqI hfkI ÈYlI ajy vI srvsRyÈT hY aqy BfrqI hfkI iKzfrI hfly vI afpxy Pn `c mfhr. ijwqxf AuhnF df supnf hY aqy 2010 `c hox vfly afpxI hI DrqI `qy ivÈv kwp `qy AuhnF dIaF ingfhF hn.

 

BfrqI hfkI df anmol hIrf sMdIp

          hfkI leI byhwd lgfa, idRVH ivÈvfs, smripq Kyz Bfvnf, ivroDIaF `qy iqrCI nËr, cIqy vrgI PurqI, BfrqI izPYNs leI cwtfn bx ky KVn vflf aqy BfrqI hfkI tIm df kpqfn sMdIp isMG awj BfrqI hfkI pRymIaF dy idlF ivwc vs igaf hY. nrm idl aqy sfAU suBfa vflf ieh lMm-slMmf nOjvfn BfrqI hfkI df anmol hIrf hY.

          awj qoN lgBg 23 ku vrHy pihlF 27 PrvrI 1986 ƒ mfqf dljIq kOr dI kuwKoN, ipqf gurcrn isMG dy Gr pYdf hoey sMdIp ƒ 12 ku sfl dI CotI Aumry hI hfkI nfl ipafr ho igaf aqy ieh ipafr idno idn gihrf huMdf igaf. muwZlI iswiKaf zI ey vI skUl Èfhbfd mfrkMzf qoN pRfpq kr ky Kflsf kflj pitaflf pVHny pey ies nOjvfn ny hfkI dy dfa pyc koc ieMdrjIq isMG qoN iswKy aqy 6 Puwt 2 ieMc lMmy ies gwBrU ny jUnIar hfkI ivwc mfxmwqIaF pRfpqIaF kIqIaF aqy awj-kwlH eyar ieMzIaf ivwc aisstYNt mYnyjr dy ahudy `qy ibrfjmfn hY.

          ies iKzfrI dIaF pRfpqIaF kfPI vwzIaF hn. hflYNz ivwc hoey jUnIar ivÈv kwp Kyz cuwky ies nOjvfn iKzfrI dy Èfndfr pRdrsn sdkf krfcI `c afXoijq jUnIar eyÈIaf kwp ivwc BfrqI tIm ƒ cYNpIan bxn df mfx hfsl hoieaf aqy byhqrIn pRdrÈn kridaF ies iKzfrI ny tUrnfmYNt dOrfn 16 gol dfgy aqy tUrnfmYNt df sB qoN vwD gol krn vflf iKzfrI bixaf. agsq 2003 `c polYNz ivwc hoey 6 dyÈF dy jUnIar cYlMj kwp ivwc vI ies iKzfrI ny afpxI Kyz pRiqBf df lohf mMnvfieaf aqy tUrnfmYNt dOrfn 12 vfr ivroDIaF dy Pwty KVkfey, ijs ivwc pfiksqfn ivruwD hYitRk sxy cfr gol iekwly sMdIp dy ihwsy afey.

          ies nOjvfn dy Èfndfr pRdrÈn ƒ dyKdy hoey ies ƒ sInIar BfrqI hfkI tIm leI cuixaf igaf. sInIar hfkI df sPr sMdIp ny 2004 ivwc kuaflflMpur ivwc hoey sulqfn aËlfn Èfh kwp mOky ÈurU kIqf aqy Aus qoN bfad eyQnË ElMipks, cYNpIanË trfPI lfhOr, eyÈIan tUr, cMzIgVH ivwc spyn nfl hoeI tYst sIrIË aqy idwlI ivwc afXoijq mlyÈIaf nfl tYst sIrIË ivwc Èfndfr pRdrÈn kIqf. 2004 muMbeI golz kwp ivwc Auh bYst izPYNzr aYlfinaf igaf. sMdIp dI agvfeI ivwc hI BfrqI hfkI tIm ny inAUËIlYNz ƒ Ausy dI DrqI `qy mfq idwqI aqy hux sulqfn aËlfn Èfh kwp ivwc Èfndfr ijwq hfsl kIqI. ies ijwq nfl BfrqI hfkI dy sunihrI idnF dI Xfd qfËf hoeI aqy muV qoN hfkI pRymIaF ƒ tIm qoN nvIaF afsF bwJIaF hn. qnoN-mnoN hfkI ƒ smripq ies iKzfrI ivwc Kyz Bfvnf kuwt-kuwt ky BrI hoeI hY.

          afpxy smyN dy jFbfË aqy Èyr vrgI hmlfvr ÈYlI vfly sfbkf BfrqI hfkI iKzfrI Dnrfj ipwly dI Kyz qoN sMdIp kfPI pRBfvq hY. gwlbfq dOrfn sMdIp ny ikhf ik Dnrfj ipwly bhuq hI Poks ho ky Kyzdy sn, ijnHF ny bhuq lMbf smF hfkI KyzI aqy ivroDI tImF Aus qoN KOP KFdIaF sn. sMdIp ny ikhf ik sfƒ afpxy afdrÈn ienHF sfbkf iKzfrIaF qoN kfPI kuJ iswKx ƒ imldf hY. AunHF dwisaf ik koc hirMdr isMG aqy rmndIp isMG tIm ƒ vDIaf gur isKf rhy hn aqy afAux vfly smyN ivwc tIm df hor vI vDIaf pRdrÈn dyKx ƒ imlygf. sMdIp dI tIm Bfvn dyKo ik jdoN Aus qoN puwiCaf igaf ik pfiksqfn tIm dy koc bIqy idnIN Aus dI mOjUdf Pfrm qoN icMqq hox aqy zrn dI gwl afKI sI qF sMdIp ny ikhf ik Auh cfhuMdf hY ik ivroDI tImF mYQoN nhIN sgoN BfrqI tIm qoN zrn.

          agly inÈfny bfry puwCy jfx `qy sMdIp ny ikhf ik Auh agly vrHy hox vfly ivÈv kwp ivwc tIm dy vDIaf pRdrÈn dy nfl vDIaf nqIjy leI pUrI qrHF afsvMd hY. dunIaf dy qyË qrfr zrYg Pilwkr dy qOr `qy jfxy jFdy sMdIp isMG qoN lwKF, kroVF BfrqIaF ƒ bhuq AumIdF hn. asIN duaf krdy hF ik sMdIp lokF dIaF afsF `qy Krf AuqridaF mfxmwqIaF pRfpqIaF hfsl kry. pRmfqmf ies iKzfrI ƒ hmyÈf qMdrusq bKÈy aqy afAux vfly smyN ivwc sMdIp nvIaF bulMdIaF sr kry.

 

iËMdgI ivwc KyzF df mhwqv-myjr isMG nfBf

         iËMdgI ivwc mn dI KuÈI df anoKf aihsfs huMdf hY. iesy leI gurU sfihbfn ny afiKaf hY, ‘nwcxu kudxu mn kf cfAu’. so KyzF Kyzxf iËMdgI df aihm aMg hn. srIrk qMdrusqI ivwc hI qMdrusq idmfg huMdf hY. ies leI dyÈ dy bwicaF dI ishq vwl Aucycf iDafn dyxf hovygf qF hI AunHF dy idmfg qMdrusq hoxgy. awj dI ies pnIrI ny kwlH dy nyqf bxnf hY aqy dyÈ nUM AuWcIaF bulMdIaF `qy iljfxf hY. ieh sB qF hI ho skdf hY jy dyÈ df idmfg Bfv sfzy dyÈ dy nyqfvF df idmfg qMdrusq hovygf.

         asIN bwcy dI jnm qoN hI KyzF vwl rucI dyK dyK ky Aus nUM Kyzx leI koeI nf koeI iKzOxf dy idMdy hF. ies nfl bwcy dy mn nUM KuÈI imldI hY. KyzF iËMdgI dI rvfngI dy nfl nfl afnMd vI idMdIaF hn. ieh bcpn qoN buZfpy qwk KyzIaF jf skdIaF hn. purfxy simaF ivwc sfnUM srIrk qOr `qy buhq sfry kMm krny pYNdy sn, pr awj ivigafn ny sfzy leI anykF shUlqF idwqIaF hn, ijnHF sdkf srIrk qfkq dI vrqoN Gwt geI hY. hux vYsy vI hwQIN kMm krn qoN hr iewk kqrfAux lwg ipaf hY.

         keI amIr lok qF pYdl jF sfeIkl qy jfx nUM vI Èrm mihsUs krdy hn. ieh lok srIr nUM psInf qwk nhIN afAux idMdy ikAuN jo AuhnF kol iËMdgI dI hryk shUlq huMdI hY. ies leI ieho ijhy lokF leI qF KyzF df mhwqv hor vI vDyry hY.

         Kyz Kyzx nfl sfzf mn duinafvI ruJyivaF qoN dUr rihMdf hY, ies qrHF mfnisk pryÈfnI vI dUr huMdI hY. bwicaF aMdr KyzF dI rucI GtI jf rhI hY. tYlIivËn aqy kybl tI vI ny bwicaF dy Kyz smyN nUM inglxf ÈurU kIqf hoieaf hY. KyzF dyÈ dI nOjvfnI nUM AuBfrdIaF hn. aMqr-rfÈtrI iKzfrIaF ny sfzy dyÈ df nF dunIaf ivwc rOÈn kIqf hY. Kyz mYdfn ivwcoN bhuq sfrIaF cMgIaF gwlF df pqf lwgdf hY ijnHF `coN anuÈfsn aqy sihxÈIlqf pRmuwK hn. aMqrrfÈtrI pwDr dIaF tImF ivwc vwKo-vwKry sUibaF dy iKzfrI hox dy bfvjUd Auh pUry qflmyl nfl Kyzdy hn. Auh afps ivwc BrfvF vFg rihMdy hn. ies qrHF dyÈ dI rfÈtrI eykqf ivwc mËbUqI afAuNdI hY. ieQy ieh vI iËkr krnf bxdf hY ik ipCly smyN dOrfn iKzfrIaF aMdr niÈaF jF qfkq vDfAu dvfeIaF df ivÈf vI crcf aMdr irhf hY. rfÈtrI Kyz idvs mOky iKzfrIaF nUM pRx krnf cfhIdf hY ik Auh iksy vI aijhy ZMg nfl Kyz nhIN Kyzxgy, ijs nfl dyÈ df qy AuhnF df nFa bdnfm hovy. afpxy zOilaF dy blbUqy hI ijwq pRfpq krnI ÈoBf idMdI hY.

         bwicaF nUM KyzF vwl ruicq krn leI AunHF nUM ÈurU qoN hI Kyz mukfbilaF ivwc Bfg lYx leI pRyirq krnf cfhIdf hY. bwcf kwcI klI vFg huMdf hY, Aus nUM ijDr mrËI moV lvo. Kyz ivBfg nUM vI bwicaF leI Kyz shUlqF pRdfn krn ivwc KuwlHidlI idKfAuxI cfhIdI hY. BfvyN skUlF ivwc srIrk iswiKaf df ivÈf lfËmI qOr `qy ÈurU ho cuwkf hY.

         pr bhuqy skUlF ivwc bwcy ies ivÈy dI iQAUrI nUM pVHn qwk sImq rihMdy hn, pRYktIkl aMk jo awD qoN iËafdf huMdy hn, leI KyzF iKzfeIaF hI nhIN jFdIaF, sgoN aYvyN hI pRYktIkl dy aMk Kfnf pUrqI kr ky lgf idwqy jFdy hn. mYitRk dI pRIiKaf ivwc borz vloN pypr qF srIrk iswiKaf df ilaf jFdf hY, pr kuwl aMkF ivwc ies ivÈy dy aMkF nUM joiVaf nhIN jFdf. jo ik iKzfrI ividafrQI leI by-iensfPI hY. so ies ivÈy dy aMkF nUM kuwl aMkF ivwc joV ky ivcfrn nfl bwicaF dI KyzF pRqI rucI ËrUr vDygI.

 

Bfrq leI Xfdgfr irhf afstrylIan Epn-jgivMdr joDf

bIqy idnIN afstrylIaf dy Èihr mYlborn ivwc Kyizaf igaf sfl df pihlf grYNz slYm tYins tUrnfmYNt pUry tYins jgq dy nfl-nfl Bfrq leI vI Xfdgfr irhf. tYins ieiqhfs ivwc pihlI vfr BfrqI iKzfrIaF ny afpxI eynI BrpUr hfËrI drj krvfeI ik pwCmI dyÈF nUM dMdF hyT AuNglI dbfAux leI mjbUr hoxf ipaf. vYsy tYins Bfrq leI koeI nvIN Kyz nhIN. rfmf nfQn ikRÈnn aqy aMimRqrfj BrfvF ny aMqrrfÈtrI pwDr `qy tYins jgq ivwc Bfrq dI hfËrI drj krvfeI. ies smyN qwk Bfrq ny zyivs kwp ivwc qF ibhqrIn pRdrÈn kIqf, pr grYNz slYm pRqIXogqfvF ivwc BfrqI iKzfrIaF dI Kyz ny Enf mfx nhIN sI ijwiqaf. ies ipwCoN nwbyivaF ivwc lIeyNzr pys nFa dy iewk iKzfrI ny jUnIar grYNz slYm pwDr `qy kuJ ijwqF hfsl kIqIaF. Bfrq dy nMbr iewk iKzfrI bxn ipwCoN lIeyNzr qy Aus dy hmvqn joVIdfr mhyÈ BUpqI ny zblË mukfbilaF ivwc iesy dhfky ivwc qihlkf mcf idwqf. ies joVI ny PrYNc Epn, ivMblzn aqy amrIkI Epn iewko sfl ivwc ijwq ky sMsfr dI nMbr iewk joVI hox df mukfm hfsl kIqf. ipwCoN BfvyN afpxI hAUmY kfrn ienHF dovF ny kdy vI iekwTy nf Kyzx dI shuM KfDI aqy alwg-alwg joVIdfrF nfl aMqrrfÈtrI pwDr `qy Kyzxf jfrI rwiKaf, pr ienHF dIaF ijwqF nfl pUry dyÈ ivwc tYins nUM lY ky iewk sMjIdf iksm df vfqfvrx ËrUr pYdf hoieaf ijs kfrn sfnIaf imrËf, rohn bopMnf, pRkfÈ aMimRqrfj aqy somdyv brmn ijhIaF tYis pRiqBfvF df AudY hoieaf. ieh pRiqBfvF hux aMqrrfÈtrI pwDr `qy afpxf jlvf ibKyr rhIaF hn qy iesy df nmUnf ies vrHy dy pihly grYNz slYm afstrylIan Epn ivwc dyKx nUM imilaf.

         afstrylIan Epn qoN TIk pihlF cyneI ivwc Kyzy gey Bfrq dy sB qoN vwzy tYins tUrnfmYNt cyneI ivwc Epn ivwc sMsfr dy ibhqrIn iKzfrIaF nUM hrf ky PfeInl ivwc puwijaf BfrqI iKzfrI somdyv brmn iewk nvIN afs bx ky AuBiraf. amrIkf ivwc Kyz dI isKlfeI pRfpq kr irhf ieh qyeI sflf iKzfrI kuJ mhIny pihlF amrIkf ivwc iewk tUrnfmYNt df jyqU bixaf sI qy iesy afqm ivÈvfs shfry ies ny cyneI Epn ivwc kfrlos moaf vrgy spynI idwgj iKzfrI nUM vI DUV ctf idwqI, pr afstrylIan Epn ivwc somdyv afsF `qy Krf nhIN Auqr sikaf, jdoN Auh kuaflIPfieMg gyV ivwcoN hI bfhr ho igaf. ies qoN bfad sfrIaF nËrF BfrqI tYins snsnI sfnIaf imrËf Aupr lwgIaF hoeIaF sn. ipCly keI sflF qoN mihlf tYins dIaF pihlIaF pMjfh iKzfrnF dI rYNikMg ivwc sQfn pRfpq krn vflI ieh iKzfrn hflFik Kyz nfloN vwD crcf afpxy kwpiVaF, pRym-pRsMg aqy ieslfmI mulfixaF nfl ivvfd qoN btordI rhI hY. Kyz dy mYdfn ivwc sfnIaf ipCly do sflF ivwc afpxIaF guwt, gozy aqy pyt dIaF swtF nfl jUJdI rhI hY.

         afstrylIan Epn ivwc ies iKzfrn koloN bhuq iËafdf afs Èfied iksy ny vI nf rwKI hovy. sfnIaf ies tUrnfmYNt dy dUsry hI dOr ivwc hfr ky bfhr hoeI qF iksy nUM vI hYrfnI nf hoeI. Èfied BfrqI tYins pRymIaF leI ieh iKzfrn hux bIqy ivwc drj kIqIaF iewk-duwkf ijwqF leI Xfd df sbwb bx ky rih geI hY. hYrfnI qF AudoN hoeI jdoN Aus ny mhyÈ BUpqI nfl joVI bxf ky afstrylIan Epn df imÈrq zblË iKqfb ijwq ilaf. mhyÈ BUpqI aqy lIeyNzr pys ivckfr sfnIaf nfl imÈrq zblË ivwc joVI bxfAux nUM lY ky iewk rwsfkÈI cwldI rhI hY qy sfnIaf ny mhyÈ nfl Kyzx df PYslf kr ky ies sfrI crcf Aupr ivrfm lf idwqf sI. 34 sflf mhyÈ BUpqI ijhVf afpxy Kyz jIvn dI Zlfx `qy hY, nfl iml ky afstrylIan Epn vrgf vwzf tUrnfmYNt ijwqxf sfnIaf dy kYrIar nUM ikMnf ku hulfrf idMdf hY ieh qF BivwK hI dwsygf, pr ies ijwq nfl sfnIaf ny pihlI vfr iksy grYNz slYm dI iksy vI vrg dI jyqU hox df svfd cwiKaf. jd ik mhyÈ BUpqI leI ieh igafrvF grYNz slYm iKqfb irhf, ijs ivwc swq imÈrq zblË iKqfb hn. ies qoN ibnF mhyÈ ny mrdF dy zblË mukfbilaF ivwc vI afpxy joVIdfr bhmfs dy mfrk noielË nfl iml ky vDIaf Kyz idKfeI qy Auh PfeInl ivwc nMbr iewk jooVI amrIkf dy blYk BrfvF qoN hfr ky iKqfbI ijwq qoN vFJy rhy. jd ik iksy smyN Aus df joVIdfr hmvqn lIeyNzr pys nvyN joVIdfr mYks myrUnI nfl Kyzdf sYmIPfeInl qwk awpiVaf. ieMJ Bfrq dy ienHF do Aumr drfj tYins iKzfrIaF ny afpxy Kyz jIvn dy aMqm dOr ivwc vI ijs qrHF pRdrÈn qy dm Km idKfieaf, Auh qfrIP dy kfibl qF hY hI nfl hI nOjvfn iKzfrIaF leI vI pRyrnf sroq hY.

         ienHF nOjvfn iKzfrIaF ivwcoN idwlI df sOlF sflf gwBrU XUkI BFbrI BfrqI tYins leI iewk nvIN afs vjoN sfhmxy afieaf, jdoN Aus ny muMizaF dy vrg ivwc ies vrHy dy afstrylIan Epn iKqfb `qy kbËf kIqf. XUkI dI Kyz dI cVHq df aMdfËf ies gwl qoN vI lfieaf jf skdf hY ik Aus ny pUrI pRqIXogqf ivwc isrP iewk sYWt guaf ky ieh iKqfb afpxy nFa ilKfieaf. ijwqx qoN bfad ies iKzfrI ny iesy sfl qoN sInIar srkt ivwc Kyzx qy cMgf pRdrÈn krn dI AumId jqfeI. kuwl imlf ky ies vrHy df afstrylIan Epn mrdF df iKqfb spynI hnyrI vjoN jfxy jFdy rPyl nzfl dy nFa irhf, ijs ny sMsfr pRiswD rojr PYzrr nUM pMj sYWtF dy mYrfQn mukfbly ivwc hrf ky srvkflI mhfn iKzfrIaF ivwc Èfml hox qoN iewk kdm AurHF hI rok idwqf. sYmIPfeInl ivwc afpxy hmvqn vfirMkf nfl pMj GMty cwly mYc ipwCoN PfeInl ivwc nzfl dy Qwky hox dI aÈMkf Ëfhr kIqI jf rhI sI, pr Aus dI dm Km BrI Kyz ny sfry ÈMky inrmUl sfibq kr idwqy. aOrqF dy vrg ivwc amrIkf dI syrynf ivlIam ny rUsI iKzfrn sfPInf nUM asfnI nfl hrf ky jyqU hox df mfx hfsl kIqf.

         kul imlf ky ikhf jfvygf ik pyÈyvr tYins srkt ivwc sfl df pihlf grYNz slYm BfrqI iKzfrIaF leI keI sPlqfvF qy BfrqI tYins pRymIaF leI keI afsF lY ky afieaf. virHaF qwk XUrpI qy amrIkI dbdby vflI Kyz mMnI jFdI rhI tYins ivwc eyiÈafeI ivÈyÈ qOr `qy BfrqI iKzfrIaF df AuBfr iewk hYrfnIjnk Gtnf hY. ies dy nfl hI virHaF pihlF ivjY aqy afnMd aMimRqrfj BrfvF df Bfrq nUM aMqrrfÈtrI tYins dI iewk mhF ÈkqI bxfAux df supnf vI sfkfr ho irhf nËrI pYNdf hY. ivjY aMimRqrfj ny qF tI vI `qy kumYNtrI kridaF ieh Èbd khy ik ‘BfrqI iKzfrIaF df pRdrÈn dyK ky mYN Auh idn nyVy hI vyK irhf hF, jdoN koeI BfrqI iksy grYNz slYm isMglË df PfeInl Kyzdf nËr afvygf.’

 ikRkt dI Kyz aqy rfjnIqI df irÈqf-ieMdrjIq isMG mfn

mYdfn `qy jlvy idKf ky drÈkF dI vfh-vfh Kwtx vfly ikRkt iKzfrIaF nUM rfjnIqI df mYdfn vI cMgf lwgdf hY. BfrqI ikRkt tIm dy sfbkf kpqfn muhMmd ajhrUdIn aijhy iKzfrIaF ivwc pihlf nFa nhIN hY. aijhy iKzfrIaF dI lMmI lVI hY, ijnHF ny ikRkt dy nfl nfl rfjnIqI dI pfrI vI KyzI.

BfrqI ikRkt tIm dy sPl kpqfnF ivwc Èumfr ajhrUdIn, nvjoq iswDU, cyqn cOhfn aqy kIrqI afid dI ivrfsq nUM awgy vDfAux dI iqafrI ivwc keI hor iKzfrI vI hn, ijnHF ikRkt dI ipwc `qy mxF mUMhIN ipafr btoiraf.

     iswDU, cOhfn qy afËfd qoN pihlF sfbkf BfrqI kpqfn aqy bwlybfË mnsUr alI Kfn ptOdI ny vI isafsI dfa pycF nfl iksmq ajmfAux df PYslf kIqf, jdoN ik bI sI sI afeI dy sfbkf pRDfn rfj isMG zUMgrpur vI ies moh qoN bc nhIN sky.

    ajhrUdIn ny kFgrs ivwc Èfml hox bfry pfrtI dy nyqf vIrwpf moielI aqy aFDrf pRdyÈ dy muwK mMqrI vfeI aYs rfjÈyKr rYzI nfl vI mulfkfq kIqI, ijs nUM AunHF dI rfjnIqk pfrI dy pihly kdm dy qOr `qy dyiKaf jf irhf hY. ies qoN pihlF ipCly sfl akqUbr Auh kFgrs pRDfn sonIaf gFDI nUM vI imly sn.

     hflFik isafsI DrqI `qy kdm rwKx vflf sB qoN pihlF ikRktr hox df ishrf plvMkr bflU nUM jFdf hY. ieh DImI gqI df gyNdbfË ikRkt dy mYdfn `qy afpxy Xogdfn nfl dilqF aqy pwCVIaF jfqIaF drimafn kfPI hrmnipafrf sI.

    ihMdU ikRkt tIm dy mYNbr bflU ny sB qoN pihlF 1933-34 ivwc muMbeI ngr ingm coxF ivwc iksmq aËmfeI, pr zfktr homI aYP pfvrI iKlfP AunHF dI hrmnipafrqf kMm nf afeI aqy ies ikRktr nUM mUMh dI KfxI peI. bflU ies qoN bfad kFgrs dI itkt `qy 1937 ivwc aMbyzkr iKlfP mYdfn `c Auqry aqy AunHF ies dilq nyqf nUM sKq twkr idwqI. AunHF nUM 11225 dy mukfbly 132245 votF nfl hfr JwlxI peI, pr ies hfr qoN pihlF hI Auh ieiqhfs df ihwsf bx cuwky sI.

   ies qoN lgBg ds sfl bfad Bfrq nUM afËfdI imlI, pr 1952 ivwc hoeIaF pihlIaF afm coxF ivwc iksy vI ikRktr ny dfavydfrI pyÈ nf kIqI. afËfdI qoN bfad isafsI dMgl ivwc sB qoN pihlF sfbkf BfrqI kpqfn ptOdI ny kdm rwiKaf, ijnHF purfxy rfijaF dy ivÈyÈ aiDkfrF nUM Kqm krn leI smyN dI pRDfn mMqrI ieMdrf gFDI dy PYsly qoN nfrfË ho ky cox lVn df PYslf kIqf.

ptOdI ny jnvrI 1971 ivwc jdoN ivÈfl hirafxf pfrtI dy itkt `qy hirafxf df guVgfEN qoN dfavydfrI df aYlfn kIqf qF tIm ieMzIaf dy iewk hor sfbkf kpqfn lflf amrnfQ ny afËfd AumIdvfr dy qOr `qy AunHF iKlfP Auqrn df aYlfn kr idwqf. lflf amrnfQ ny bfad ivwc kFgrsI AumIdvfr dy smrQn ivwc nFa vfps lY ilaf. ptOdI nUM krfrI hfr imlI aqy lgBg cfr lwKF votF ivwcoN isrP 22979 votF hI AunHF dy Kfqy ivwc geIaF.

     isafsq dI ipwc `qy iewk nvfb aqy dilq dy inrfÈfjnk afgfË qoN bfad ikRktr kfPI smyN qwk rfjnIqI qoN qObf krdy rhy. rfjnIqI ivwc ikRktrF nUM pCfx idvfAux df ishrf cyqn cOhfn aqy kIrqI afËfd isr bwJdf hY. Bfrq dy slfmI bwlybfË rhy cOhfn ny BfrqI jnqf pfrtI dI itkt `qy 1991 aqy 1998 ivwc amrohf qoN lok sBf cox ijwqI, jdoN ik 1996, 1999 aqy 2004 ivwc AunHF nUM hfr df sfhmxf krnf ipaf.

     kipl dI agvfeI ivwc 1983 ivwc ivÈv kwp ijwqx vflI tIm dy mYNbr aqy sfbkf kyNdrI mMqrI dy puwqr afËfd ibhfr dy drBMgf qoN ijwq ky sMsd qwk phuMcy. sMsd qwk df sPr qih krn vfly ikRktrF ivwc iswDU df nFa vI afAuNdf hY. BfrqI jnqf pfrtI dy ies sMsd mYNbr ny 2004 ivwc aMimRqsr qoN lok sBf cox ijwqI.

     hflFik gYr-ierfdqn hwiqaf mfmly ivwc doÈI mMny jfx qoN bfad ies slfmI bwlybfË ny asqIPf dy idwqf. adflq dI sËf `qy rok lgfey jfx qoN bfad iswDU ny dubfrf cox lVI aqy kFgrs dy suirMdr isMglf nUM 77000 qoN vwD votF dy Prk nfl hrfieaf.

BfrqI aflrfAUNzr mnoj pRBfkr ny vI rfjnIqI ivwc 1998 ivwc iksmq ajmfeI, pr Aus dIaF rYlIaF ivwc kipl dyv dI hfËrI vI kMm nf afeI qy Auh hfr gey, jdoN ik bI sI sI afeI dy sfbkf pRDfn zUMgrpur vI Bfjpf mYNbr rhy.

 

prvfsI pMjfbI aqy pMjfb dy Kyz myly-jgqfr smflsr

         isafl ËorF `qy hY aqy ies dy nfl hI pMjfb dI DrqI `qy Kyz myyilaF df vI. pMjfb dI DrqI Auh DrqI hY, ijs ny muglF dy hwilaF nUM vI sB qoN pihlF afpxy ipMzy `qy hMZfieaf qy awqvfd dy kfly idnF df syk vI ies DrqI dI rUh nUM lMmf smF sfVdf irhf, pr iPr vI gurUaF-pIrF dI vrsoeI ies DrqI ny sI nf kIqI qy afpxy `qy afey hryk qUPfn nUM phfV vFg KV ky twkrdI rhI. pMjfb ivwc vfpry KfVkUvfd dy kfly idnF nUM kOx Buwl skdf hY, jdoN pMjfb dy ÈihrF ivwc rihx vfly lok ÈfmIN pfrkF ivwc jfxf Buwl gey sn qy ipMzF `c swQF `c juVdIaF ZfxIaF iewk-dUjy nfl duwK-suwK sFJf krn nUM pUrI qrHF qrs geIaF sn. jdoN ÈfmIN Cy vjy golIaF `c Cf jfx vflf sMnftf svyry Cy vjy qwk jfrI rihMdf sI qF ieMJ lwgdf sI, ijvyN pMjfb dI DrqI `qy jIvn pUrI qrHF Tihr igaf hovy. hryk kMmkfr krn vflf sKÈ afpxy kMm qoN jldI-jldI ivhlf ho ky afpxy bwicaF kol vfps prq jfx leI Auqfvlf rihMdf sI, ijs DrqI nUM myilaF dI DrqI afiKaf jFdf sI, AuhI DrqI KfVkUvfd dI hnyrgrdI `c AujfV bxI lwgdI sI. ieh AuhI smF sI jdoN pMjfb dIaF Kyz grfAUNzF vI gwBrUaF dy drÈn krn nUM qrs rhIaF sn.

         prvfsI pMjfbIaF ny vI afpxI DrqI dI ieho ijhI dÈf nUM huMidaF vyyiKaf qy ies pIV nUM afpxy ipMzy `qy hMZfieaf. ieh bygfnI DrqI `qy bYTy suwKF-suwKdy rhy ik vfihgurU sfzI DrqI nUM ienHF mfVIaF nËrF qoN bcfey, qF ik sfzI DrqI `qy iPr qoN KuÈIaF jnm lY skx. afiKr smUh pMjfbIaF dI KYrIaq rMg ilafeI qy pMjfb dI DrqI `qy iPr qoN cMgy idnF df afgfË hoieaf. muV qoN afpxI lYa `c afAuNidaF BfvyN iksy vI cIË nUM kfPI smF lwgdf hY, pr ieQy kihxf bxdf hY ik prvfsI pMjfbIaF dy aQfh sihXog sdkf ies DrqI `qy KuÈIaF ijs qyËI nfl prqIaF Auh lfjvfb hY. pMjfb dI afvfËfr hoeI nOjvfn pIVHI nUM Kyz myilaF nfl joVn leI ies smyN sB qoN vwD Xogdfn prvfsI pMjfbIaF df irhf. ijnHF ny ivdyÈI DrqI `qy iqMn-iqMn iÈPtF ivwc kMm kr ky BfrI imhnq-muÈwkq nfl kmfey pYsy nUM pMjfb dI DrqI `qy krvfey Kyz myilaF ivwc pfxI vFg vhfieaf hY. kbwzI, ikAuNik smUh pMjfbIaF dI mF Kyz hY, ies leI ies nUM aMqrrfÈtrI pwDr `qy pCfx idvfAux leI prvfsI pMjfbIaF ny jI qoV Xqn kIqy hn aqy awj swcmuwc hI kbwzI dI pUry ivÈv ivwc cVHq hY. hux ienHF vIrF dy sihXog sdkf hI pMjfb ivwc Kyz myilaF df hVH af jFdf hY qy pMjfb dy vwK-vwK ihwisaF qoN dunIaf dy kony-kony ivwc jf bYTy pMjfbI afpxy-afpxy hlky jF ipMzF ivwc vwzy-vwzy Kyz myly krvfAux leI hmyÈf awgy rihMdy hn.

         awj jykr aMqrrfÈtrI pwDr dy kbwzI kwp pMjfb dI DrqI `qy ho rhy hn qF ieh isrP prvfsI pMjfbIaF dy sihXog kfrn nhIN sMBv hoey hn. ijhVy prvfsI pMjfbI iksy mjbUrIvws afpxy ipMz af ky Kyz myly nhIN krvf skdy, Auh Kyz myilaF leI lwKF dy ihsfb rupey Byj ky pMjfb dI DrqI nfl peIaF afpxIaF moh dIaF qMdF nUM Aujfgr krdy hn. pMjfb dI jvfnI, jo iewk smyN qF pUrI qrHF hI niÈaF dI igRPq ivwc jf cuwkI sI, BfvyN awj vI bhuqy nOjvfn niÈaF sMg gulfm ho ky afpxf jIvn ijAuN rhy hn, pr iPr vI afiKaf jf skdf hY ik ijMny vI nOjvfn Kyz myilaF vwl afkriÈq hoey hn, Aus ipwCy prvfsI pMjfbIaF df sihXog bhuq iËafdf irhf hY, ijnHF ny ienHF Kyz myilaF ivwc lwKF rupey dy ienfm rwK ky pMjfbI gwBrUaF dIaF nËrF iKwcIaF hn.

         prvfsI pMjfbIaF dIaF ieh ivÈflidlI hI afKI jf skdI hY ik jykr ivdyÈI DrqI `qy ienHF ny musIbqF JwlIaF aqy afpxI iËMdgI nUM rvfngI dyx leI sKq imhnqF kIqIaF qF AunHF aOkVF nUM ienHF iekwilaF afpxy ijsm `qy hMZfieaf aqy jykr KuÈIaF sFJIaF kIqIaF qF AunHF ivwc prvfsI pMjfbIaF ny smUh pMjfbIaF nUM ÈrIk kIqf. ies qoN vwzf hor kI isqm ho skdf hY ik jo kMm Xfin nOjvfn pIVHI nUM KyzF vwl pRyirq krn df smyN dIaF srkfrF nhIN kr skIaF Auh prvfsI pMjfbIaF ny afpxy blbUqy hI kr ivKfieaf hY.

 BfrqI Puwtbfl bnfm XUrpI Puwtbfl lIgF-jgivMdr joDf

         Puwtbfl sMsfr dIaF sB qoN lokipRa KyzF ivwcoN isKrlI QF rwKdf hY. aMdfËy muqfbk sMsfr dy pMjF hI mhFdIpF ivwc lgBg ZfeI sO dy krIb dyÈF ivwc ieh Kyz KyzI jFdI hY. Puwtbflr nUM aMqrrfÈtrI pwDr’ qy inXMqirq krdI sMsQf ‘PIPf’ dy mYNbr dyÈF dI igxqI hI do sO dy krIb hY, pr cfr sfl bfad ies Kyz df ivÈv kwp iewk mhF kuMB vFg afXojq kIqf jFdf hY, jo drasl krIb ZfeI sfl qwk cwlx vflI pRqIXogqf hY. ies lMmy mukfbly dIaF afKrI 32 tImF hr cfr sfl ipwCoN PIPf vloN inrDfrq QF `qy ivÈv ivjyqf bxn leI iBVdIaF hn. ies qoN ibnF ‘XUro kwp’ XUrpI mhFdIp dI sB qoN vwzI Puwtbfl pRqIXogqf hY qy ies qoN ipwCoN hI kRmvfr amrIkf kwp aqy eyÈIafeI Puwtbfl cYNpIaniÈp df nMbr afAuNdf hY.

         Bfrq ivwc Puwtbfl aMgryËF dI afmd nfl hI afeI. iewk aMgryË pRÈfsink aiDkfrI sr ivlIam PrYNzirk ny 1864 ivwc klkwqf Puwtbfl klwb dI sQfpnf kr ky ies Kyz df muwZ bMinHaf. iewk ieho Kyz lgBg zyZ sO sfl dy lMmy smyN qoN BfrqI srËmIn Aupr KyzI jFdI hY. klkwqf BfrqI Puwtbfl df mwkf hY qy AuQoN dIaF klwbF hI BfrqI Puwtbfl dI hmysf qoN hI nrsrI rhIaF hn. eynf lMmf smF dyx dy bfvjUd BfrqI rfÈtrI tIm dI PIPf ivwc rYNikMg pOxy do sO dy nyVy-qyVy rihMdI hY. ivÈv kwp Puwtbfl dy pOxI sdI dy ieiqhfs ivwc BfrqI tIm 1950 dy AurUguey ivÈv kwp leI hI kuaflIPfeI kr skI hY, jd ik kuJ GrylU kfrnF kr ky AuQy Bfrq ny ihwsf nhIN sI ilaf. ies qoN ipwCoN qF BfrqI Puwtbfl eyÈIafeI pwDr `qy vI afpxI BrvIN hfËrI lvfAux ivwc nfkfm hI irhf hY.

         vrqmfn hflfq qF ieh hn ik BfrqI tIm eyiÈafeI cYNpIaniÈp dy afKrI gyV leI vI nhIN phuMc skdI. dwKxI eyÈIafeI tImF ijvyN nypfl, bMglfdyÈ, BUtfn aqy pfiksqfn vrgIaF tImF hI BfrqI Puwtbfl leI vwzI cuxOqI bxdIaF hn. ipCly dwKxI eyÈIafeI Puwtbfl mukfbly ivwc mfldIv dI tIm ny BfrqI tIm nUM hrf ky qlK hkIkq nUM sfzy snmuwK ilaFdf sI. BfrqI Puwtbfl dI ies mfVI dÈf dI iËMmyvfrI BfvyN srkfrF dIaF Kyz nIqIaF aqy PYzryÈn kol iksy bwJvIN nIqI dI Gft dy isr bwJdI hY, pr ieh vI Gwt mhwqvpUrn gwl nhIN ik sfzy kol iksy Tos GrylU Puwtbfl ZFcy dI axhoNd hI rhI hY.

         ies dy mukfbly XUrpI aqy lfqInI amrIkI dyÈF df Puwtbfl ZFcf vDyry sMgiTq hY. Puwtbfl dy Kyqr ivwc XUrp dIaF vwzIaF qfkqF ijvyN ieMglYNz, PrFs, ietlI, purqgfl aqy cYNk irpbilk kol ÈkqIÈflI sQfnk lIgF hn. ienHF lIgF ivwc ienHF dyÈF leI qF iKzfrIaF dI nrsrI iqafr huMdI hI hY, pUry XUrp df Kyz pwDr vI kfPI AuWcf AuWT jFdf hY. ieMglYNz dI ‘brkly ieMgilÈ pRImIar lIg’ pUry sMsfr dy Puwtbfl pRymIaF leI ivÈyÈ iKwc rwKdI hY. hr sfl pihlIaF 16 tImF agly sfl leI iswDf pRvyÈ pfAuNdIaF hn, jd ik afKrI cfr tImF ‘bI’ zvIËn dIaF pihlIaF cfr tImF lY lYNdIaF hn. ipCly lgBg iewk dhfky qoN ies lIg ivwc kuJ tImF dI srdfrI bxI hoeI hY. mfncYstr XUnfeIitz ipCly do sflF qoN ies lIg nUM ijwqdI af rhI tIm hY. ies tIm ivwc ronflzo, vyd rUnI, skwlË, nfnI vrgy sMsfr pRiswD iKzfrI hn qy ipCly aTfrF sflF qoN ies dI vfgzor sr aYlyks PrgUsn dy hwQF ivwc hY. ies tIm ny ipCly sfl XUrpI klwbF ivwc vI afpxI srdfrI sQfpq kIqI. mfncYstr XUnfeIitz nUM PsvIN twkr idMdI af rhI tIm cOlsI hY. rUsI arbpqI vloN ieh klwb KrId ky Aus ivwc kIqy kroVF pONzF dI invyÈ df iswtf hI hY ik ieh tIm isry dIaF XUrpI tImF nUM afpxf dmKm idKfAuNdI af rhI hY.

         ies qoN ibnF afrsynl, ilvrpUl, mfncYstr istI, ikAU kfsl afid ies lIg dIaF hor pRiswD tImF hn. ieMglYNz qoN ibnF spyt dI (lflImf) vI Puwtbfl dIaF pRiswD lIgF ivwc Èfml hY. ies ivwc 18 tImF KyzdIaF hn qy rIal mYzirz ipCly keI sflF qoN ijwqdI af rhI tIm hY. sMsfr pRiswD bRfËIlIafeI iKzfrI ronflIzko, rfbrto kfrlYs iesy lIg ivwc hn. sMXukq rfÈtr BlfeI sMG ny iesy lIg dI tIm bfrsIlonf Puwtbfl klwb nUM afpxI brFz aMbYszr cuixaf hoieaf hY. ietlI dI sQfnk lIg df ZFcf vI byhwd mËbUq hY. ivÈyÈ gwl ieh hY ik ies lIg dIaF keI tImF kuJ vpfrk GrfixaF nfl juVIaF hoeIaF hn qy ies leI ienHF kol Dn dI koeI Gft nhIN hY. iesy leI ieh tImF XUrp pwDr `qy aksr afpxf JMzf lihrfAuNdIafF rhIaF hn. jrmn dI ‘buMdyslImf’ aqy purqgfl dI lIg dI Puwtbfl vI iesy qrË dy ZFcy Aupr AusfrIaF hn.

         ivÈyÈ gwl ieh hY ik ienHF sfry dyÈF df afriQk pwDr lgBg qy BivwK dI surwiKaf df pwDr vI iewko ijhf hY. iesy kfrn XUrpI dyÈ sQfnk lIgF dy smfnaMqr XUeyPf lIg vI clfAuNdy hn, ijs ivwc hr dyÈ dIaF pihlIaF cfr tImF pUry sIËn ivwc gihgwc mukfbilaF ipwCoN XUrp ivjyqf klwb cuxdIaF hn. ies qrHF XUrp dI ivkisq Puwtbfl ÈYlI sMsfr ivwc ies Kyz nUM inKfrn ivwc afpxf ihwsf pf rhI hY. ies dy mukfbly lfqInI amrIkf dy dyÈF df Puwtbfl ZFcf, vDyry kr ky joÈ aqy jËby kfrn hI afpxf pwDr brkrfr rwK sikaf hY. arjntInf, brfËIl, AurUguey aqy icwlI vrgy dyÈF dy iKzfrIaF nUM rOÈnI ivwc qF sQfnk klwbF ilafAuNdIaF hn, pr AunHF dI Kyz dI cmk XUrp ivwc hI ibKrdI hY. kuwl imlf ky ieh lIgF lfqInI amrIkI Puwtbfl dI ÈYlI nUM kfiem rwKdIaF aqy XUrpI Puwtbfl df tfkrf krn leI rfÈtrI Puwtbfl tImF leI smwgrI pRdfn krdIaF hn. ies sfry sMdrB dy snmuwK BfrqI Puwtbfl df GrylU ZFcf byhwd kmËor qy sfhsq hIx jfpdf hY. BfrqI Puwtbfl sMG ny ipCly kuJ sflF qoN ienHF lIgF dI qrË `qy ieMzIan Puwtbfl lIg df afXojn krnf afrMB kIqf hY.

         Bfrq dIaF rvfieqI Puwtbfl klwbF ijvyN eIst bMgfl, mohn bgfn, muhMmdn sporitMg aqy jy sI tI ijhVIaF pihlF zUrMz kwp ivwc KyzdIaF sn, ienHF dy nfl kuJ nvIaF klwbF ijvyN mihMdrf XUnfeIitz, vfsko klwb goaf aqy crfg XUnfeIitz nUM Èfml kr ky klkwqf goaf aqy pMjfb dy Puwtbfl nUM iewk rfÈtrI mMc pRdfn kIqf hY. ienHF klwbF ivwc brfËIl, nfeIjIrIaf afid dyÈF qoN kuJ iKzfrI vI Kyzdy hn, ies qrHF BfrqI Puwtbfl iKzfrIaF nUM aMqrrfÈtrI anuBv vI imldf rihMdf hY. ieh lIg lgBg Cy mhIny cwldI hY qy Bfrq dy vwK-vwK QfvF `qy ies dy mYc huMdy hn. hr sfl lwKF rupey dy krfrnfmy ieh klwbF ienHF iKzfrIaF nfl krdIaF hn. ipCly sflF dy nihrU kwp ivwc kuJ aMqrrfÈtrI tImF ny mukfbly kIqf pRdrÈn ies dI ÈfhdI Brdf hY, pr ies qwQ nUM vI nËr-aMdfË nhIN kIqf jf skdf ik BfrqI Puwtbfl df pwDr aMqrrfÈtrI tImF dy mukfbly ikqy nhIN Tihrdf. ieQoN qwk ik eyÈIaf dy Puwtbfl dIaF mhF ÈkqIaF ijvyN jfpfn, korIaf qy sMXukq arb amIrfq dy mukfbly vI BfrqI Puwtbfl tIm dI Kyz df pwDr nhIN mMinaf jf skdf. ies dy bhuq sfry kfrnF ivwcoN sfzy kol Xog aqy qknIkI isKlfeI dI Gft vwzf kfrn bxdI hY.

         ikRkt nfl hoey KyzF dy vpfrIkrn ny bfkI sfrIaF hI KyzF nUM hfÈIafgq kr idwqf hY. ies dI vwzI mfr hfkI aqy Puwtbfl Aupr hI peI hY. ipCly ds sflF ivwcoN BfrqI Puwtbfl ny bfeIcuMg BUtIaf hI pYdf kIqf hY. BUtIaf hux Aumr dy Aus pVfa `qy hY, ijwQy Auh afpxIaF sfrIaF isKrF CUh cuwkf hY. hflFik Aus dI pUrqI leI keI iKzfrI ijvyN sunIl CyqrI, mnijMdr isMG aqy sMdIp cYtrjI vrgy iKzfrIaF dy nFa sfhmxy afAuNdy rhy hn, pr ienHF ivwcoN koeI vI aMqrrfÈtrI pwDr dI pRiqBf df mflk nhIN lwgdf. BfrqI Puwtbfl dy pRfpMirk QfvF ijvyN bMgfl, goaf, muMbeI qy pMjfb bfry vI PYzryÈn kol koeI ZuwkvIN nIqI dI axhoNd hI JlkdI hY. Puwtbfl dIaF bhuqIaF akfdmIaF jF qF vpfrk GrfixaF vloN clfeIaF jf rhIaF hn, ijnHF df AudyÈ afpxy klwbF leI iKzfrI pYdf krnf hY jF purfxy iKzfrIaF dIaF akYzmIaF df iËkr kIqf jf skdf hY, ijnHF kol srkfrI shfieqf dI hmyÈf Gft rhI hY. ienHF GftF pRqI srkfrI Auprfsqf jykr ieMJ hI brkrfr rhI qF afAux vfly pMjfh sflF qwk vI ies dI koeI afs nhIN bwJdI ik Bfrq dI Puwtbfl tIm ivÈv kwp ivwc KyzdI nËr afvy.

 

ieMj ÈurU hoeI bfsktbfl dI Kyz

         pwQrbfËI dI Kyz qoN pRyrxf lY ky ÈurU hoeI dunIaf dI hrmnipafrI Kyz bfsktbfl df pihlf mYc lgBg 117 sfl pihlF dsMbr 1891 ivwc Kyizaf igaf sI aqy AudoN qoN ies idn nUM ‘plya bfsktbfl idvs’ dy rUp ivwc mnfieaf jFdf hY.

         afpxy romFc nfl drÈkF nUM bMnHx vflI Kyz bfsktbfl aijhI ieMzor Kyz hY, ijs ivwc iKzfrIaF nUM dunIaf Br ivwc Èohrq qF imldI hI hY, nfl hI pYisaF df mINh vI pYNdf hY. amrIkf ivwc ieh Kyz Ausy qrHF lokF dy idlF ivwc vsI hY, ijvyN Bfrq ivwc ikRkt. AuQy aYn bI ey dI hrmnipafrqf awgy hr Kyz iPwkI hY.

         mFtrIal dI mYkigl XUnIvristI ivwc iPËIkl aYjUkyÈn dy pRoPYsr aqy amrIkf dy vfeI aYm sI ey tRyinMg skUl dy ieMstrktr kYnyzf dy jymË nfeIsimQ bfsktbfl dy jnmdfqy mMny jFdy hn ikAuNik AunHF ny bwicaF dI Kyz ‘zk afn ey rfk’ qoN bfsktbfl dI ÈurUafq kIqI sI. Auh srdIaF dOrfn ieMz’ r ivwc hox vflI aijhI Kyz cfhuMdy sn, ijs nfl iKzfrI pUrI qrHF iPwt rih skx.

          ‘zk afn ey rfk’ ivwc iewk dUjy vwl pwQr suwty jFdy sn aqy ies qoN ivcfr afieaf ik gyNd nfl aijhI Kyz bxfeI jf skdI hY, ijs nUM dohF isiraF qoN iksy tokrI ivwc swuitaf jf sky. ies leI AunHF ijmnyËIam dy dohF isiraF `qy do tokrIaF tMgIaF aqy afpxy ividafrQIaF nUM Puwtbfl idwqI qy ieQoN hI 1891 ivwc bfsktbfl df jnm hoieaf.

         nfeIsimQ Kud iewk pRiqBfÈflI aQlIt sI jo mYkigl ivwc kYnyzf vloN Puwtbfl aqy ijmnyËIam tIm dI agvfeI krdf sI. Auh bcpn ivwc hfeIz aYNz sIk aqy zk aYn ey rfk vrgIaF KyzF ivwc Bfg lYNdf sI. sfl 1892 ivwc bfsktbfl kYNps ivwc eynI hrmnipafrI ho geI ik spirMgPIlz kflj dy aKbfr ‘d trYNgl’ ny ies nUM iewk nvIN Kyz dwsidaF lyK iliKaf, ijs qoN bfad ies nUM ‘nfeIsimQ bfl’ dy nFa nfl swidaf jfx lwgf, pr AunHF ies `qy ieqrfË pRgtfieaf. 1893 ivwc vfeI aYm sI ey ny aMqrrfÈtrI pwDr `qy ies nUM ÈurU kIqf.

         nfeIsimQ ny bfsktbfl dI Koj qoN ielfvf Puwtbfl df pihlf hYlmt vI eIËfd kIqf. Auh knfs XUnIvristI dy bfsktbfl pRogrfm dy sMsQfpk vI rhy aqy AunHF afpxIaF awKF nfl ies Kyz nUM 1904 dIaF AulMipk ivwc pRdrÈn Kyz aqy iPr 1936 dIaF briln AulMipks ivwc aiDkfrq rUp nfl Èfml huMidaF dyiKaf. 6 nvMbr 1861 nUM jnmy nfeIsimQ df dyhFq 6 nvMbr 1939 nUM hoieaf.

         ies Kyz dI pihlI inXmFvlI vI AunHF ny hI bxfeI, ijs ivwc 13 inXm rwKy gey. bfsktbfl df pihlf mYc dsMbr 1891 ivwc Puwtbfl nfl Kyizaf igaf, ijs ivwc nON-nON iKzfrI sn aqy ies ivwc pIc bfskt dI vrqoN kIqI geI, jo 10 Puwt AuWcI tMgI geI sI. AudoN afDuink Kyz dy sB qoN mhwqvpUrn izRbl df inXm nhIN sI aqy iKzfrI iewk-dUjy nUM pfs krn qoN ielfvf dOVidaF hoieaF isr dy AuWqoN hI gyNd dy skdy hn.

 

ikRkt ny rol CwzIaF bfkI KyzF-ÈÈI kumfr iblgf

         ikRkt Bfrq dI rfÈtrI Kyz df ruqbf afpxy afp hI Koh ky lY geI hY. hfkI, Puwtbfl, vflIbfl qy bfsktbfl afid KyzF ivcfrIaF inwkf ijhf mUMh lY ky bYTIaF hn. BfvyN AulMipk KyzF ivwc hr BfrqI Kyzy jfx vfly hr mYc nUM bVI idlcspI nfl vyKdy hn qy socdy hn ik 120 kroV dI afbfdI ivwcoN 120 iKzfrI aMqrrfÈtrI pwDr dy ikAuN nhIN inkl skdy, Auh afpxy mn ivwc hI PYsly vI kr idMdy hn ik sfzy nyqfvF qy aPsrF nUM iZwz Brn qoN ivhl nhIN imldI, KyzF bfry ivcfry kI socx. ijwQy PfeIl ryhVUaF qoN ibnF awgy nhIN cwldI, ijwQy irÈvq vI isPfrÈ nfl leI jFdI hY. ijs dyÈ dy nyqf pYsy lY ky hI lok ihq dy pRÈn puwCdy hn, AuQy KyzF bfry socx df smF iks kol hY? pr pRÈn qF hor vI iqwKf ho igaf hY ik iPr ikRkt ikvyN awgy vD rhI hY qy bfkI KyzF df pqn ikAuN ho irhf hY.

         ies df iewk sB qoN vwzf kfrn qF ieh hY ik inwjI KyzF, ijs ivwc isrP iewko ivakqI dI tIm huMdI hY, Aus ivwc cox krn vyly sB qoN vDIaf iKzfrI nUM awKoN proKy nhIN kIqf jf skdf. ikRkt ivwc vDIaf bYtsmYn, vDIaf gyNdbfË, vDIaf ivktkIpr afid dy irkfrzF dI crcf huMdI hI rihMdI hY. glq cox hox `qy aKbfrF ivwc coxkrqfvF dI aflocnf qF huMdI hI rihMdI hY koeI iewk mYc hfr jfx `qy AunHF dy cirwqrF qwk dI cIr-PfV kr idwqI jFdI hY. hfrI hoeI tIm qy coxkrqf lokF ivwc mUMh idKfAuxf qF iewk pfsy, keI-keI idn afpxy Krcy `qy ivdyÈF ivwc hI rihMdy hn qF jo lokF dI kRopI AunHF `qy nf vrH jfvy.

         iKzfrIaF dI gruwpbfËI kfrn vI afm qOr `qy cMgy iKzfrI cuxnoN rih jFdy hn. bfeIcuMg ButIaf Xogqf hox dy bfvjUd pihlF pihlF kpqfnI qoN vFJf rwiKaf igaf sI. Kyqrvfd, isPfrÈF qy keI hor qwq vI coxkrqf nUM shI PYslf nhIN krn idMdy. iksy iKzfrI nfl lgfqfr ainaF kr ky Aus nUM iKJf ky anuÈfsnhIn bxf ky vI cMgy iKzfrI nUM bfhr df rsqf idKf dyx df qrIkf huMdf hY.

         iewk bhuq hI mhwqvpUrn qwq hY, tIm dI lgfqfr ijwq jF hfr. 1970 qwk ivÈv ivwc BfrqI hfkI df bolbflf irhf. 1980 qoN bfad ies df pqn ÈurU hoieaf. ies dy nfl hI lokF dI hfkI ivwcoN idlcspI GtxI ÈurU ho geI. nhIN qF ijwQoN qwk mYnUM Xfd hY ik ipMzF ivwc qF ikRkt df nFa inÈfn vI nhIN sI. hfkI dI lgfqfr hfr qy ikRkt dIaF ijwqF df islislf, ÈurU hoieaf qy nfl hI dUrdrÈn dI ÈurUafq, sB ny iml ky aijhf rMg bMinHaf ik smuwcf Bfrq ikRkt dy rMg ivwc rMigaf igaf. pMjfb ivwc kbwzI df ruJfn vI ies kfrn hY ik ies ivwc pMjfb dy iKzfrIaF df sfry ivÈv ivwc bhuq vwzf kwd hY. BfvyN ies Kyz ny ajy aMqrrfÈtrI jF AulMipk drjf hfsl nhIN kIqf, iPr vI kYnyzf, jrmnI, ieMglYNz, hflYNz, skftlYNz qy afierlYNz afid mulkF ivwc rihx vfly Kfs kr ky BfrqI pMjfbI pMjfb dy iKzfrIaF `qy lwKF rupey kurbfn krdy hn qy AunHF df BivwK vI Aujvl bxfAuNdy hn, pr pMjfb vI hux ikRkt dy dIvfinaF ivwc Èfml ho igaf hY.

         qIsrf kfrn hY Kyz ivwc hox vflI imhnq df. hor tIm KyzF ivwc qfkqvr juwsf ËrUrI qwq hY. ikRkt ivwc bYtsmYn nUM qfkq dI QF bYt nUM GumfAux dI klf afAuxI cfhIdI hY, bfkI kMm qF bflr dI qfkq nfl suwtI gyNd hI kr idMdI hY. ikhVf hr vfr bfl ny ivkt nfl tkrfAuxf hI hY, jy ikDry nf vI swt mfrI qF aglI vfrI shI. qyË gyNd suwtx vfly ËrUr qfkqr cfhIdy hn bfkI qF drimafny, pr klfqmk hox nfl kMm cwl jFdf hY. hF, Cwky mfrn vfly ËrUr qfkqvr hoxy cfhIdy hn, pr sfry iKzfrI Cwky nhIN mfrdy, AuNj vI Cwky mfrn ivwc irsk hY. jdoN ikqy aMqrrfÈtrI pwDr `qy cox hovy qF kuJ smF imhnq kr lYNdy hn, nhIN qF afrfm nfl Kyzdy rho koeI Prk nhIN pYNdf. bs itky rho, ieMnf ku dm qF afm iKzfrIaF ivwc huMdf hY. ÈihrI afrfmpsMd lok iËafdf imhnq nhIN krdy, glIaF-muhwilaF ivwc zMzy sYWt kr ky bwly qy bfl nfl Kyzdy rihMdy hn. styzIam qwk Gwt hI bwcy phuMc krdy hn. Kyz df mYdfn skUl jF kflj pwDr `qy nsIb huMdf hY, AuQy ienHF glIaF-muhwilaF dy iKzfrIaF df tuwl lwg jFdf hY. iËafdfqr nfmvr iKzfrI mMndy hn ik AunHF ny glIaF ivwc hI Kyz dI ÈurUafq kIqI.

         awj df Xuwg pblIistI qy ivigafn df Xuwg hY. pihlF qF iPlmF dy hIro qy hor cMgy klfkfr hI lokF ivwc mÈhUr sn, pr awj dy nfmvr ikRkt iKzfrI ivigafpn dI dOV ivwc klfkfrF nUM ipwCy Cwzdy jf rhy hn. klfkfrF df qn suMdr qy szOl hovy ieh ËrUrI nhIN, jdoN ik iksy iKzfrI df qn afpxy-afp QoVHI ijhI imhnq kfrn suMdr qy suzOl bx hI jFdf hY. iewk ivgafpn ivwc sOrv gFgulI qlvfrbfËI dy jOhr idKf rhy hn, BfvyN ik AunHF dy Gr ivwc qlvfr rwKx df vI irvfj nhIN. dfrf isMG iksy vI dysI iGE df ivigafpn kr dyvy, bRFz kfmXfb ho jfvygf. qfkq dIaF dvfeIaF iKzfrIaF ny BfvyN kdy vI nf vrqIaF hox, pr ivigafpn ivk irhf hY. ies dy nfl hI pYsy dI brsfq ho rhI hY. ies dy mukfbly hor KyzF dy iKzfrI ivcfry lgfqfr sKq imhnq sdkf vI iksy pF-pfskU nhIN Tihrdy. iPr soco koeI ikAuN ikRkt nUM Cwz ky dUsrIaF KyzF vwl jfxf psMd krygf qy lokIN vI ikAuN afpxIaF hfrn vflIaF tImF dy mYc vyK ky inMmoJUxf hoxf psMd krngy. ikRkt dy iKzfrI ruqbf vI pRfpq kr lYNdy hn. jy jOb hY qF AunHF df rYNk afpxy afp vDdf rihMdf hY. jy nhIN qF jOb dy ky mflk inhfl ho jFdy hn ik cwlo QoVHy ijhy Krc nfl ivigafpn ho irhf hY.

         ikRkt tUrnfmYNt `qy spFsr qF iewt puwty iml jFdy hn. koeI vI mOsm hovy ikRkt dy tUrnfmYNt cwldy hI rihMdy hn. dUjIaF KyzF dy tUrnfmYNtF dIaF KbrF lok anpVHIaF hI Cwz idMdy hn. ipMzF ivwc tUrnmYNtF leI Zfl iekwTI krnI pYNdI hY, Auh vI lokI imhxy vwD qy pYsy Gwt idMdy hn. pMjfb ivwc kbwzI leI ivlfieqI spFsr iml jFdy hn, jdoN ik dUjIaF KyzF leI koeI rucI nhIN rwKdy. kbwzI tUrnfmYNt ivwcoN hI dUjIaF KyzF df pRbMD ho jfvy qF vDIaf nhIN qF ivcfry iKzfrI kwbzI df tUrnfmYNt vyK ky mn prcf lYNdy hn jy ikRkt tUrnfmYNt hovy qF aYNtrI PIs hI kfPI huMdI hY qy iKzfrI idMdy vI KuÈI nfl hn, ikAuNik srdy puwjdy mfpy bwcy dI ikRkt ivwc Aus df BivwK rwKdy hn, dUjy iKzfrIaF df jdoN koeI BivwK hI nhIN qF ikAuN koeI pYsy brbfd kry. dUjy iKzfrI qF ivcfry skUl jF kflj pwDr `qy afpxI cmk ivKf ky tuwtdy qfry vFg tuwt jFdy hn. koeI Coty moty aMqrrfÈtrI tUrnfmYNt Kyz ky CotI motI nOkrI lY ky lUx, qyl, gYs qy rfÈn kfrz dIaF lfeInF ivwc guafc jFdy hn. ikRkt dy cMgy iKzfrIaF nUM sMsQfvF, nOkrIaF qy sony dy Qfl dy rhIaF hn, jdoN ik dUjy iKzfrI ivcfry isPfrÈ lwBdy rih jFdy hn. ienHF hflqF ivwc sUJvfn lok inrxf dy skdy hn ik koeI iksy dUsrI Kyz ivwc jfvy hI ikAuN. lfan tYins ivakqIgq Kyz hox kfrn kuJ hrmn ipafrqf hfsl kr rhI hY, pr Kyz qF Auh jo ipMzF qwk phuMcy, ijs nUM afm afdmI jfxy. lok nvyN jMimaF nUM igPt vI bYt bfl df hI dyx lwg pey hn qy bwicaF nUM kol ibTf ky suafxIaF ikRkt mYc vyKxf psMd krdIaF hn aqy afpxy bwicaF dy nfmkrn qwk lokI ikRkt iKzfrIaF dy nfvF nfl krn lwgy hn qy bwcy vI kI krn, Auh vI AuhI krngy jo sfrf ihMdusqfn kr irhf hY.

 

BfrqI Kyz-qMqr`c vwzy Pyrbdl dI loV-jgivMdr joDf

         ienHF idnF ivwc bIijMg AulMipk qooN bfad iewk hor vwzf Kyz afXojn kfmnvYlQ XUQ KyzF dy rUp ivwc ho irhf hY. ieh sqrF ilKy jfx qwk ienHF KyzF dI qmgf sUcI ivwc Bfrq ny isKrlf sQfn mwilaf hoieaf hY. BfrqI iKzfrIaF ny zyZ drjn qoN Aupr son qmigaF nUM afpxI JolI pf ky KyzF dy AunHF smIiKakF nUM mUMh ivwc AuNglF pfAux leI mjbUr kr idwqf hY, ijhVy ies svf sO kroV dI afbfdI vfly dyÈ nUM KyzF dy Kyqr ivwc PfzI imQdy sn. ienHF KyzF ivwc BfrqI muitafrF qy gwBrUaF ny hr Kyz ivwc dyÈ dI hoNd drj krvfeI hY qy awj hr Bfrq vfsI ieh socx leI byvws hY ik AulMipk KyzF ivwc iewk mfqr son qy do kFsI dy qmigaF nfl sbr krn qoN bfad hux sfzy Kyz aiDkfrIaF qy aQfrtIaF kol ikhVI igwdVisMgI af geI ik asIN mYzlF df Zyr lf idwqf. kI kfrn hY ik sfrIaF KyzF ivwc vIhF qoN Qwly dy iKzfrI vDIaf pRdrÈn krn dy bfvjUd sInIar pwDr `qy puwjdy hI afpxf dm KuMJfa bYTdy hn. ies qoN ieh vI iswD huMdf hY ik sfzy kol Kyz pRiqBfvF dI kmI nhIN, AunHF pRiqBfvF nUM cMgy pRdrÈn leI pRyirq krn vfly kfrnF dI Gft hY.

         BfrqI Kyz Kyqr dI hrfirkI ivwc sB qoN Aupr Kyz mMqrflf afAuNdf hY. hr srkfr afpxy iksy iewk nyqf nUM Kyz mMqrI inXukq krdI hY. ieh mMqrflf BfrqI KyzF dy ivkfs, afXojn qy grFtF afid leI XojnfvF bxf ky afpxIaF nIqIaF nUM lfgU krdf hY. ies qoN awgy Kyz aQfrtI ny afpxy kfrjF leI BfrqI AulMipk aYsosIeyÈn df gTn kIqf hoieaf hY. BfrqI AulMipk sMG ivwc Kyz mMqrfly dy bhfny rfjnIqI df dKl kfPI iËafdf hY. ies lVI ivwc awgy jf ky Kyz PYzryÈnF df nMbr afAuNdf hY. afm qOr `qy Kyz PYzryÈnF iewk suqMqr iekfeI vFg hI kMm krdIaF hn, pr ies dy aiDkfrI srkfry-drbfry afpxI phuMc bxfAux leI AuWcy rfjsI kwdF vfly lokF nUM ienHF PYzryÈnF dy pRDfn bxf idMdy hn. ienHF PYzryÈnF ny hI ivÈyÈ Kyz AuqsvF ivwc BfrqI tImF dI ÈmUlIaq, pRfXojkF df pRbMD, srkfrI pYsy dI vrqoN aqy tImF dI cox df pRbMD krnf huMdf hY. PYzryÈnF dy muKI, ikAuNik Kyz dy pRbMD qoN anjfx qy rfjsI pYNT vfly huMdy hn, ies leI BfrqI tImF dI cox ivwc rfjnIqk dKlaMdfËI sB qoN vwD huMdI hY. Xog iKzfrIaF nUM dr-iknfr kr ky afpxy chyiqaF nUM ivdyÈ dOiraF `qy tImF nfl sYr-spfty leI Byjx dIaF lMmIaF prMprfvF ienHF aQfrtIaF ny sQfpq kIqIaF hn.

         imsfl dy qOr `qy BfrqI hfkI sMG nUM vyiKaf jf skdf hY. pihlF ies sMG ivwc sfbkf iKzfrI aslm Èyr Kfn dI qUqI boldI sI. 1994 ivwc ies PYzryÈn dI kmfn irtfierz pMjfbI pulsIey ky pI aYs igwl dy hwQF ivwc af geI. kuJ sflF bfad Aus nfl iewk mdrfsI bYNk klrk jXoqI kumfrn af juiVaf. ienHF dovF ny tIm dI cox, kocF dI inXukqI aqy iKzfrIaF nUM aMdr-bfhr krn df jo qmfÈf clfieaf, Aus df aMqlf aYpIsoz sfzy dyÈ dI jnqf ny tI vI `qy vyiKaf.

         iesy qrHF kFgrsI mMqrI ipRXrMjn dfs munÈI ipCly do dhfikaF qoN BfrqI Puwtbfl PYzryÈn `qy kfbË hn. iBRÈtfcfr, BfeI-BqIjfvfd aqy qfnfÈfhI dy keI doÈF dy bfvjUd ieh bMgflI kFgrsIaf afpxI pRDfngI nUM jwPf mfrI bYTf hY qy ies dy nyVy BivwK ivwc kursI qoN AuTx dy afsfr Gwt hI hn. Aus dy kfrjkfl dOrfn BfrqI Puwtbfl dI PIPf rYNikMg ivwc drjfbMdI iewk sO ds qoN Gwt ky pOxy do sO ho geI hY, pr mMqrI jI qF vI BfrqI Puwtbfl dI vDIaf hflq dI duhfeI idMdy Qwkdy nhIN.

         iesy qrHF hI BfrqI muwkybfËI sMG Em pRkfÈ cOtflf dy spuwqr aBX cOtflf dI inwjI mlkIaq bixaf hoieaf hY. bIijMg AulMipk ivwc BfrqI muwkybfËF dy vDIaf pRdrÈn df ishrf afpxy isr lYx ivwc Aus ny koeI ksr nhIN CwzI. ienHF muwkybfËF dy irvfVI ivwc hoey svfgq smfroh ivwc sRI cOtflf KuwlHI ijpsI ivwc cVH ky rfjsI lfhf lYNdy Kbr cYnlF AuWqy spwÈt ivKfeI idwqy. BfrqI rfjnIqI df iGnOxf prCfvF sfzy Kyz GrF AuWqy vI hfvI hY. ies nfl aMqrrfÈtrI Kyz mukfbilaF ivwc iKzfrIaF dI cox AuWqy huMdI rfjnIqI sfzy dyÈ dy pRdrÈn nUM burI qrHF pRBfvq krdI hY. AulMipk qoN TIk pihlF Bfrq dI Bfr-qulfvI nIlm kumfrI nfl jo kuJ hoieaf, Auh kOx Kyz pRymI Buwl skdf hY.

         BfrqI iKzfrIaF df afpxy pRdrÈn nUM lY ky iewk afm ijhf bhfnf shUlqF dI Gft, qknIkI pwKF bfry axgihlI aqy ibhqr Kurfk qy koicMg suivDfvF dI kmI dy rUp ivwc sfhmxy afAuNdf hY. BfrqI bjt ivwc kyvl 1[ 4% ihwsf hI KyzF leI vriqaf jFdf hY qy aijhy bhfny bxny byhwd lfËmI ho jFdy hn, pr sfzy iKzfrI ieh Buwl jFdy hn ik AulMipk mYzlF leI ienHF sfrIaF suivDfvF dy nfl-nfl ijwq df jo jËbf aihmIaq rwKdf hY, Auh pYdf krnf vI ËrUrI hY.

         aPrIkf dy BuwKmrI dy iÈkfr dyÈF dy lokF ny AulMipk aqy ivÈv pwDr `qy jo kIrqImfn isrjy hn, suivDf sMpMn XUrpI dyÈF dy aYQlItF kol vI AunHF df koeI qoV nhIN. eIQopIaf df aQlIt alibdfËI iqMn AulMipk KyzF ivwc lgfqfr ivÈv irkfrz nfl pMj hËfr aqy ds hËfr mItr dOVF ijwqdf irhf. mYrfQn ivwc kInIafeI irkfrz DfrI amIko kyjuMzf nUM kOx Buwl skdf hY, ijs leI aMiqm smyN dOVn vfly bUtF df ieMqËfm iewk kInIafeI BfrqI vpfrI ny kIqf, nhIN qF Auh nMgy pYrF nfl hI AulMipk qmgf PuMzx dI iqafrI krI bYTf sI. inrsMdyh aijhy jËby dI Gft BfrqI iKzfrIaF ivwc pfeI jFdI hY qF vI ieh mMnx ivwc koeI sMkoc nhIN hoxf cfhIdf ik asIN kuJ KyzF dy qknIkI pwKF nUM nvyN ivigafnk ZMgF nfl vrqoN ivwc ilaFdy ibnF ivÈv pwDrI Kyz pRdrÈn nhIN kr skdy.

         ijmnfsitk, qYrfkI aqy goqfKorI aijhIaF KyzF hn, ijnHF ivwc bIijMg AulMipk dOrfn cIn df pRdrÈn bfkmfl irhf. ienHF KyzF dI qknIkI isKlfeI cInI kocF ny amrIkf qoN pRfpq kIqI. Bfrq ivwc vwK-vwK KyzF ivwc ivdyÈI kocF dI inXukqI nUM lY ky dovF qrHF dy pRqIkrm suxn nUM imldy rihMdy hn. kuJ lok KyzF dI qrwkI leI ivdyÈI kocF nUM bVf lfËmI kihMdy hn qy kuJ lokF ny ivdyÈI kocF dy mukfbly dysI kocF dIaF syvfvF `qy bl idwqf hY, ikAuNik dysI kocF nfl BfÈf dI koeI smwisaf nhIN afAuNdI. kuJ KyzF ijvyN aYQlYitks, Puwtbfl, qYrfkI, bYzimMtn afid ivwc pwCmI dyÈ sfQoN kohF awgy hn qy AunHF ienHF KyzF dy nvyN qknIkI pwKF AuWqy Zyr sfrf kMm vI kIqf hY. ienHF KyzF ivwc ivdyÈI kocF dI inXukqI ËrUr hoxI cfhIdI hY, pr hfkI, tYins, kuÈqI qy bfkisMg vrgIaF KyzF ivwc vwD qoN vwD XkIn sfzy dysI gurUaF `qy hI kIqf jfvy qF hI ibhqr hY, ikAuNik ienHF KyzF ivwc sfzy kol syvfvF dyx leI keI aijhy iKzfrI hn, ijhVy afpxy smyN ivÈv dy isrmOr rhy hn.

         sfzy Kyz sMG, mIzIaf ieQoN qwk ik jnqf vI iKzfrI dI cVHq aqy ijwq dy dOr ivwc Aus nUM isr awKF `qy ibTf lYNdy hn, pr jdoN Aus dI cmk iPwkI pYx lwgdI hY qF Aus df nFa qwk ivsfr idwqf jFdf hY. hfkI dy keI AulMpIn awj ibhfr dIaF sVkF `qy mËdUrI kr ky jF ryhVIaF lf ky afpxf guËfrf qordy hn. eyiÈafeI qmgf jyqU aQlItF df mfVf hÈr vI iksy qoN guwJf nhIN, iPr koeI ikAuN afpxI iËMdgI dy kImqI sfl Kyz Kyqr ivwc guËfrnf cfhygf. kuJ srkfrI mihkimaF ivwc pihlF-pihl iKzfrIaF leI kotf nOkrIaF df pRbMD kIqf igaf, ies nfl AunHF iKzfrIaF ny pirvfr dy guËfry qoN mukq ho ky afpxy afp nUM Kyz mYdfnF vwl qoiraf. ieh pRQf ipCly kuJ smyN qoN lgBg Kqm hox kMZy hY. jo iKzfrI kuJ mihkimaF ivwc lwgy hoey hn, AunHF nUM vI boJ smJ ky Xogqf anusfr qrwkIaF qoN nFh nuwkr kIqI jf rhI hY. loV hY ik iKzfrIaF nUM CotI Aumr qy hyTly pwDr qoN cux ky AunHF dI pRiqBf nUM inKfrn leI Auicq koicMg df pRbMD kIqf jfvy qy Xog iKzfrIaF dy BivwK dI surwiKaf leI AunHF nUM nOkrIaF vI muhweIaf krvfeIaF jfx. BfrqI iKzfrIaF dy ipwCy rih jfx df kfrn KyzF kol Auicq pRfXojkF df nf hoxf hY.

         vwzy AudXoigk GrfixaF ny BfrqI KyzF dy pRfXojn qoN hwQ ipwCy iKwc ley hn. kuJ sfl pihlF ‘shfrf ieMzIaf’ ny BfrqI hfkI nUM spFsr krn df pRogrfm ikRkt dI qrË `qy AulIikaf sI, pr ipCly idnI shfrf dy kfrjkfrI aiDkfrI ny ies gwl `qy duwK pRgt kIqf ik Èfied ies pYsy dI Xog vrqoN ivwc kuJ kuqfhIaF rih geIaF hn. iesy qrHF hor KyzF dy spFsr vI Kyz aiDkfrIaF Aupr aivÈvfsI dy cwlidaF iknfrfkÈI kr rhy hn. ieh BfrqI Kyz qMqr leI vwzI swt vFg hY. loV BfrqI Kyz sMgTnF nUM rfjnIqI aqy rfjnIqkF qoN mukq kr ky Xog hwQF ivwc sMBfly jfx dI hY, ijnHF nUM afpxI hYNkV qy cODr qoN vwD Kyz aqy dyÈ dy mfx-snmfn dI icMqf hovy. srkfrI bjt ivwc jMgI smfn dI QF KyzF df ihwsf vDfey jfx dI vI loV hY.

         tImF dI cox ivwc pfrdrÈqf ilaf ky BfeI-BqIjfvfd qoN mukq rih ky hI KyzF dy Kyqr ivwc Bfrq nUM Aupr ilaFdf jf skdf hY. BfrqI Kyz-qMqr dy inGfr leI sfzf ipRMt qy pRsfrn mIzIaf vI brfbr df iËMmyvfr hY. bfkI KyzF nUM ikRkt dy mukfbly idwqI jFdI nfmfqr kvryj ny ienHF KyzF dy afkrÈx ivwc BfrI kmI ilaFdI hY. Kyz PYzryÈnF nUM iswDy rfjsI dbfa qoN mukq kr ky AunHF dI jvfbdyhI lokF qy srkfrI numfieMdgI pRqI sQfpq krn dI loV hY. ivdyÈI dOiraF smyN tImF dy nfl Kyz aiDkfrIaF dIaF hyVHF dI QF Kyz ingrfn Byjy jfx, qF jo Auh nvyN qknIkI pwK qoN jfxU ho skx. bIijMg AulMipk smyN pOxy do sO aiDkfrIaF dI BfrqI POj dI AuQy kIqI aYÈpRsqI nUM ikhVf BfrqI Buwilaf hovygf.

         ies qoN ibnF iKzfrIaF leI nvIaF qknIkF nUM pRXog ivwc ilaf ky AunHF aMdr aMiqm pl qwk mukfblybfËI dI Bfvnf pYdf krn dI loV hY. ieMJ hI Èfied sihkdy BfrqI Kyz-qMqr nUM koeI jIvn dfn iml sky qy asIN afpxy guaFZI dyÈ cIn nfl POjI qfkq qy vsoN pwKoN hI nhIN sgoN son qmigaF pwKoN vI mukfblf kr skIey.

 

kd prqxgy BfrqI hfkI dy sunihrI idn-jgivMdr joDf

         hfkI kyvl iek Kyz nf ho ky asIN BfrqIaF leI rfÈtrI pCfx aqy gOrv df muwdf irhf hY. sfzI ies rfÈtrI Kyz ny pUrI dunIaf dy Kyz nkÈy Aupr Bfrq nUM ivafpk mfnqf idvfeI hY. 1928 qoN lY ky hux qwk AulMipk KyzF dy ieiqhfs ivwc awT sony qmgy BfrqI hfkI dy Èfnfmwqy aqIq dI bfq pfAuNdy rhy hn. hfkI dy mhfn iKzfrI myjr iDafn cMd dy jnm idn nUM rfÈtrI Kyz-idvs vjoN mnfAux dI rucI ies Kyz aqy ies dy iKzfrI pRqI sfzy idlI BfvF dI qrjmfnI krdI hY, pr ipCly idnIN hoeIaF bIijMg AulMipk KyzF ny ies gOrvÈflI ieiqhfs nUM nf isrP dfgdfr hI kIqf. blik BfrqI hfkI dI asl dÈf bfry gMBIrqf nfl ivcfr krn df bhfnf vI muhweIaf kIqf. 1928 dIaF aYmstrzm AulMipk KyzF, ijQy BfrqI hfkI tIm ny pihlI vfr Bfg ilaf sI qoN lY ky 2004 dIaF eyQnË AulMipk KyzF qwk BfrqI tIm lgfqfr ies Kyz myly ivwc Èfml huMdI rhI hY. ijvyN aMqrrfÈtrI Puwtbfl ivwc brfËIl dI tIm qoN ibnF romFc awDf rih jFdf hY, AuvyN hI dunIaf Br dy hfkI pRymI BfrqI hfkI qoN ibnF AulMipk vrgy Kyz mhF kuMB df qswvr hI nhIN kr pfAuNdy.

         bIijMg AulMipk KyzF BfvyN eyÈIafeI hfkI leI iek ‘vftrlU’ sfbq hoeIaF. pfiksqfn, korIaf aqy cIn dIaF purÈ tImF ivwcoN koeI vI aMiqm cOhF `c sQfn hI nhIN bxf sikaf, pr BfrqI tIm dI gYr-hfËrI vwzy Gfty vFg rVkdI rhI. hr BfrqI hfkI pRymI Aus GVI nUM kosdf irhf jdoN mfrc 2008 ivwc icwlI dI rfjDfnI sFiqafgo ivKy AulMipk kvflIPfeI gyV ivwc brqfnIaf ny BfrqI tIm nUM 2-0 nfl drV ky AulMipk qoN bfhr df rsqf idKfieaf sI. nfl dI nfl ies sdmy ny sfnUM mOkf vI muhweIaf kIqf hY ik asIN iemfndfrI nfl AunHF kfrnF df ivÈlyÈx kr skIey, ijnHF kr ky dunIaf nUM hfkI KyzxI isKfAux vflf qy hfkI dI Kyz ivwc nvyN imafr sQfpq krn vflf ieh dyÈ AulMipk vrgy afXojn ivwc mihË iek qmfÈbIn bx ky hI rih igaf.

         afËfdI qoN pihlF BfrqI hfkI tIm ny lgfqfr iqMn AulMipk son qmgy ijwqy. ienHF ivwc 1928, 32 aqy 36 dIaF AulMipk KyzF ivwc irkfrz gol mfr ky ivÈv hfkI ivwc afpxI inrivvfd srdfrI sfbq kIqI. dUjy ivÈv XuwD kfrn 1940 qy 44 dIaF AulMipk KyzF df afXojn nhIN ho sikaf nhIN qF BfrqI hfkI dI cVHq df ieiqhfs hor vI ibhqr huMdf. afËfdI qoN ipwCoN sfry dyÈ dy nfl-nfl hfkI tIm vI vMzI geI. 1948 daF AulMipk KyzF ivwc BfrqI tIm ivwc pfiksqfn cly gey iKzfrI nhIN sn, iPr vI sunihrI mYzl sfzy ihwsy afieaf. 1952 ivwc pfiksqfnI hfkI tIm ny pihlI vfr vwKrI tIm vjoN ihwsf ilaf. BfvyN BfrqI tIm afpxf mYzl bcfAux ivwc qF sPl rhI, pr Kqry dy sMkyq imlxy ÈurU ho gey sn.

         1960 dIaF rom KyzF ivwc pihlI vfr pfiksqfn ny Bfrq nUM PfeInl ivwc icwq kr ky sonf PuMizaf. pr 1964 ivwc son mYzl iPr BfrqI hfkI dy hwQ lwgf. ieh dOr ies Kyz pRqI XUrpI dyÈF dy ivÈyÈ iDafn dyx df dOr sI. ies qoN ipwCoN aMqrrfÈtrI hfkI PYzryÈn Aupr XUrpI dyÈF df glbf viDaf qy AunHF ny afpxy ihsfb nfl ies Kyz dy inXmF nfl qd qwk CyVCfV jfrI rwKI, jd qwk eyÈIafeI dyÈF dI hfkI sihkx dI hflq ivwc nf phuMc geI. swqrivaF dy afrMB ivwc ivÈv kwp qy cYNpIanË trfPI ijhIaF vwkfrI pRqIXogqfvF ies Kyz ivwc juVdIaF hn qy 1975 ivwc Bfrq dy kuaflflMpur ivÈv kwp ijwqx qoN bfad mYzirz ivwc hoeI aMqrrfÈtrI hfkI sMG dI mIitMg ivwc hfkI dI Kyz leI Gfh dy mYdfn dI QF msnUeI Gfh df aYstrotrP mYdfn svIkfr kr ilaf igaf. hfkI dy eyÈIafeI dyÈF dI mfVI afriQk dÈf qy KyzF leI mukfblqn Gwt pYsf kIqy jfx dIaF srkfrI nIqIaF dy cwldy ienHF mihMgy mYdfnF dI sQfpqI qy sFB-sMBfl sOKI nhIN sI. ieQoN dI eyÈIafeI hfkI dy pqn df dOr afrMB huMdf hY. inXmF dI qoV-PoV vI ies df pRmuwK kfrn bxdI rhI hY. 1982 qoN bfad iekwly pYnltI kfrnr inXm nUM hI 23 vfr bdilaf igaf hY. iehI kfrn hY ik 1980 qoN bfad BfrqI hfkI tIm kdy vI ivÈv kwp jF AulMipk dy sYmIPfeInl qwk vI nhIN phuMc skI. cYNpIanË trfPI ijwqx df supnf qF ajy vI iek Kfb hI hY, ijs dI inkt BivwK ivwc pUrqI dI sMBfvnf nFh dy brfbr hI hY.

         1983 qoN bfad ikRkt dI Kyz nfl juVy pYsy, glYmr qy Pym ny hfkI dy qfbUq ivwc afKrI ikwl gwzx df kMm kIqf hY. aijhy ivwc hfkI nUM dyÈ ivwc clfAux vflf rfÈtrI hfkI sMG aijhy lokF df jmGt sfbq hoieaf ijnHF ny Èfied hI kdy hfkI sitwk nUM PiVaf hovy. nqIjn 1994 qoN sfbkf pMjfb puls muKI ky pI aYs igwl BfrqI hfkI sMG df pRDfn bixaf qy Aus dy ispfhslfr dI iËMmyvfrI iksy smyN bYNk ivwc klrk rhy iek mdrfsI ky joqIkumfrn nUM imlI. BfrqI hfkI nUM rfÈtrI gOrv dI Kyz mMn ky Aus dI ibhqrI leI Xqn krn dI QF ienHF ny pYsy lY ky iKzfrIaF dI cox aqy mrËI nfl kFtI-CFtI df brfbrqfmeI ruJfn clfieaf. aMqrrfÈtrI hfkI ivwc BfrqI Kyz kOÈl df lohf mMnvfAux vfly iKzfrI Dnrfj ipwly nUM Aumrdrfj kih ky bfhr df rsqf idKfieaf igaf qy mdrfs dy subk ijhy iKzfrI aYzm isMklyar nUM Dwky nfl AulMpIan bxf Diraf. bljIq iZwloN qy kMvlpRIq ijhy iKzfrIaF nUM BfrqI hfkI sMG ny Aus smyN sMinafs lYx leI mjbUr kIqf, jdoN Auh do-cfr hor Kyzx dI hflq ivwc sn.

         iehI nhIN ivÈv dI ibhqrIn Pfrvrz pMkqI ggnajIq, dIpk Tfkur aqy pRBjoq nUM qoV ky mnmrËI dy iKzfrIaF nUM aMdr bfhr krn df islislf hfkI sMG ny bfdsqUr jfrI rwiKaf. kOx Buwl skdf hY ik eyQnË AulMipk qoN TIk pihlF koc rijMdr sInIar nUM htf ky jrmn dy iek hlvfeI idsdy koc nUM tIm dI kmfn sONpI geI sI, ijhVf pRXog isry qoN asPl irhf. aijhI avsQf ivwc tIm koloN iksy mYzl dI afs krnI hvfeI ikly Ausfrn vFg hY. ibnF iksy Tos kfrn dy hfkI sMG sfl dy aMdr-aMdr hI keI-keI kocF nUM bdldf irhf hY. ieQoN qwk ik aMqrrfÈtrI sMG vjoN mhfn hfkI iKzfrI afstrylIafeI iek cfrlsvrQ nUM BfrqI hfkI df slfhkfr inXukq kIqf igaf sI, pr ies Kyz dy BfrqI afkfvF ny Aus dI vfeI-DfeI hI nf puwCI qy Auh roxhfkf ho ky afpxy qjrby df lfB dyx leI dyÈ muV igaf.

         jXoqIkumfrn dy irÈvq kFz dy kYmry `c GVy jfx ipwCoN BfrqI Kyz mMqrfly ny hfkI sMG nUM BMg kr ky iek nvIN pRÈfsnk bfzI ‘hfkI ieMzIaf’ df gTn kIqf. ies ivwc aslm Èyr Kfn, ajIqpfl, aÈok kumfr qy Dnrfj ipwly vrgy qjrbykfr nfvF nUM Èfml kIqf igaf hY. ies vPd df kMm hfkI tIm dI cox, pRXojkF dI qlfÈ, BivwKmuKI XojnfvF df inrDfrn afid hY. ies borz koloN iksy cmqkfr dI afs krnI kfhl hI hovygI, ikAuNik aijhI hflq ivwcoN suDfr leI iksy dIrGkflI Xojnf dI ajy qwk qF Gft hI idKfeI idMdI hY. awj hflq ieh hY ik hr sfl hox vflI rfÈtrI sInIar cYNpIaniÈp keI-keI sfl bfad huMdI hY. keI sMsQfvF nihrU kwp, lfl bhfdr ÈfsqrI kwp, ihm golz kwp, surjIq kwp afid tUrnfmYNtF df afXojn krdIaF hn. AunHF ivwc Bfg lYx vflIaF tImF ivwc AuhI iKzfrI keI sflF qoN Kyz rhy hn ijhVy afpxy Kyz jIvn qoN sMquÈt ho ky nOkrI leI hI Kyz rhy hn. Bfrq ivwc awj dI qrIk ivwc aYstrotrP mYdfnF dI koeI Gft nhIN hY, jykr Gft hY qF ibhqr iKzfrIaF dI qlfÈ krn vfly nvIN qknIk nfl lYs kocF dI. eyÈIafeI hfkI stfeIl ijs ivwc inwjI klf kOÈl qy smUihk Xqn iek sumyl ivwc huMdy sn, nUM nvIN qknIk ivwc AuBfr ky hI BfrqI hfkI dy purfxy idnF dI vfpsI dI afs kIqI jf skdI hY. grfsrUt pwDr qoN hI hoxhfr iKzfrIaF dI Bfl qy AunHF dI pRiqBf Aupr kuJ smyN leI ivÈvfs byhwd ËrUrI hY. Kyz dy qknIkI pwKF ijvyN pYnltI kfrnr lfAuxf qy rokx leI vI ivÈyÈ isKlfeI pRfpq iKzfrIaF dI loV hY qF hI BfrqI hfkI afpxy sunihrI Xuwg vwl vfps prq skdI hY.

 

kOx lvygf Kyz styzIamF dI sfr?-smIrf dIvfn sUrI

                                     

bIijMg ivwc hoeIaF AulMipk KyzF dI hr roË mYzl sUcI dyK ky myrI pRqIikiraf guwsy nfl Br jFdI rhI hY ikAuNik sUcI dy aKIr ivwc Bfrq df nFa huMdf hY. cIn dy 88 qmgy aqy Bfrq nUM isrP iqMn, Auh vI iewk sony df qy do qFby dy. pUrI awDI drjn qwk qF Bfrq df qmigaF df Kfnf KflI irhf-ies leI hux iqMn qmigaF kr ky hI asIN Puwly nhIN smf rhy.

                                     

iewk svfl vfr-vfr pRyÈfn krdf hY ik asIN inAUklIar ÈkqI hox df dfavf krdy hF, pr KyzF dy mYdfn ivwc eyny pCVy hoey ikAuN hF?

                                     

ieh svfl ipCly vIh sflF qoN mYN puwCdI af rhI hF? Bfrq Kyzx-kuwdx nUM mhwqv ikAuN nhIN idMdf? ikAuN isrP asIN ikRkt dI dIvfngI ivwc Psy hF.

                                     

ies pRÈn df AuWqr spwÈt hY ik Bfrq dy bhuqy skUlF ivwc Kyz dy mYdfn hI nhIN hn, Bfrq ivwc Eny Kyz styzIam nhIN ijMny hoxy cfhIdy hn. Coty ÈihrF dI gwl qF vwKrI, rfjDfnI idwlI ivwc igxy-cuxy Kyz styzIam hn, ijhVy 1982 dIaF eyiÈafeI KyzF dOrfn bxfey gey sn.

                                     

hflq ieh hY ik ienHF Kyz styzIamF ivwc adfkfrF dy zFs aqy hMgfmy huMdy hn PYÈn Èoa huMdy hn aqy rfjnIqk pfrtIaF dy ‘nftk’ Kyzy jFdy hn. jd ieh sB kuJ hovygf qF Blf AulMipk aqy hor Kyz mukfbilaF ivwc mYzl ikwQoN qy ikvyN afAuxgy?

                                     

jd mYN cIn Xfqrf qy geI sI qF mYnUM dyK ky hYrfnI hoeI ik isrP rfjDfnI bIijMg ivwc hI nhIN, sgoN cIn dy hr Èihr ivwc Kyz styzIam vwzI igxqI ivwc mOjUd hn. bwicaF aqy bËurgF dy vwKry styzIam hn, ijwQy Auh hr qrHF dI Kyz Kyzdy hn aqy ksrq krdy idKfeI idMdy hn. hr PYktrI aqy sMsQf df afpxf styzIam hY. vwzy-vwzy storF dy bfhr lok ksrq krdy idKfeI idMdy hn. cIn ivwc koeI vI iswiKaf sMsQf EnI dyr nhIN cwl skdI, ijMnI dyr Aus df afpxf styzIam nf hovy.

                                     

ies dy Ault Bfrq ivwc aijhy axigxq skUl hn, ijwQy koeI Kyz mYdfn nhIN hY. Bfrq ivwc asIN vwK-vwK pRdyÈF drimafn inRq aqy sMgIq dy mukfbilaF nUM tI vI pRogrfmF ËrIey dyKdy hF, pr vwK-vwK rfjF dIaF KyzF nUM bhuq Gwt idKfieaf jFdf hY. aijhy Kyz mukfbly inÈicq rUp ivwc rfÈtrI eykqf aqy BfeIcfry dIaF qMdF nUM mjbUq krdy hn. mnIpur dy iKzfrI mwD pRdyÈ aqy hirafxf dy iKzfrIaF nfl Kyzxgy qF ikMnf cMgf hovygf.

 

Kyz siBafcfr dI loV

                                     

jdoN vI AulMipk KyzF, eyiÈafeI KyzF, kfmnvYlQ KyzF ivwc BfrqI iKzfrI mYzl nhIN ijwq sky qF sfzI sMsd ivwc hMJU vhfey gey, pr dyÈ dI Kyz nIqI ivwc iksy qrHF dI koeI qbdIlI nhIN kIqI geI.

                                     

Bfrq ivwc qF ieh ml igaf hY ik sfrIaF KyzF ikRkt dIaF gulfm hn. ikRkt leI qF ies qrHF dI dIvfngI pYdf hoeI ik hfkI qwk nUM Bulf idwqf igaf. ivÈv Kyz mukfbilaF ivwc Èfml KyzF vwl asIN iDafn hI nhIN idwqf. jdoN sfzy kuÈqI iKzfrI aqy muwkybfËF ny qFby dy qmgy ijwqy jF rfj srkfrF ny AunHF leI lwKF dy ienfm aYlfn idwqy, pr afpxy iKzfrIaF dI ishq, AunHF nUM imlx vfly pOÈitk qwqF vwl sfzf kdy iDafn nhIN igaf.

                                     

cMgy iKzfrI bcpn ivwc hI afpxf rMg idKfAuNdy hn. AunHF nUM skUlF `coN cux ky hI iqafr kr lYxf cfhIdf hY. ies leI ËrUrI hY ik sfzy skUlF ivwc Kyz mYdfn hox. skUlF ivwc nvIN iswiKaf nIqI qihq kMipAUtr qF lfËmI krvf idwqy gey, pr Kyzx-kuwdx vwl koeI iDafn nhIN idwqf jf irhf.

                                     

hkIkq ieh hY ik Bfrq ivwc cMgy iKzfrI iqafr kIqy jf skdy hn ikAuNik sfzy dyÈ ivwc Kyz smrwQf hY, pr mfVI iksmq kfrn ies vwl koeI iDafn nhIN idwqf jf irhf. aËfdI imlx dy 61 sflF bfad vI asIN Bfrq dy ÈihrF ivwc vwzI igxqI ivwc Kyz styzIam nhIN bxf sky. ies df kfrn ieh hY ik sfzy dyÈ ivwc Kyz klcr hI nhIN hY.

                                     

jd Kyz styzIam dI gwl ho rhI hY qF mYN rfjDfnI idwlI dy styzIam dI durdÈf ibafn krnI cfhFgI. eyiÈafeI KyzF 1982 leI ijhVf ivÈfl ieMdrf gFDI ieMzor styzIam bxfieaf igaf sI, Aus ivwc Kyz mukfbly Gwt aqy rfjnIqk pfrtIaF dIaF knvYnÈnF aqy rYlIaF vwD huMdIaF hn. BfrqI jnqf pfrtI keI sflF qoN afpxIaF rYlIaF ieQy hI krdI af rhI hY.

                                     

ies styzIam dIaF CwqF dI hflq Ksqf hY. hfly iqMn sfl pihlF ieQy jd bYzimMtn mukfbly ho rhy sn qF Cwq df iewk ihwsf izwg igaf. ieQy bYzimMtn Kyzdy cInI iKzfrI vfl-vfl bcy.

                                     

qflktorf ieMzor eyar kMzIÈn styzIam ivwc qF hux XUQ kFgrs aqy mihlf kFgrs dIaF hI rYlIaF huMdIaF hn. Aus dIaF sItF Krfb ho cuwkIaF hn. ijwQy hËfrF rfjnIqk vrkr hMgfmf krngy, Aus dI hflq cMgI ikvyN rih skdI hY?

                                     

jvfhr lfl nihrU styzIam df jdoN inrmfx hoieaf sI, qF Aus dI vwKrI Èfn sI. ies ivÈfl styzIam ivwc pJwqr hËfr sItF dI hflq Ksqf hI hY. pqf lwigaf hY ik idwlI srkfr 2010 ivwc hox vflIaF kfmn vYlQ KyzF leI ienHF styzIamF dI hflq suDfr rhI hY aqy bhuq sfry nvyN styzIam bxf rhI hY, pr styzIamF ivwc iPr AuhI purfxI dfsqfn duhrfeI jfvygI. ieQy iPlmI aYktrF dy qmfÈy aqy PYÈn Èoa hoxgy, ijnHF nUM lwKF lok dyKx jfxgy. ivcfry styzIam hMJU vhfAuxgy.

                                     

aqy ieh buinafdI svfl ijAuN df iqAuN bixaf rhygf ik jdoN Kyz styzIamF ivwc aYktr nwcxgy aqy rfjnIqk Klnfiek qmfÈy krngy qF Kyz mukfbilaF ivwc mYzl ikvyN ijwqy jfxgy?

 

Kyz sMGF dI hflq

         Kyz sMGF bfry ijMnf ny ikhf jfvy, cMgf hY. ienHF sfiraF `qy rfjnyqfvF df kMtrol hY aqy AunHF dy pRmuwK vI AuhI hn ijhVy pMj isqfrf AupBogqfvF aqy inihq svfrQF dy pflxhfr hn. pRBfvÈflI sMprk vfly agFhvDU ivakqI ‘hfeI PlfieMg sosflfeIts’ nfl kOmFqrI Kyz mukfbilaF ivwc jFdy hn aqy mOjmsqI krdy hn, jd ik iKzfrI sfmUihk kmry ivwc 25 zflr roËfnf dy Bwqy nfl guËfrf clfAuNdy hn.

         ies sMbMD Bfrq aqy cIn ivwc Prk spwÈt hY. bIijMg ElMipk dy AudGftnI smfroh ivwc cIn ny afpxI sdIaF purfxI siBaqf aqy BivwK dy afDuink rfÈtr df afeInf pyÈ kIqf aqy ies 16 idnF afXojn leI cIn ny keI sfl pihlF iqafrIaF ÈurU kr idwqIaF sn. ienHF KyzF dy afXojn nfl cIn ny rfÈtrF dI suprilMg ivwc pRvyÈ kIqf aqy cIn ny sfbkf, mOjUdf aqy BivwK dy iKzfrIaF ny ies ivwc cIn df pRqIinDIqv kIqf.

         Bfrq dI siQqI kI hY? idwlI kfmnvYlQ KyzF 2010 leI ajy qwk gMBIrqf nfl iqafrIaF ÈurU nhIN hoeIaF hn. hux qwk vwK-vwK aQfrtIË iesy gwl ivwc ruwJIaF hn ik ies dy leI alft hoey 500 kroV rupey dI rfÈI `qy iks df kMtrol hovygf, pr jykr isznI kfmnvYlQ KyzF dy smfpn smfroh `qy nËr mfrIey qF sfnUM ienHF qoN iËafdf AumId nhIN krnI cfhIdI.

         isznI kfmnvYlQ KyzF leI alft hoey 94 kroV rupey dI rfÈI ivwcoN 18 kroV rupey Bfrq dI sMsikRqI bfry 11 imMt df iewk pRogrfm iqafr krn leI muMbeI dI iewk kMpnI nUM idwqy gey. bflIvuwz isqfiraF sYP alI Kfn, rfxI muKrjI aqy aYÈviraf rfey nUM kiQq rUp nfl ies dy leI iewk-iewk kroV rupey idwqy gey. ieh vwKrI gwl hY ik bflIvwuz aqy ies dy iPlm JtikaF df KyzF dy aKfiVaF aqy mYdfnF nfl koeI srokfr nhIN hY.

         ElMipk KyzF ivwc cYNpIan pYdf krn ivwc asPl rihx df kfrn vI AuhI hY ijs dy cwldy asIN afriQk ivkfs ivwc cIn nfloN pwCV gey hF.

         Krfb buinafdI ZFcf, sfry pfsy PYilaf isafsI iBRÈtfcfr aqy aMdrUnI klyÈ aqy aivvsQf ElMipk KyzF ivwc iKzfrIaF dI tRyinMg leI alft Dn rfÈI pqf nhIN ikwQy clI jFdI hY. tRyinMg shUlqF shI qrIky nfl nhIN iml rhIaF aqy Aupkrx vI loVINdy nhIN hn ies leI 1928 qoN hux qwk Bfrq ElMipk ivwc isrP 25 qmgy ijwq sikaf hY.

         iBRÈtfcfr dy ies cwkr ivwc KyzF dy ies XUnfnI drÈn nUM ieQy bulf idwqf igaf hY. iksy vI rfÈtr dI ishq df pRqIk KyzF ivwc Aus dy nOjvfnF dy pRdrÈn `qy inrBr krdf hY. sfzy ÈfskF dI KyzF ivwc koeI idlcspI nhIN hY, pr Auh ivÈv mMcF `qy sony dy qmigaF dI cmk dyKxf cfhuMdy hn aqy Auh jyqUaF nUM AudoN hI aYvfrz dyx leI iqafr huMdy hn jdoN Auh dyÈ df nF rOÈn kr idMdy hn. Bfrq dI izkÈnrI ivwc pRiqBf poÈx Èbd nhIN hY.

         sB qoN vwzf svfl ieh hY ik srkfr dyÈ nUM ies Kyz dI nINd ivwcoN jgfAux leI kI krn jf rhI hY? ies dy leI sB qoN pihlF rfjnyqfvF aqy bfbUaF nUM KyzF qoN dUr riKaf jfxf cfhIdf hY. KyzF nUM inihq svfrQF qoN dUr rwiKaf jfxf cfhIdf hY. KyzF nUM inihq svfrQF, BYVI mYnyjmYNt, Krfb inXojn, DoKfdyhI aqy pYsy dI vrqoN qoN mukq krnf cfhIdf hY.

         ies sbMDI CyqI qoN CyqI pihly krnI pvygI. sfnUM ieh spwÈt krnf pvygf ik asIN asPlqf hfsl krnf cfhuMdy hF aqy ikvyN? bIijMg ElMipk ivwc Bfrq dy iqMn qmigaF dI swcI ivrfsq iehI hovygI ik asIN KyzF aqy iKzfrIaF leI tRyinMg shUlqF muhweIaf krvfAux leI pYsf muhweIaf krvfeIey. sfnUM KyzF dy ivkfs dI axdyKI pRqI afpxIaF awKF bMd kr ky nhIN rwKxIaF cfhIdIaF.

 

 isafsq qy iBRÈtfcfr dI Kyz `c hor gwlF dI iks nUM icMqf hY-pUnm afeI kOiÈÈ

         inÈfnybfË aiBnv ibMdrf, muwkybfË vijMdr kumfr aqy pihlvfn suÈIl kumfr nUM hux qwk koeI nhIN jfxdf sI, Auh isrP bIijMg ElMipk 2008 ivwc BfrqI tIm dy mYNbr sn, pr ienHF vloN iewk sony df aqy do kFsy dy qmgy ijwqx nfl AunHF dy jIvn hmyÈf leI bdl gey aqy AunHF df BivwK sunihrI bx igaf. AunHF ny Bfrq df mfx vDfieaf.

         Bfrq dy ienHF cotI dy iKzfrIaF df dyÈ dI jnqf ny KuwlHy idl nfl svfgq kIqf. pr AunHF nUM vDfeI dyx dy kRm ivwc Èfied iewk gwl lokF dy iDafn `coN ht geI ik ‘Xuvf Bfrq’ nUM pyÈ krn vfly ienHF 3 nOjvfnF nUM ies sPlqf nUM pRfpq krn leI sKq sMGrÈ krnf ipaf aqy afpxy idRVH-inÈcy aqy afqm ivÈvfs kfrn AunHF ny afpxy aqy dyÈ dy ElMipk qmgy dy supny nUM sfkfr kIqf.

         awj jdoN kyNdr aqy sUbf srkfrF ienHF iKzfrIaF leI afpxy KËfny df mUMh KolH rhIaF hn aqy AunHF leI kroVF rupey dy ienfmF df aYlfn kr rhIaF hn qF kI koeI ies gwl `qy ivcfr kr irhf hY ik afiKr Auh iks gwl `qy KuÈIaF mnf rhy hn? kI ies gwl `qy KuÈI mnf rhy hn ik ivakqIgq mukfblybfËI ivwc son qmgf ijwqx ivwc 61 sfl lwgy? aqy ies ijwq ivwc srkfr aqy BfrqI ElMipk sMG df koeI Xogdfn nhIN hY jF ienHF Ault hflfqF dy bfvjUd ienHF iKzfrIaF ny dyÈ df nF rOÈn kIqf hY. srkfr AudoN ikwQy sI jdoN ienHF iKzfrIaF nUM AunHF dy sihXog dI loV sI? sfzy nyqf aqy bfbU ieh kih ky ibMdrf dI shfieqf aqy smrQn nf dyx nUM Auicq Tihrf skdy hn ik inÈfnybfËI mihMgI Kyz hY aqy KyzF leI alft hoeI CotI ijhI Dn rfÈI nUM dyKdy hoey isrP inÈfnybfËI leI vwzI Dn rfÈI nUM alft krnf sMBv nhIN sI. kI aslIaq ivwc aijhf hY. hor dyÈ aijhf ikvyN krdy hn? jF AuQy vI inÈfnybfËF dy ipqf amIr ivakqI hn. ieh qrk gly nhIN Auqrdf jd ik nyqfvF, bfbUaF vloN iBRÈtfcfr dIaF vwzIaF-vwzIaF KbrF hmyÈf suxn nUM imldIaF hn.

 

grIb iKzfrI

         suÈIl kumfr aqy vijMdr dy hI mfmly lE. Kyz mMqrflf aqy BfrqI AulMipk sMG ipMzF dI lokipRX Kyz kuÈqI aqy muhMmd alI aqy jo PRyjr vloN ÈihrI KyqrF ivwc lokipRX bxfeI muwkybfËI dI Kyz leI pYsy dI kmI nUM ikvyN Auicq Tihrf skdy hn? jF Auh ies gwl qoN afpxf pwlf JfVnf cfhuMdy hn ik ieh do iKzfrI afpxI grIbI dy bfvjUd ies pwDr qwk ikvyN phuMc sky hn.

         AunHF dI khfxI kfPI pRfsMigk hY. AunHF ny iks qrHF grIbI df sfhmxf krdy hoey afpxI pRiqBf nUM AuBfiraf hY. ieh dovyN iKzfrI grIb Gr nfl sbMDq hn aqy dovF dy ipqf zrfeIvr hn jo muÈkl nf afpxy pirvfr df guËfrf krdy hn qy keI vfr AunHF nUM suwkI rotI Kf ky rfq guËfrnI pYNdI hY. iPr vI AunHF dy pirvfr ny AunHF `qy afpxf sB kuJ inCfvr kr idwqf. ieh dovyN iKzfrI 25 hornF iKzfrIaF nfl iewk kmry ivwc rihMdy sn ijwQy AunHF nfl cUhy aqy kfkroc hoieaf krdy sn. AunHF ny ibnF iksy iPËIEQYryipst dy Kyizaf aqy sfrIaF Ault siQqIaF df sfhmxf krdy hoey dyÈ df nF roÈn kIqf. AudoN srkfr ikwQy sI?