
JUT dI kMD nUM sMnH-zf[
amrjIq isMG
eys jgq
ivwc awj-kwlH lok, afpxy afpy bfry iewk aijhI Dfrnf bx ky rwKdy ny ik Auh sdf eI
afpxy afp nUM swcf suwcf, hmdrd, BlfeI krn vflf qy suihrd smJdy ny. ieh gwl bhuq
vfr EnI hI swcI huMdI ey ijMnI iksy glI glI iPrdy, joqÈI dI Auh gwl swcI huMdI
ey ijhVI Auh bUhy ivwc bih ky hwQ ivKFdI mfeI nUM kihMdY, ‘‘mfeI! qyry hwQ dIaF
lkIrF sfP peIaF dsdIaF ny ik qUM idl dI swcIN eyN, dUijaF df Blf socdI eyN, pr
awgoN qYnUM Blf nhIN imldf, qUM dUijaF df suwK socdI eyN, pr awgoN qyrf suwK
koeI nhIN vyKdf. qUM afpxI nUMh nUM ipafr krdI eyN, pr awgoN qYnUM sws-mF vflf
siqkfr nhIN imldf. jfh! qyry cMgy idn afAux vfly ny, Dn lfB hovygf, suwK pRfpq
hovygf.”
ieho
ijhIaF gwlF Aus mfeI dy mn nUM bVI ÈFqI dyNdIaF ny. Auh mfeI afpxI qswlI leI kdI
vI joqÈI dI kQnI `qy ÈMkf nhIN krdI. jy joqÈI hwQ ivKFdI aOrq dy duafly JUT dI
kMD AusfrdY qF Auh aOrq vI JUT dI Aus kMD nUM swc mMn lYNdI hY. ieh kMD qF iksy
dUjy ny KVI kIqI huMdI ey, pr bhuqI vfrI asIN afp ieho ijhI kMD Ausfr lYNdy aF,
qy Aus nUM swc mMn ky idn nhIN sgoN sfrI iËMdgI ibqf dyny aF.
suafl
ieh pYdf huMdY ik asIN JUT dI eys kMD ivwc sMnH ikvyN lf skdy aF? ijMnf icr sfzy
mn ivwc eys kMD nUM Zfhux jF iehdy ivwc sMnH lfAux dI qmMnf pYdf nhIN huMdI Enf
icr asIN eys kMD nUM pfr krn vwl pihlf pYr vI nhIN puwt skdy. bfhly lokF nUM
afpxy duafly AusfrI eys kMD df aihsfs eI nhIN huMdf, ies leI AunHF dy mn ivwc
qmMnf dy pYdf hox df koeI suafl hI nhIN. ieh qmMnf pYdf krn leI jF pYdf hox leI
iksy bfhrI ÈkqI dI loV huMdI ey. inAUtn df gqI df pihlf nym sfnUM ieh dwsdY ik
iewk cIË iewko syD ivwc qy iewko gqI nfl EnI dyr turdI rhygI ijMnf icr koeI
bfhrlI ÈkqI AuhdI gqI jF idÈf nUM bdl nhIN dyNdI. sfDfrn mnuwK vI afpxy inwq nym
`c jF afpxIaF afdqF dy jkVbMd ivwc iewko idÈf ivwc vihMdf rihMdY. Auhdf inqnym
jF Auhdf kfrj Kyqr EnI dyr nhIN bdldf ijMnI dyr koeI Gtnf, durGtnf jF mjbUrI Aus
inqnym nUM bdlxf ËrUrI nf kr dyvy.
awj dy
Xuwg ivwc ieh Brm pflx dI loV nhIN ik inrf Dfrimk bfxf jF nfm ismrn eys kMD nUM
qoV skdY. afpxy afly duafly jF afpxy aMdr JfqI mfr lE. kuJ ku nUM Cwz ky bfkI
sfry prmfqmf, vfihgurU nUM mMnx vfly ny. roË svyry Èfm mMdr, gurduafry jFdy ny.
kQf kIrqn df afnMd mfxdy ny. kQf kIrqn suxdy afpxy afp nUM Aus idÈf ivwc moVn
bfry socdy vI ny (pRx nhIN krdy), pr ijAuN eI Drm asQfn dIaF dihlIËF twpdy ny,
sfrf kuJ suixaf ivsr jFdY. ipwCy Cwzy jF awgoN krn vfly kMm dI kfhl kr ky
dOV-Bwj ÈurU ho jFdI hY. afpxy duinafvI ihwq sfhmxy af KloNdy ny. sfrf kfr ivhfr
eys inwjI ihwq dI pUrqI leI BjfeI iPrdY. ies leI AunHF ÈrDflUaF leI JUT dI kMD
awKoN Ehly rihMdI ey. AunHF nUM eys kMD dI swcfeI, hoNd df pqf eI nhIN lwgdf.
Auh ikvyN eys kMD nUM pfr kr lYxgy.
kI koeI
aYsI ivDI lwB skdI ey ijhVI eys kUV dI pfl nUM Zfh sky? jy khIey ik afpxy aMdr
JfqI mfr ky vyKo qF vI bfhly lokF nUM afpxy aMdrlf swc nËrIN nhIN afvygf. Èfied
awj dI Bwj-dOV ivwc ieh kMD bhuqy lokF nUM afsrf dyNdI rhygI. ies kMD qoN mukqI
qF qrkÈIl soc nfl hI imlygI.
kOx shy qyrI pIV-prmjIq
kOr srihMd
pIV qn
dI vI sihxI bVI aOKI huMdI hY, mn dI vI. qn dI pIV dvfeIaF nfl dUr kIqI jf skdI
hY jF GtfeI jf skdI hY, pr ieh mn dI pIV asih dy nfl akih vI huMdI hY. ies df
dfrU qF vwzy-vwzy vYd hkImF kol vI nhIN huMdf. ies pIV df iËkr gurbfxI ivwc vI
hY, ‘‘vYdu bulfieaf vYdgI pkiV ZMZoly bFh] Bolf vydu nf jfxie krk klyjy mfih]
mn dIaF
bhuqIaF pIVF qF aOrq dy ihwsy hI afAuNdIaF ny. Kfs kr ivDvf, bFJ qy mqRyeI mF
aKvfAux dI pIV ieh sB hMZfAux dI pIV. ieh iqMn pIVF jo aOrq sihMdI hY Auho hI
jfxdI hY. sB qoN vwD aOrq dy mn dI pIV jo mYN smJdI hF Auh hY iksy lVkI dI jobn
ruwqy Aus dy rMgly swjx dy jIrF dI jF sOx dI pIV, ivCoVy, iekwlqf, smfijk
nukqfcInIaF dy idl duKfAU bMDnF dI pIV. keI vfr ajy mihMdI df rMg vI iPwkf nhIN
ipaf huMdf, rIJF swDrF ny pUry GuMz vI nhIN cuwky huMdy ik koeI nkrmI muitafr
isroN hI nMgI ho jFdI hY. ieh pIV awg df diraf qrn vrgI huMdI hY. jdoN Auh afpxy
ivCVy swjx nfl rMglI ruwqy isr `qy sUhf sflU lY ky cUVy vflIaF bfhvF nfl iKcfeI
afpxI qsvIr dyKdI hY qF ijhVy awQrU Aus dIaF awKF `coN vihMdy ny Èfied AunHF nUM
hI KUn dy awQrU ikhf jFdY[[[. pIV nfl ivlkdI AuhdI rUh qur gey swjx nUM kihMdI
hY, ‘‘idn luwt gey bhfrF dy, cMnf myrf duwK sux ky roNdy pwQr phfVF dy[[[.”
aijhI nUMh-DI nUM lMmI socidaF mfpy shury nvyN hmsPr nfl iËMdgI dy rfh `qy qor
dyNdy ny. keI nvIN dunIaf ivwc prc vI jFdIaF ny. pr keIaF dy mn ivwc aqIq dI pIV
sdf smfeI rihMdI hY.
aijhI
krmF mfrI `qy hor kihr tuwtdf hY jdoN Auh qur gey swjx dy bwcy nUM jnm vI bfad
ivwc idMdI hY. Auh idn Auh pl Auh ikvyN guËfrdI hY, Aus pIV df ibafn koeI klm,
koeI Ëubfn nhIN kr skdI. aijhI aOrq `qy keI vfr qkdIr dI hor mfr pYNdI hY, jdoN
Auh aOlfd juafn ho ky mF dI kIqI kurbfnI nUM, rolI jvfnI nUM Buwl ky Aus qoN
bymuwK jF bfhrI ho jFdI hY. ies hflq ivwc Aus aOrq, Aus mF dy idl `qy kI bIqdI
hY, ieh pIV Auho hI jfxdI hY. aijhI duiKafrI `qy duwKF df phfV keI vfr hor vI
tuwtdf hY jdoN keI vfr Aus nUM shury GroN Dwk idwqf jFdf hY. keI hoeI vfly
isafxy mfpy-pyky aijhI DI-BYx df gl lf ky vkq ktfAuNdy ny qy keI vfr Auh pyky Gr
inrfdrI Biraf jIvn ijAUx leI mjbUr ho jFdI hY. ies pIV hwQoN hfrI keI vfr aijhI
aOrq iËMdgI df aMq vI kr idMdI hY, ieh ieh kOVf swc hY.
qsvIr df
dUjf pihlU hY keI aijhy mfipaF qoN vwD mfpy bxy shury pirvfr vI huMdy ny, jo
afpxI nUMh nUM qwqI hvf nhIN lwgx idMdy, nUMh aqy bwicaF dy sfhIN ijAuNdy ny,
puwqr dI amfnq nUM hwQIN CfvF krdy ny qy Aus duiKafrI df jIvn kuC sOKf guËr jFdf
hY. pr ieh dovF iDrF dy afpsI ipafr-siqkfr, sihXog aqy iqafg dI Bfvnf nfl hI
sMBv huMdY. keI vfr iksy bfhrI bMdy jF irÈqydfr dI byloVI dKlaMdfËI vI ienHF
irÈiqaF ivwc qryVF pf idMdI hY. jo duKI pirvfr leI hor duwKF df kfrn bx jFdI hY.
aijhy hflfq ivwc bhuq sUJ-bUJ qoN kMm lYxf cfhIdf hY.
aijhIaF
nUMhF-DIaF dy jMmx-shyVn vfly vI sOKy nhIN huMdy. afpxI jvfn bwcI nUM
Kfx-hMZfAux dI Aumry, rMglI Aumry icwtI cMunI dI jUn hMZfAuNdI dyK Auh ijAuNdy
jI mr-mr jFdy ny. AunHF dI bwcI leI jdoN koeI kmakl bMdf jF jnfnI, ivDvf jF rMzI
vrgf lPË kihMdf hY qF AunHF dy vI qy nUMh-DI dy mn ivwc vI ieh lPË sUeIaF bx ky
puV jFdf hY. ies pIV nUM Auh hI jfxdy hn. iksy Ègn mhUrq smyN aijhI aOrq nUM
aÈuwB mMinaf jFdf hY. vihmF-BrmF dy mfry lok Aus nUM horMU ijhIaF nËrF nfl qwkdy
ny, ieh pIV Aus leI qy Aus dy afpixaF leI sihxI bVI jfnlyvf huMdI hY. aijhIaF
Kfs kr ky jvfn aOrqF `qy keI vfr pirvfr aqy smfj vwloN isqm Zfhy jFdy ny jdoN
koeI nOkrIpyÈf aOrq sfP-suQry cMgy kwpVy pihn ky kMm `qy jFdI hY, Aus dy pihrfvy
`qy byloVI qy BwdI tIkf itwpxI kIqI jFdI hY. jo Auh Gsy-ipty byrMg pihrfvy ivwc
jFdI hY qF nfl dy sfQIaF ivwc KVI bYTI hIx-Bfvnf df iÈkfr huMdI hY. Auh aijhI
pIV roË sihMdI hY. iksy mrd kol srsrI KVn-bYTx nUM vI Èwk nfl dyKdy ny.
aijhIaF
duiKafrIaF nUM afpxy armfnF df KUn qF krnf hI pYNdf hY, keI vfr bwicaF dy cfa vI
rul jFdy ny. bwicaF nUM mF qy ipE dovF df ipafr idMdIaF PrË inBfAuNdIaF afpf
kurbfn kr idMdIaF ny. aijhI hflq ivwc aOrq nUM pYr-pYr `qy sMBl ky qurn dI loV
huMdI hY, Kfs kr jvfn aOrq nUM. ikAuNik keI vfr rUp dy iÈkfrI hmdrdI df nkfb
pihn ky Aus nUM vrglfAux dI koiÈÈ krdy ny nIvIN soc vfly qF aijhI ‘kwlIkfrI aOrq’
nUM ‘Èfmlft ËmIn’ vrgI smJdy hoey mwlomwlI Aus `qy hwk jmfAuNdy ny. afpxy AuWjVy
bfgF ivwc GuMmdy gflHV ptvfrIaF qoN hmyÈf sucyq rihxf cfhIdf hY. kmfAU aOrq ies
swt nUM kuJ sOiKaF Ër jFdI hY qy KFdy-pINdy Gr dI nUMh dI guËr-bsr vI sOKI ho
jFdI hY, pr grIb aqy GrylU aOrq leI bhuq muÈklF huMdIaF ny. vwizaF dI rËfmMdI
nfl afpxf cMgf-mfVf soc ky nvIN iËMdgI ÈurU krn qoN vI guryË nhIN krnf cfhIdf.
keI nUMhF-DIaF jo nvF jIvn ÈurU nhIN krnf cfhuMdIaF, Auh vwizaF dI CF Qwly afpxf
isKr dupihr vrgf jIvn sbr-sMqoK qy sIl-sMjm nfl guËfrdIaF afpxy bwicaF df BivwK
vI rOÈn kr lYNdIaF ny, afp vI iewËq-mfx nfl ijAuNdIaF ny. keI vwizaF qoN bfhrIaF
hoeIaF afp vI ruldIaF ny, bwicaF nUM vI roldIaF ny qy qur jfx vfly dI iewËq vI
imwtI ivwc imlfAuNdIaF ny. sfzy smfj ivwc qF inwkI ijhI gwloN cMgI-BlI aOrq qy
quhmqF lf idwqIaF jFdIaF ny. aijhI hflq ivwc qF aOrq dI hr kdm `qy hI agnI
pRIiKaf huMdI hY. Auh kdm-kdm `qy agnI pRIiKaf idMdI mn dI asih aqy akih pIV
sihMdI ijvyN afpxy afp nUM afpxy pIV prMuny idl nUM Auh ro-ro puwCdI hY-kOx shy
qyrI pIV[[[?
gwl qF CotI ijhI hY, pr hY vwzI-ÈMgfrf
isMG Buwlr
vyKx ƒ qF ieh
gwl bVI CotI ijhI aqy mfmUlI ijhI lwgdI hY, pr jy rqf zUMGfeI ivwc jfeIey qF
bhuq vwzI lwgdI hY. gwl ieh hY ik pitaflf dy rfijMdrf hspqfl ivwc bwicaF dy
mfihr zfktr vjoN iËMmyvfrI inBf rhI zf[ hriÈMdr kOr ipCly idnIN jnyvf ivwc iewk
kfnPrMs ivwc prcf pVHn geI. ies kfnPrMs df pRbMD sMXukq rfÈtr dy dPqr dI shfieqf
nfl gYr-srkfrI sMsQf (aYn jI E ieMtrPyQ vloN kIqf igaf sI. ies ivwc dunIaf dy
180 dyÈF dy pRqIinD Èfml hoey.
ikhf
jf skdf hY ik ieh kfnPrMs afpxy afp ivwc hI mhwqvpUrn sI. ies ivwc zf[ hriÈMdr
kOr ny pMjfb aqy pUry Bfrq ivwc kuwKF ivwc mfrIaF jf rhIaF DIaF dI vydnf bfry
prcf piVHaf. zf[ hriÈMdr lMmy smyN qoN ies Kyqr ivwc kMm kr rhI hY aqy Aus ƒ
ihMdosqfn qF kI, pMjfb dy poty-poty df pqf sI, ijwQy axjMmIaF DIaF ƒ mfvF dIaF
kuwKF ivwc dPn kIqf jf irhf hY. Ëfihr hI hY ik ies Kyqr ivwc Aus df bVf
gihr-gMBIr qjrbf hY. ies leI Aus ny ijhVf prcf piVHaf hY, Aus ny AuQy hfËr
pRqIinDF dy lUM-kMzy KVy kr idwqy.
pr
AuQy hfËr BfrqI rfjdUq, jo ieqPfk nl bIbI sI, ƒ zf[ hriÈMdr dy ieh qwQ aqy aMkVy
cMgy nhIN lwgy. ies leI Aus ny zfktr sfihbf ƒ AuQy anykF pRqIinDF dI hfËrI ivwc
DmkIaF dyxIaF ÈurU kr idwqIaF ik Aus ny prcf qF pVH ilaf hY aqy hux vfps mulk
jfxf hY. Auh iksy vI hvfeI awzy AuWqy Auqr ky vyKy, Aus df hÈr bVf mfVf hovygf.
ies izplomyt bIbI df nFa pI sRIvfsqvf hY aqy ieh smJ nhIN afeI ik jdoN 180 mulkF
dy pRqIinDF ƒ ieh aMkVy TIk lwgy hn qF iPr ies bIbI ƒ ienHF pRqI ieqrfË ikAuN
hoieaf? Èfied ies kr ky ik ienHF nfl Bfrq dy aks ƒ Dwbf lwgdf hY.
vyiKaf jfvy qF jo swc hY, Aus ƒ ibafnxf hr ivakqI df Drm hY. hF, jy iksy ƒ mfVf
lwgdf hY qF Auh Aus df inwjI ivhfr qF ho skdf hY, pr swc ƒ JUT ivwc qF nhIN
bdilaf jf skdf. sB ƒ pqf hY ik Bfrq ivwc afm kr ky aqy pMjfb ivwc ivÈyÈ kr ky
mfdf BrUx hwiqaf ies pwDr `qy phuMc geI hY ik iewk iËly ivwc hËfr lVikaF dy
tfkry lVkIaF dI igxqI isrP 750 rih geI hY. BrUx hwiqaf ikAuN ho rhI hY? ies dy
kfrn vwKry-vwKry ho skdy hn. kuJ vI hovy, svfl ieh hY ik Bfrq vrgy Drm-inrpwK
aqy mrdF qy aOrqF dy brfbr aiDkfrF dI rfKI df hokf dyx aqy dm Brn vfly dyÈ dI
iewk izplomyt bIbI ny iewk prcf lyKk pRqI ieh vqIrf ikAuN apxfieaf?
zf[
hriÈMdr kOr vloN pyÈ kIqy gey prcy dy muwK aMÈ ieh sn ik Bfrq vrgy dyÈ ivwc hr
sfl lgBg iewk kroV 10 lwK DIaF ƒ kuwK ivwc kql kIqf jFdf hY. dUjy ÈbdF ivwc hr
roË jy iewk grBpfq jfieË huMdf hY qF 10 grPpfq nfjfieË ho rhy hn. spwÈt hY ik
DIaF ƒ bcfieaf nhIN jf irhf. ies leI ijnHF-ijnHF sMsQfvF vloN lVkIaF dI ibhqrI
leI kuJ kdm cuwky jFdy hn, Auh bhuqy kfrgr ies leI nhIN huMdy, ikAuNik lo²VINdI
shfieqf lVkIaF qwk phuMcdI hI nhIN. iesy ƒ muwK rwK ky bynqI kIqI ik kONsl ies
Kyqr ivwc muwK BUimkf inBfvy.
zf[
hriÈMdr kOr ny mfdf BrUx hwiqaf dy do vwzy kfrn vI dwsy ijnHF ivwcoN iewk dfj
aqy dUjf aOrqF nfl vDIkIaF hn, ijnHF ivwc GrylU ihMsf vI Èfml hY. sfry ihMdosqfn
ivwcoN pMjfb ivwc ieh burfeI vwzy pwDr `qy PYlI hoeI hY. ieQoN qwk ik PiqhgVH
sfihb iËly dy ijs DrqI ƒ dsm ipqf sRI gurU goibMd isMG jI dy crnF dI Coh pRfpq
hY aqy ijwQy AunHF dy do Coty sfihbËfidaF Ëorfvr isMG aqy Piqh isMG ƒ ÈhId kIqf
igaf sI, AuQy kuVIaF dI jMmx dr pMjfb dy bfkI sfry AuWnI iËilaF nfloN Gwt hY.
pMjfb KFdf-pINdf sUbf hY aqy jdoN ies qrHF dy aMkVy iksy kOmFqrI mMc AuWqy pyÈ
kIqy jFdy hn qF pMjfbIaF df isr Èrm nfl Jukxf suBfvk hI hY. Èfied iesy leI pMjfb
ƒ kuVI-mfrF dI DrqI nfl sMboDn kIqf jfx lwgf hY. zf[ hriÈMdr kOr ny afpxI
idRVHqf, sUJ-isafxp aqy imhnq nfl TIk aMkVy pyÈ kIqy hn. ies leI Auh pRsMsf dI
pfqr vI hY, qF ik pMjfbIaF ƒ ies qoN kMn ho jfx, pr iewk BfrqI izplomyt bIbI
vloN Aus ƒ DmkIaF dyxIaF ikwQoN dI isafxp hY? Aus df ieh vqIrf XkInn inMdxXog hY,
ijs dI cfr-cuPyirEN inMdf vI hoeI hY.
AuNj
zfktr hriÈMdr kOr koeI nf sDfrn zfktr hY aqy nf hI lyKkf. bwicaF dy mfhr zfktr
vjoN vI Aus ny afpxf cMgf nF QF bxfieaf hY aqy pMjfbI lyKkf vjoN vI. GroN-bfhroN
vI Auh mfVI-DIVI nhIN. Auh pMjfbI dy pRiswD lyKk ivdvfn aqy pRoPYsr pRIqm isMG
pitaflf vfilaF dI puwqrI hY. pRoPYsr sfihb ipCly vrHy hI sfQoN ivCVy hn. pMjfbI
sfihq dy ieiqhfs ƒ AulIkx aqy pFzU ilpI ƒ lwBx aqy AunHF dI sFB-sMBfl leI jo kMm
Auh kr gey hn, Auho ijhf kMm koeI sMsQf vI nhIN kr skI. Auh shI arQF ivwc pMjfbI
Ëbfn dy mudweI sn. eyny vwzy mudweI ik sRI pRkfÈ isMG bfdl dI agvfeI hyTlI ijhVI
sqfnvyN vflI srkfr sI, Aus vloN pihlI jmfq qoN skUlF ivwc aMgryËI dI ijhVI
pVHfeI lfËmI kr idwqI geI sI, Aus dy ivroD df JMzf cuwkx vfly pRo[ pRIqm isMG hI
sn. pMjfbI jgq hmyÈf AunHF ƒ nq-msqk huMdf rhygf.
ieh
qF hY hI. gurU nfnk dyv XUnIvristI aMimRqsr dy sfbkf Aup kulpqI aqy hux biTMzy
ivwc bxI kyNdrI XUnIvristI dy AupkulpqI zf[ jY rUp isMG iesy pMjfbI lyiKkf zf[
hriÈMdr kOr dy Brf hn. zf[ jY rUp isMG bVy qkVy ivigafnI hn aqy afpxI mYirt dy
isr `qy hI Auh pihlF gurU nfnk dyv XUnIvristI aqy iPr kyNdrI XUnIvristI biTMzf
dy AupkulpqI bxy hn. kih lAu ik ijs Gr ivwc pMjfbI sfihq aqy ivigafn df ivkfs
hoieaf hY, Ausy Gr dI jMmpl hY zf[ hriÈMdr kOr. pMjfbI lyKxI aqy awKF dy mfihr
zfktrF ivwc iewk nFa hY zf[ dljIq isMG aMimRqsr vfilaF df. AunHF dI jfx pCfx
iksy dI muQfj nhIN. Auh zf[ hriÈMdr kOr dy mfmf jI hn aqy pMjfbI dy muwZly iswK
ivdvfnF ivwc ijs pRo[ sfihb isMG df Èumfr huMdf sI, Auh iesy lyiKkf dy nfnf jI
sn. ies qrHF dIaF keI hor vI kVIaF hn, ijnHF dI sfihq ivwc vwzI BUmkf rhI hY.
zf[
hriÈMdr kOr ijs Gr ivwc jMmI plI, Aus df mfhOl qF spwÈt hY ik muwZoN hI pMjfbI
sfihq nfl juiVaf hoieaf sI, pr ieh lyKkf hI hY, ijs ny pMjfbI ivwc afpxI lyKxI
QoVHf icr hI hoieaf hY, ÈurU kIqI hY. pMjfbI df ikhVf Cotf-vwzf lyKk hY, ijs ny
pRo[ pRIqm isMG dy dr nf lMGy hox aqy bhuq sfiraF ƒ zf[ hriÈMdr kOr jfxdI vI sI,
pr pMjfbI lyKxI vwl Auhdy kdm AudoN vDy, jdoN Aus ny zfktrI dy ikwqy ivwc afpxy
pYr jmfey. nfl hI Aus ny smfj ivwc syvkf df rUp vI Dfiraf aqy dyÈ qy ivdyÈ ivwc
afpxI cMgI jfx-pCfx bxf leI. pRo[ pRIqm isMG dI hflFik iewCf sI ik clo jy AunHF
df lVkf ivigafnI hY qF Gwto Gwt lVkI zf[ hriÈMdr kOr qF AunHF dy kMm ƒ awgy
vDfvy. aksr mfipaF dI iehIE iewCf huMdI hY. afKr zf[ hriÈMdr ny ilKx df bIVf
cuwk hI ilaf.
zf[
hriÈMdr kOr ny bVy qhwml nfl pMjfbI dI ilKx pYV ivwc kdm Diraf aqy iPr ipCFh
nhIN qwikaf. Aus ny ijwQy zfktrI dy afpxy pyÈy ivwc iemfndfrI nfl kMm kIqf, AuQy
ipCly kuJ sflF qoN mfdf BrUx hwiqaf ƒ TwlH pfAux leI bVf jfndfr kMm kIqf hY. Aus
dIaF ilKqF bVIaF srl, iswDIaF aqy inÈfny `qy syDq huMdIaF hn. ipwCy ijhy Aus dI
iewk pusqk ÈfhmuKI ivwc Cfp ky pfiksqfn ivwc irlIË kIqI geI hY. ies vyly pMjfb
ivwc mfdf BrUx hwiqaf, dfj, aOrqF nfl iËafdqIaF iewk vwzI smwisaf hY aqy zf[
hriÈMdr kOr pUrI iÈwdq nfl ies Kyqr ivwc ruwJI hoeI hY. BfvyN Auh sR[ pRIqm isMG
dI DI hY, pr iksy dy iKafl ivwc vI nhIN sI ik Auh lyKxI dy Kyqr ivwc bhuq CyqI
nvIaF pYVF pfvygI. swc dy rfh `qy qurn vflI aijhI lyKkf ƒ iewk bIbI vloN DmkIaF
dyxf ‘aOrq hI aOrq dI duÈmx` vflI gwl hY.
nf afp jIvy nf ijAUx dyvy-hrdIp
isMG itvfxf
sfzy ijMny vI
lok ax-afeI mOqy jF smyN qoN pihlF surgfpurI jf ibrfjdy hn, AunHF ivwcoN vwzf
ihwsf iksy dy sqfey hoey mrdy hn. gwl cfhy afqm hwiqaf krn vfilaF dI hovy jF iPr
bhuqy lf-ielfj rogF vfilaF dI. ijMinaF ny vI hux qwk rwsy rwsIaF, cuMnIaF aqy
pwgF nfl lmk ky afpxI jIvn lIlHf Kqm kIqI hY AunHF ivwcoN bhuqy lokF hwdoN vwD
sqfey hoey sn. ryl gwzI dy Aupr cVHn dI QF hyTF afAux vfly vI lokF dIaF AuNglF
dy Dwky toty toty hoey hn. aMimRq vFg ËihrF dy Guwt Brn vfilaF df vI aMdroN qF
ijAUx ƒ bVf mn krdf huMdY, pr kOVIaF aqy bdly-KOr jIBF dy coBvyN Èbd jIvn ƒ BfrI
lwgx lf idMdy hn.
lwKF
ax-afeIaF mOqF dy sMbMD ivwc hoeIaF KojF aqy pVqflF ies gwl dI gvfhI BrdIaF hn
ik afqm hwiqaf df vwzf kfrn DwkyÈfhIaF, DoKy, lfB, kfxI vMz aqy dUsiraF vloN
pYdf kIqIaF pRyÈfnIaF hn. keI bMdy pMj imMtF ivwc iksy dy 24 GMty Krfb kr jFdy
hn. ieh gwl iblkul shI hY. ies qoN vI vwD ky keI lok pMj imMtF ivwc iksy df pUrf
jIvn hI brbfd kr idMdy hn. BfvyN ieh lok kdy kdy axjfxy ivwc hI bhuq vwzIaF
GtnfvF ƒ aMËfm dy idMdy hn.
keI
aOrqF aqy mrd sfrf sfrf idn lokF dy kfljy sfVn df hI kMm krdy hn. ieh lok qury
jFdy hI rfh ivwc imlx vfilaF ƒ afpxy mYly ÈbdI KËfny ivwcoN do cfr aYsy Èbd
afKdy ny ik suxn vflf sfrf-sfrf idn ÈbdF dI AudyV bux ivwc AulJ ky Buwjdf rihMdf
hY. ipMzF dy lok aYsy lokF ƒ BfvyN kflI jIB vfly afKdy hn, pr ieh kulihxy mnuwK
afpxy iÈkfr Bfl-Bfl hmly krdy hn. ienHF df muwK hiQafr iksy ƒ bIqy dIaF kOVIaF
gwlF Xfd krvfAuxf huMdf hY. ieh lok bMdy nfl bIqIaF gwlF dy kOVy qjribaF ƒ AUj
df pfxI pf ky hrf krdy hn. ieh lok BrfvF ƒ BYx-BrfvF vloN kIqy ainaF Xfd
krvfAuNdy hn. ienHF dy guwJy qfan, mr imtx dIaF gwlF, cwpxI ivwc nwk zubo ky mr
jfx dI nsIhq aqy nwk vwZy jfx dI duhfeI Guwg vsdy GrF ƒ XuwD df mYdfn bxf idMdI
hY. ienHF df bhuqf smF hornF ƒ nrk duafr Dwkdy hI guËrdf hY. ieh inkrmy mnuwK
svyr dy suwcy vyly jF iPr Èfm ƒ sUrj dI ivdfeI smyN ijvyN hmly krdy hn. koiely
bx DuKdIaF ijMdF qy CyVKfnIaF dI PUk mfr ieh lok Jwt dy ky imhixaF df PUs suwt
jFdy hn aqy DrmI lokF vloN sbr sMqoK dy iCwitaF nfl TMzIaF kIqIaF tuwty irÈiqaF
dIaF BwTIaF BFbV bx lt-lt bldIaF hn.
mfzy
qjribaF aqy gMDlI soc nfl pruMny ieh lok, lokF dy kuVqy cuwk-cuwk awly ËKm Bfldy
aqy Kurcdy rihMdy hn. myry iDafn muqfbk qF pMjfb df koeI vI aYsf nfgirk nhIN
hoxf jo ienHF dy vfr qoN bicaf hovy. kdy nf kdy iksy nf iksy QF hr iewk ƒ hI
aYsy lokF dIaF hrkqF aqy ÈbdF dy ËihrI hmilaF kfrn pUrf pUrf idn qVPxf ipaf
hovygf. sfƒ aOKf krn vfly ieh lok vI Kud ËKmI huMdy hn. asl ivwc afpy `qy bIqIaF
GtnfvF ƒ ieh lok hornF `qy vrq ky Kud sOKf hoxf cfhuMdy hn. afpxy Gr mcdy BFbVF
dI iqwKI roÈnI aqy rUh ipGlfAuNdy syk qoN zrdy ieh lok ÈFq vsdy GrF dy TMzy
pirvfrk srovrF ivwc nPrq dy roVy mfr ky aYsIaF iBafnk lihrF pYdf kr jFdy hn jo
nf awgy qurdIaF hn aqy nf hI pirvfrk ikÈqI ƒ itkx idMdIaF hn. ienHF kfql ibrqI
dy koJy lokF qoN bcx leI sfƒ Kud ƒ ÈFqI, sbr aqy soJI dy kvc pihnxy pYxgy qF jo
rfh jFdy AuKVy lokF dIaF inwkIaF inwkIaF gwlF sux koeI rfm cMdr awgy qoN sIqf df
agnI prIKx nf lvy. bcxf sfƒ hI pYxf hY. ieh nf qF afp ijAuNdy ny aqy nf ijAUx
idMdy ny.
lY jf CwlIaF[ [ [-prmjIq
kOr srihMd
jdoN
ikqy afAuNdI jFdI mYN srihMd cMzIgVH jF srihMd pitaflf sVk qoN lMGdI hF qF sVk
dy iknfry QoVHI-QoVHI dUrI `qy ryhVI AuWqy rwKIaF aMgITIaF vfly CwlIaF BuMnx
vfilaF nUM ËrUr gOr nfl dyKdI hF. mYnUM lwgdf hY ik ijvyN Auh rfhgIrF nUM afvfËF
pey mfrdy hoey ik ‘lY jf CwlIaF BMunf leI dfxy[ [ [.’ qkrIbn hr ryhVI vfly kol
do cfr jF pMj swq jxy kfrF, skUtrF, motrsfeIkl rok ky CwlIaF lY rhy huMdy ny.
keI AuQy KVo ky CwlI cwbdy-cwbdy hor CwlIaF nfl lY jfx leI BuMnf rhy huMdy ny.
ienHF ivwc ‘kwly kfry vI, joVy vI bwicaF vfly vI qy pyNzU vI, ÈihrI vI huMdy ny.
ipMzF ÈihrF dIaF rsoeIaF ivwcoN cuwlHy gfieb ho rhy ny, so CwlIaF ivcfrIaF ny qF
sVk iknfry ryhVIaF `qy hI Buwjxf hY.
iewk idn
asIN vI srihMdoN cMzIgVH jFdy sVk iknfry ryhVI `qy CwlIaF lYx leI ruk gey. sVk
qoN QoVHI htvIN Kyq ivclI motr `qy mMjy AuWqy bYTy kuJ bMdy CwlIaF cwb rhy sn.
myrI jfcy Auh Kyq vfly iksfn hI sn. mYN kfr ivwc bYTI rhI qy ieh Auqr ky CwlIaF
BuMnfAux lwgy. mYN afdq anusfr socF ivwc zuwbI ikqy dI ikqy GuMm afeI. mYnUM Xfd
afey Auh idn jdoN sfzy afm mwDvrgI iksfn pirvfrF dy KyqF ivwc mwkI lih-lhfAuNdI
sI qy CwlIaF nUM qF ijvyN zMgr pÈU vI nwk mfr dyNdy sn. roËfnf KyqoN Gr afAuNdy
Gr dy jIa jF sfzI sIrI Gr nUM CwlIaF ËrUr lY ky afAuNdy qy Gry CwlIaF BuMnIaF vI
ËrUr jFdIaF. cuwlHy ivwc gohy pfQIaF dI QF lwkVF dI sUhI-sUhI awg jF mwcdy
aMigafrF`qy BuwjIaF CwlIaF ijvyN bwicaF dy inrCl hfsy vFg iKV-iKV hwsdIaF. mYN
socdI rhI ieh CwlIaF jldIaF-BuwjdIaF vI ikvyN iKV-iKV hwsdIaF ny qy iensfn
bhuqyry suwK shUlqF dy huMdy vI roNdf hI rihMdf hY.
myrI
BtkdI ijhI surq shury ipMz afpxy KyqF ivwc jf puwjI. pyky Gr KyqI pwqI df kMm
nhIN sI, ipqf jI srkfrI aPsr sn qy asIN vI AunHF nfl ÈihrIN rhy qy ipMz af ky vI
rihx-sihx QoVHf ÈihrI hI irhf, pr shury Gr KyqI df qkVf kMm sI. ienHF idnF ivwc
jF kih lE awsU kwqk ivwc qF icwtI-icwtI kpfh, sUhI sunihrI mwkI qy ikrmcI rMgIaF
imrcF nfl Gr Br jFdf sI. myrf bVf mn krnf ik KyqF ivwc jf ky dyKF ikvyN kpfh
cugI jFdI hY ikvyN imrcf qoVdy qy CwlIaF kwZdy ny, pr sfzy Gr dIaF nUMhF-DIaF
KyqF ivwc nhIN sn jFdIaF.
iewk idn
by-jI nUM puwC ky mYN qy myrIaF dovyN shylIaF ijhIaF CotIaF nxdF GroN do ku
iklomItr dI ivwQ `qy qur ky Kyq jf puwjIaF. kpfh cug rhIaF cogxF nfl mYN vI Kyq
ivwc jf vVI. mYN qF msF-msF PuwlF vFg kpfh dIaF PuwtIaF PVF qy dovyN nxdF qy
cogxf PtfPt Cohly hwQIN kpfh dIaF PuwtIaF nfl JolIaF BrI jfx qy mYnUM dyK-dyK
hwsI jfx. BfdoN dy huMms ivwc kpfh dIaF isroN AuWcIaF iCtIaF ivwc KVI df myrf
idl zuwb-zuwb jfvy, pr bfhr inklF nf. kudrqI nxdF df vIrf bhuV ipaf. myrI qrsXog
hflq dyK ky hwsy vI, iJVikaf vI qy qUqF dI CfvyN ibTf ky jdoN pfxI ipafieaf qF
myry hoÈ itkfxy afey. AunHF dI gwl awj vI Xfd hY ik ‘BfdoN dy vwt df mfiraf qF
jwt sfD ho jFdf hY qUM kIhdI pfxI hfr eyN.’ Auh imhnqkÈ lok qy sfzy iksfn
swcmuwc mYnUM aMndfqy jfpy.
kpfh Cwz
ky kih lE jF cug ky asIN CwlIaF kwZdIaF kfmIaF kol jf bYTIaF. ijs PurqI nfl Auh
CwlIaF kwZ rhIaF sn mYN dyK ky dMg rih geI. lfl sunihrI CwlIaF dy Zyr dyK-dyK mn
ivwc hulfs ijhf Br igaf. koeI-koeI inkldI kwcI CwlI, ijs nUM ‘doDf’ kihMdIaF sn,
sfzy vwl suwtI jfx qy asIN AuQy hI awg bfl ky BuMn-BuMn KfeI jfeIey. Auh hwsdIaF
kMm krdIaF aOrqF hmyÈf myry cyiqaF ivwc vsIaF rhIaF ny qy AunHF dy moh Bry mËfk
vI Xfd ny ik ‘sfzI drfxI kpfh qF cug afeI hux sfzy nfl CwlIaF kZfAU.’ mYN AudoN
solF sqfrF virHaF dI sF. hux AunHF ivwcoN jy kdy ipMz geI nUM koeI iml pYNdI hY
qF myrI inafxI ijhI Aumr dIaF inafxI ijhI mwq vflIaF gwlF Xfd kr ky ijwQy Auh
hws pYNdIaF ny AuQy myrI iËMdgI `c kuvyly ijhy peIaF aOKIaF qy BfrI iËMmyvfrIaF
nUM inBfAuNdI dyK hYrfn vI huMdIaF ny qy idlfsf vI dyNdIaF ny. AunHF kfmIaF nUM
AunHF dI cugI kpfh, qoVIaF imrcF jF hor Psl df smyN muqfbk cldf bxdf awTvF jF
dsvF ihwsf idwqf jFdf sI. mYnUM lwgxf ienHF nUM pUrf hwk nhIN imilaf qy mYN
vMzIaF ijhIaF pfAuNdy by-jI nUM kih ky hor ihwsf AunHF nUM idvfAuxf.
dsF ku
idnF ipwCoN mYnUM iPr hOl ijhf AuiTaf ikAuNik KyqF dI rOxk hirafvl, kudrq df
KyVf qy mfhOl mYnUM bVf hI Bfa igaf sI. by-jI nUM puwC ky mYN qy CotI nxd bljIq
iewk idn iPr Kyq jf vVIaF. dUjI nxd gurdIp cMzIgVH afpxy skUl clI geI sI. Kyq jf
ky dyiKaf cogxF Aus idn imrcF qoV rhIaF sn. lfl ikrmcI rMg dIaF imrcF ny qF myry
kfljy DUa pf idwqI. mYN vI AunHF nfl imrcF qoVn lwg
peI
qy myrI rIsy myrI nxd vI. ieh kMm kpfh cugx nfloN sOKf sI. imrcF qoVn ivwc mYN
AunHF dI brfbrI qF nhIN kr skI, pr hfrI vI nf. ÈfmIN Gr prqIaF aOKy-sOKy ho ky
Gr df kMm DMdf vI kIqf. by-jI dmy dy mrIË sn, AunHF nUM kdy koeI kMm mYN nhIN sI
krn dyNdI. Qkfvt dy nfl hwQF `qy KfrÈ vI ho rhI sI. rfq qF lMG geI, pr dUjy idn
imrcF ny rMg idKfieaf, bljIq dy hwQ imrcF vFg hI sUhy hoey pey sn, Aus nUM
aYlrËI sI, qIjy ku idn qwk Aus dy hwQ burI qrHF pwk gey sn. KfrÈ myry hwQF `qy
vI ho rhI sI, pr mYN zrdI iksy nUM dwsF nf. myry KyqF ivwc kMm krn qy GuMmx dy
ÈOk ny Aus ivcfrI nUM musIbq CyV idwqI sI. jo iJVkF sfnUM ies bdly Coty idEr
kuldIp qoN peIaF, Auh mYnUM awj vI ijAuN dIaF iqAuN Xfd ny. Aus ny lfl pIlf
hMuidaF ikhf, ‘jy Aus idn vI vIr ieh nUM kpfh `coN nf kwZdf pfxI nf ipafAuNdf,
iehdf (myrf) Bog ipaf hoxf sI qy BfbI dI lfzlI ny hwQ gfl ley ny hux’, so muV
Kyq qF supnf ho gey, pr rUh nUM cYn hY ik CoitaF df kihxf vI iJVkF vI ikMnf asr
krdIaF sn apxwq dy Ëor[[.
jdoN
socF ivwc zuwbI nUM pqI dyv ny ikhf ‘lY jf CwlIaF[[[’ qF mYnUM surq afeI ik mYN
ipMz jF KyqF ivwc nhIN kfr dI sIt `qy bYTI sF[[[. myry iËhn ivwc ieh gwlF vfr
vfr af rhIaF sn ik cMgy Bly ikrsfn vI Jony jF kxk df vwD JfV lYx leI ienHF bfkI
kudrqI inafmqF qoN vFJy ho gey, qrs gey ny. ijnHF dy KyqF ivwc CwlIaF dy Zyr
huMdy sn, mwkI dy tFizaF dy phfVIaF vrgy muhfry huMdy sn, Auh vI awj sVk iknfry
KVy CwlIaF lY rhy ny. sfzy pMjfbIaF dy qF GrF ivwc vI ajy aYnI kwcI QF hY ik afp
Kfx jogIaF CwlIaF Gry Augf skdy hF, pr asIN vI ‘pYsf dyxf gË pVvfAuxf’ vflI nIqI
`qy cwl pey hF ‘hwQ ihlfAuxf-cMgf Kfxf’ asIN Cwz bYTy hF.
kfr qur
peI sI, pr mYN ikqy dUr ipwCy rih geI sF. asIN KyqF KlvfiVaF vfly afpxy KyqF qoN
imhnq qoN dUr ho gey hF. jo Tyky vtfeI vfly jF BfeIey bIj vwZ lYNdy ny TIk qy,
sfnUM CwlIaF, kpfh, imrcF, kxk nhIN pYsy iml jFdy ny qy asIN ËihrIlIaF dvfeIaF
dIaF pflIaF sbËIaF qy hor Kfx vflIaF cIËF KrId ky Kf ky ishqF gfl rhy hF. gIq dy
bol myry iËhn ivwc GuMm rhy sn ‘lY jf CwlIaF[[[ lY jf CwlIaF[[[ qy awgoN ijvyN
Auh gfiekf qrlf pf rhI hovy[[[ nf pOp-kfrn KfvIN imwqrF dUr idaf[[[ lY jf CwlIaF[[[.’
jIvn ivwc iewk vwzI cuxOqI-ivÈvfs
-gurcrn isMG jYqo
ivÈvfs
krnf sfzy leI iewk aijhf PYslf hY, ijhVf sfnUM byvkUP bxfAux qy socx leI
AuksfAuNdf rihMdf hY ik sB kuJ TIk-Tfk ho jfvygf. asIN suBfvk qOr `qy iPkr krdy
rihMdy hF. sfzf pihlf iPkr iZwz Brn df huMdf hY. rotI ikQoN afAu, ieh sfzf pihlf
iPkr huMdf hY. afid kfl qoN bMdf ieho socdf afieaf hY qy ies ny hI sfzI
mnoivigafnk soc nUM aijhf bxf idwqf hY. ies qoN awgy bMdf awj dy sfieMs dy Xuwg
ivwc ieh socdf hY ik kOx hY, ijhVf sfzy leI lfhyvMdf sfbq hovygf? iks dI Èohrq
bhuqI hY, kOx vwzf hY qy iks qoN sfzf Blf ho skdf hY? asIN qF kdy ieh vI socx
lwg pYNdf hF ik sfnUM mOq ikvyN afeygI?
BfvyN
ivÈvfs iewk Clfvy df hI aMg hY, pr Pyr vI ieh smfj ivcly prspr sMbMDF `qy bVf
asr rwKdf hY. ivÈvfs AudoN shI vI iswD ho jFdf hY, jdoN acyq tIcy imQ ky lok
pYsy, qfkq aqy rumFs ipwCy Bwjy iPrdy hn. mkr krn qy mcly hox dI adfkfrI krn
vfly dy idwqy ivÈvfs nUM pfKMz hI ikhf jFdf hY, pr kmfl dI gwl hY ik jy koeI
Kfsf icr ieMj Poky bhfny bxf ky dMB krdf rhy qF ivÈvfs afpxI QF bxf lYNdf hY.
swiqam kMpnI dy ahudydfrF ny ieh gwl swc kr idKfeI. lokF dy KUn-psIny dI hËfrF
kroVF rupaeIaF dI kmfeI KUh-Kfqy roVH idwqI. ivÈvfs eynf Pokf sI ik jdoN Bfrq
srkfr nUM pqf lwgf qF Auh vI hYrfn rih geI. eys Poky ivÈvfs ny eynf BfrI nuksfn
kIqf ik stfk aYkscYNj qwk ihwl geI.
qusIN
ieho ijhy lok vI dyKy hoxgy, ijhVy Poty dMB kr ky qrs dy pfqr bx ky aijhf ivÈvfs
pYdf kr lYNdy hn ik lok AuhnF nUM eynf cMgf smJx lwg pYNdy hn, ijvyN Auh
mhF-nfiek hox. ieho ijhy bMidaF dy buwlHF `qy iewk ajIb ijhI muskfn ieh ivÈvfs
lY afAuNdf hY, Kfs kr ky Aus vyly, jdoN buwDU bxy lok iehnF ipwCy ienfm lY ky
Bwjx lwg pYx. pMjfbI sfihq ivwc ies ivÈvfs ny bVf Gfx kIqf hY. ijhVy vwzy ienfmF
dy hwkdfr hI nhIN sn, AuhnF ny ieho ijhy ivÈvfs isrj ky vwzy-vwzy ienfm zwk ley.
keIaF ny ies mfhOl df Pfiedf afpxy afp nUM ienfm dy ky hI Kwt ilaf. ieh Auh lok
hn, ijhVy ieh dfavy hI nhIN krdy, sgoN ivÈvfs vI krdy hn ik Auh afm lokF dI
kfieafklp krn dI qfkq rwKdy hn. kI ieh sMBv hY ik ieho ijhf ivÈvfs rwKx vfly
lokF dI klm ivwc qfkq ho skdI hY? asl ivwc shI ivÈvfs qy hMkfr jF pfKMz ivcly
Prk nUM nf smJidaF lok tplf Kf jFdy hn. ies dy Prk df pqf jF qF smJdfr lokF nUM
lwgdf hY qy jF ijnHF df vfh aijhy dMBI qy pfKMzI lokF nfl pY jfvy, AuhI smJ skdy
hn. Pyr swcy ivÈvfs nUM pCfixaf ikvyN jfvy?
BfvyN
koeI vpfr hovy, ieÈk dI Kyz jF jIvn ivwc koeI aOKf kMm, sPlqf leI bMdy ivwc jy
koeI Kfs gux hoxf cfhIdf hY qF Auh ieho ik Aus ivwc swcf ivÈvfs hovy. sfnUM
afpxy afp `qy eynf Brosf hoxf ËrUrI hY qy Auh vI aijhf ik asPlqf df mUMh BfvyN
ijMnI vfrI mrËI dyKxf pY jfvy, kwpiVaF qoN imwtI JfV ky, AuT ky Pyr Ausy cMgy
kMm mgr muwTIaF ivwc Quwk ky pY jfE, qy vfr-vfr AuhI kMm krdy jfE. quhfzy ivwcoN
Jlkdy ivÈvfs nUM lok vI dyK rhy huMdy hn.
bhuqy
lok Kqrf mwul nhIN lYxf cfhuMdy. Gftf kOx Kfxf cfhuMdf hY? Auh zrdy hn ik
byiewËq hovFgy, Èrm afvygI. pr iewk swcfeI ieh vI hY ik bhuqy sPl lok
quhfzy-sfzy nfloN ikqy bhuqIaF asPlqfvF ivwcoN lMG cuwky huMdy hn.
sfzy
ivwc aijhf ivÈvfs ikvyN af skdf hY? jvfb vI iswDf spwÈt hY-shI rvweIaf. afpxy
afp ivwc ivÈvfs rwKx vfly lok awKF mIt ky hnyry ivwc qIr nhIN mfrdy. ieh lok
Kqry nUM pCfx ky awgy vDdy hn qy iehnF nUM afpxy mukfm df pqf vI huMdf hY.
swcy-suwcy ivÈvfs vfly lok jdoN vI PYsly krdy hn qF Auh sucyq ho ky krdy hn. Pyr
BfvyN Auh ijwqx jF hfrn, AuhnF nUM koeI Prk nhIN pYNdf.
kdy
aijhf smF vI afAuNdf hY, jdoN asIN afpxy afp nUM ieh svfl krn lwgdy hF ik Auh hY
kI, ijhVf sfnUM ipwCy vwl iKwc irhf hY qy awgy vDx nhIN idMdf? asIN ipCFh-iKwcU
ikAuN bx jFdy hF? ikAuN nhIN asIN Kqry muwl lY ky awgy vDdy? ijhVy KqiraF dI gwl
asIN krdy hF, Auh koeI bhuq vwzy qF nhIN huMdy.
awj kwlH
jvfn muMzy-kuVIaF iewk hnyrI Cwz ky Aus qoN cMgI dI Bfl krdy rihMdy hn jF Ausy
nOkrI ivwc qrwkI cfhMudy hn. ies ivwc koeI burfeI nhIN. jy smJdfr nUM ieh pqf hY
ik ijs kMpnI ivwc Auh jfxf cfhuMdf hY, Aus nUM ies dI bhuqI loV hY, Pyr qF TIk,
nhIN qF nOkrI Kuws jfx df Kqrf vD jFdf hY. ijnHF kol Xogqf qy ivÈvfs hovy, Auh
afpxI gwlbfq rfhIN drsf idMdy hn ik AuhnF dI kfblIaq kMpnI dI loV nfloN Gwt nhIN,
ikqy vwD hY. sfnUM afpxy nËrIey ivwc Brosf rwKxf cfhIdf hY. nfl ieh iDafn rwKxf
vI ËrUrI hY ik jy bihs vfd-ivvfd ivwc bdldI nËr afvy qF ijwq iksy dI nhIN huMdI,
ies leI pihlF cuwp krn vflf ijwq jFdf hY.
sfnUM
pqf huMdf hY ik sfzI lCmx ryKf ikwQy ku qwk hY. sfnUM ieh vI pqf huMdf hY ik iks
nfl ikMnf ku Prk pvygf qy asIN ies qoN ibnF kI kr skdy hF qy kI nhIN kr skdy.
sfnUM iksy awgy iksy dy sbUq pyÈ krn dI koeI loV nhIN. iksy vyly vI asIN muskrf
ky moVf kwt skdy hF.
pytIaF vflf kmrf-dIpieMdr
asIN
iqMnoN BYx-Brf mF-bfp qoN dUr alwg-alwg QfvF `qy pVHdy sF. ies leI mF-bfp nfl
rihx df mOkf sfnUM skUlI CwutIaF ivwc hI imldf sI.
ies kr
ky sfnUM CuwtIaF ivwc Gr jfx df bVf cfa huMdf, pr AuQy jf ky asIN KuÈ vI rihMdy
qy sihmy vI rihMdy. ijMny idn vI asIN Gr rihMdy, hr Èfm zYzI nUM Èrfb pI ky
lVKVfAuNdy mMmI nUM iKwJdy-Kwpdy hI dyKdy.
Èfm
hMuidaF hI Èrfb pI ky ijvyN lVn df bhfnf lwBx lwgdy. msqy boqy vFg buwkdy sfzy
Pfrm hfAUs dy vwzy ivhVy ivwc GuMmx lwgdy. afKr AunHF nUM lVn leI koeI nf koeI
bhfnf iml hI jFdf. ieh bhfnf kdy murgy dI qrkfrI ivwc pfieaf msflf ho skdf sI jo
mMmI dy vfr vfr XkIn duafAux `qy vI zYzI nUM TIk nf lwigaf hovy, kdy rotI df
qfpmfn ho skdf sI jo mMmI vloN iswDI qvy qoN lfh ky prosx dy bfvjUd zYzI nUM
TMzf lwigaf hovy jF aijhf hI kuJ hor. iPr ijvyN Gr ivwc BUcfl af jFdf. zYzI
pytIaF vfly kmry vwl dOVdy qy lwqF nfl ies df ijMdrf lwigaf bUhf BMnx lwgdy.
Gr ivwc
keI kmry sn jo AunHF ivwc peIaF cIËF dy nF qooN bulfey jFdy sn, ijvyN dfixaF vfl
kmrf, ibsqiraF vflf kmrf, smfn vflf kmrf afid. ieMj hI ‘pytIaF vflf kmrf’ vjoN
jfxy jFdy kmry ivwc mMmI qy dfdI dIaF vwzIaF-vwzIaF pytIaF rwKIaF huMdIaF sn.
ienHF ivwcoN hI iewk ivwc qlvfr qy rPl rwKI huMdI sI. dfrU pIx ipwCoN lVidaF
zYzI rPl kwZx leI iesy kmry vwl nUM aOhldy sn. iesy zroN mMmI ies kmry nUM hmyÈf
ijMdrf mfr ky rwKdy sn.
ijAuN hI
lVfeI BKx lwgdI, asIN iqMny BYx-Brf Gr dy koinaF ivwc sihm ky duwbk jFdy.
aijhIaF
GtnfvF df iewk sIn myrI ismrqI ivwc vfr-vfr GuMmdf hY-zYzI drvfËf BMn rhy huMdy,
pr AunHF dIaF bfhvF ies aMdfË ivwc PYlIaF huMdIaF ijvyN kih rhy hox ik koeI
AunHF nUM rPl qwk phuMcx qoN pihlF PV lvy. AunHF nUM ieMj kridaF dyK zrI hox dy
bfvjUd myrf hfsf inklx nUM krdf.
aksr
zYzI dy rPl qwk phuMcx qoN pihlF koeI nf koeI irÈqydfr, ÈrIkydfr jF kfmf AunHF
nUM kfbU kr ky dUsry kmry ivwc plMG `qy jf iltfAuNdf. afpxy ivafh dI ivcolx nUM
kosdy hoey mMmI rsoeI ivwc bYTy roeI jFdy. kol bYTy zOr-BOr hoey asIN AunHF nUM
byvsI `c qwkdy rihMdy. aMdroN afAuNdy zYzI dy llkfiraF `qy gflHF dI afvfË
hOlI-hOlI mwDm huMdI jFdI. kuJ icr ipwCoN jdoN zYzI KfmoÈ ho jFdy qF ÈrIk qy
irÈqydfr mMmI nUM Drvfsf dy ky afpo-afpxy GrIN qur jFdy, pr jfx lwigaF mMmI nUM
ieh nsIhq dyxI nf Buwldy, ‘‘CyiVaf nf kro BfeI, ies BUMzF dy KwKr nUM.”
svyry
Pfrm hfAUs dy ibRKF ivwc rihMdIaF axigxq icVIaF dI icrlfht nfl sfzI awK KwulHdI
qf cuwlHy-cONky ivwc zYzI mMmI dy gozy-muwZ bYT ky afrfm nfl AunHF dI bxfeI qfËf
lwsI pI rhy huMdy. dovyN gwlF ivwc ieMj msq huMdy ijvyN rfq kuJ hoieaf hI nf
hovy.
hmyÈf dI
qrHF idn-cVHy rfq nUM lwqF mfr-mfr BMny pytIaF vfly kmry dy bUhy dI murMmq krn
leI imsqrI bulfieaf jFdf.
Twk Twk
ÈurU ho jFdI.
imsqrI
nUM krfrI cfh df glfs, PVfAuNidaF mMmI kihdy, ‘‘dyK BfeI, ies vfr murMmq cMgI
qrHF krIN. ipClI vfr Borf cwj df kMm nhIN sI hoieaf. ieMnf vI kI hoieaf ik bUhf
do lwqF vI nf Jwly.”
mUrKqf bnfm aklmMdI-hrpfl
isMG pMnU
mUrKqf
qy aklmMdI skIaF BYxF hn. mYN eynf isafxf nhIN ik dovF nfl ivafh krvf skF, pr
eynf mUrK vI nhIN ik ienHF nUM ipafr nf krdf hovF. sukrfq qoN lY ky awj qwk dovF
bfbq axigxq gRMQ rcy gey, pr mYnUM do hËfr sfl purfxf gRMQ imilMd-pRÈn qoN sB
qoN vDIaf lwgf. bfdÈfh mInFdr svfl puwCdf hY, mhFmunI nfgsYn jvfb idMdf hY.
pihlI sdI eIsvI nUM ieh dfrÈink sMvfd isaflkot Èihr ivwc hoieaf ijs df nfm AudoN
sfkl sI. ies gRMQ df anuvfd mYN pMjfbI ivwc kr idwqf hY, kdoN Cpygf, pMjfbI
XUnIvristI jfxy. sYNkVy svfl qy AunHF dy jvfb hn, ieQy iewk hfËr hY.
bfdÈfh-akfl aqy mUrKqf nfl nfl cwlxgIaf hmyÈf ik kdI vwK-vwK vI ho skdIaF hn,
pUjnIk nfgsYn?
nfgsYn-nf kdI vwK-vwK hoeIaF, nf hoxgIaF. nflo nfl cwlxgIaF mhfrfjf.
bfdÈfh-aijhf ikAuN hY mhF Èrwmx?
nfgsYn-gfgr KrIdx vfsqy TTyiraF dy bfËfr ivwc gey mhfrfj. qFby dIaF cfdrF kuwt
kuwt ky TTyry gfgrF bxf rhy sn. eynf Èor ik gwl nhIN suxfeI idMdI. afpF nUM gfgr
cfhIdI sI, pr Èor nhIN hoeygf qF gfgr nhIN bxygI. mUrKqf Èor hY qy igafn gfgr.
ijs ny cfnx dI ikrn nhIN dyKI Aus nUM kdI pqf nhIN lwgdf hnyrf kI huMdf hY.
ieh qF
ho geIaF ikqfbI gwlF. afpF afpxI gwl krIey. sfry khfxIkfr jwgbIqI dI QF hwzbIqI
suxfAuNdy hn.
ikhf
jFdf hY ik mhfjn buËidl huMdf hY, jdoN ik swc ieh hY ik Auh isafxf hY. jy Auh
buËidl hovy, cMgf jvfeI KrIdx vfsqy cuwp-cupIqy lwKF dI QYlI muMzy dy bfp nUM
PVfAux df hOslf iPr Auh ikvyN kry? ijMnf vwzf mUrK, Enf vwzf bhfdr. aMgryËF ny
qF khfvq bxfeI hoeI hY-ik ijwQy isafxf bMdf kdm rwKx df hOslf nhIN krdf, mUrK
AuQy BMgVf pfeI jFdy hn.
eIrfn df
bfdÈfh dfrf (zyrIas) bVf bhfdr sI. Aus nUM Kbr imlI ik srhwd Aupr hmlf ho igaf
hY. duÈmx dIaF POjF ivwc eyny qIraMdfË hn ik qIrF nfl DrqI `qy CF ho jFdI hY.
dfry ny ikhf-ieh qF cMgf hY. Duwp nfloN CF ivwc lVnf hor sOKf rhygf. CF ivwc
lVdf hoieaf Auh mfiraf igaf.
eIrfnIaF
nUM pqf hY ik pors PiVaf igaf sI. iewk jxf mYnUM kihx lwgf-pMjfbI, eIrfnIaF qoN
vwD bhfdr ny, TIk. pr pors PiVaf ikAuN igaf sI? Auh ds pMdrF sfl hor ijAuNdf rih
igaf hoxf, hor kI? Pyr kI kr ilaf Auhny QoVHf ku hor ijAuNdy rih ky? mYN
ikhf-iehdf arQ ieh hoieaf ik pors isafxf sI. dfry vFgU mUrK huMdf, qIrF dI CF
hyT sON jFdf.
hux qF
Aumr bIq cwlI hY, sB jfx gey hn jdoN nvF-nvF lYkcrfr lwgf, koeI jfxdf nhIN sI,
AudoN vI mYN mfVf motf cODrI ijhf huMdf sI. iksy df kMm ruk igaf hY, clo cwldy
hF, hoeygf ikvyN nIN? kdI ho jFdf dI nf, pr ijs dy nfl qurdf Aus nUM Drvfs ËrUr
imldf ik koeI hmdrd qF imilaf. ies lIzrI ny bVf smF jfieaf kIqf. iewk idn iPiËks
dy pRoPYsr awlfvfd nfl iksy kMm jf irhf sF. Aus dI prmoÈn rukI peI sI hflFik Aus
ny Koj df bhuq kMm kIqf hY. mYN puwiCaf-quhfzf eynf kMm hY qy eynf qjrbf, iPr
qrwkI rukI ikAuN
peI
hY? Auh boilaf-ieh ijhVy lIzr huMdy ny nf pMnU sfihb, ieh afpxy kMm krf jFdy ny
myry vrigaF nUM koeI nhIN puwCdf. Aus dI gwl sux ky mYN ies nqIjy `qy puwijaf ik
Èukr hY awlfvfdI mYnUM lIzr nhIN smJdf, dosq smJ irhf hY.
ijMnf
vDIk koeI isafxf hoeygf, Aus nUM lwgygf ieho ik mYN bhuq vwzf mUrK hF. afeInstIn
ny ikhf sI-myry qoN pihlF hoey ivigafnIaF ny ikMnf kMm kIqf, AunHF qoN ijMnf kuJ
mYN hfsl kIqf hY, Ausdy mukfbly mYN, dy ikMMnf Gwt sikaf hF, ieh jfx ky mYnUM
afpxy afp Aupr ÈrimMdgI huMdI hY. gurU nfnk dyv jI vfr vfr dwsdy hn ik nf ividaf
hfsl kIqI, nf Drm dI koeI bfq peI, mUrKF vFg afAuD ibqf ky cwly hF. AuNj kdI kdI
lwgdf hY Kud leI nhIN, Auh myry leI ieh lPË ilK rhy hn, ijvyN-
‘nf mYN
jqI hF nf siqafvfn, nf piVHaf-iliKaf, mhFmUrK vFg jIvn guaf idwqf.’ ieh gwlF
myry Aupr ZuwkdIaF hn, gurU mhfrfj Aupr nhIN. dfnÈvr bËurg jdoN guwsy ho jfvy,
afpxI aOlfd nUM gflHF dyx dI QF Auh Kud nUM kosx lwg jFdf hY. ieQy mYnUM ieho
gwl lwgdI hY.
jy mYnUM
kMm dI ikqfb nf imly, mYN bwicaF dIaF ikqfbF pVHn lwg jfnf. sB qoN cMgy qy
isafxy mYnUM Auh bMdy lwgdy ny ijnHF ny bwicaF leI kfimk ilKy qy iKzOxy bxfey.
cfcf cUnI aqy motU pqlU myry mnpsMd hIro hn. iÈkfr Kyzx gey rsqf Buwl ky jMgl
ivwc guafc gey. motU nUM bhuq zr lwgf. pqlU ny ikhf ik zr nf. myrI jyb ivwc, afh
dyK, jMgl df nkÈf hY. afh nflf jf irhY nf? nkÈY Aupr AuNgl Dr ky pqlU ny
ikhf-dyK motU ies vyly ies nkÈy ivwc afpF eyQy KVy hF. motU afKdf hY-nkÈy ivwc,
qyrI AuNgl hyT KVy hF. pr drasl ijwQy KVy hF, AuQy KVy hF. iewk vkq iewk afdmI
do QfvF `qy ikvyN KVf ho skdY? pqlU ny ikhf-qYnUM myrI gwl kdI smJ nhIN afeygI.
motU ny ikhf-qyrIaF mUrK gwlF smJx df mYN ieCuwk vI nhIN hF.
sR[ kpUr
isMG afeI sI aYs vwzy vwzy KwbIKfnF dI byiewËqI kr idMdy. sR[ Bgq isMG akflI
srkfr ivwc ishq mMqrI sn jo pRoPYÈnl, mYzIisn dy zfktr sn. guwsy ivwc sR[ kpUr
isMG sfhmxy bYTy mMqrI dI pRvfh nf kridaF akflIaF nUM gflHF kwZx lwg pey.
byiewËqI qoN mukq hox vfsqy, iDafn tflx vfsqy afKr zfktr sfihb bol pey-sfry
akflI qF mfVy nI srdfr sfihb. mYN vI qF akflI hF. srdfr df guwsf ikwQy Auqrn
vflf sI? awCf? qUM vI akflI aY? ieh kih ky Aus ny Bgq isMG nUM vI gflHF bKÈ
idwqIaF. Pyr kuJ dyr cuwp rhy. iPr kihx lwgy-cfh pIENgy Bgq isMG jI ik kfPI?
mMqrI ny ikhf-kfPI TIk rhygI. kfPI af geI. srdfr ny iPr puwiCaf-awDf cmcf. cfh
pIqI. srdfr ny puwiCaf-myrIaF gwlF burIaF qF nI lwgIaF Bgq isaF? mMqrI ny
ikhf-iblkul nhIN.
srdfr ny
iPr puwiCaf-ieh bVI ajIb gwl aY. eynI byiewËqI ho jfvy, Pyr vI bMdf guwsy nf
hovy, ieh mYN pihlI dPf dyiKaY. mMqrI ny ikhf-mYN zfktr hF srdfr sfihb. mUrK
bMdf myry QwpV vI mfr dey mYN qF vI burf nI mnfAuNdf. mYN quhfzf ielfj ikvyN
krFgf, jy burf mnf igaf?
aklmMd
nUM ikAuN lwgdf hY ik mYN mUrK hF? ies dI iewk Audfhrx hY. akl, smuMdr ivcly
tfpU vFg hY qy mUrKqf tfpU dy nfl lwgdI pfxI dI hwd vFg. akl df tfpU ijAuN ijAuN
vwzf jfeygf AuvyN-AuvyN Aus dI pfxI nfl CUMhdI mUrKqf vflI srhwd vwzI huMdI
jfeygI.
vkq ajy vI hY-suryÈ
iBErf
kihMdy
ny vkq df pMCI guËiraf vfps nhIN afAuNdf, pr vkq dI shI vrqoN hI mnuwK nUM
mhfnqf pRdfn krdI hY. vkq nUM pkV ky qF nhIN rwiKaf jf skdf, pr Aus df vwD qoN
vwD sd-AupXog hI mnuwKI jIv leI KuÈhflI df sroq hY.
70vyN
dhfky dI qrHF ‘myrf mUz nhIN hY’ awj ieh Dfrnf ik ‘myry kol vkq nhIN hY’ Gr kr
cuwkI hY. awj iensfn pihlF qoN iËafdf clfk ho igaf hY. Auh vkq nhIN hY, afK
afpxy kMm qoN mn curfAU aqy svfrQI rucI `qy prdf pfAux ivwc Kud nUM kfmXfb smJdf
hY. afls dy mfry iensfn kol svyry jldI AuTx qy sYr `qy jfx df vkq nhIN hY. ruwKF,
pOidaF nUM lfAux, pflx aqy AunHF dI qfËgI nUM mfnx df vkq nhIN hY. ies qrHF dy
iensfnF nUM zfktrF dy klIinkF awgy zfiebtIË, tI bI, dmf afid ibmfrIaF df ielfj
krfAux leI lMmIaF lfeInF ivwc GMitaFbwDI vkq gvfAuxf pYNdf hY. smfj syvf jF
prAupkfr leI vkq nhIN, bwicaF leI vkq nhIN, pr qfÈ, jUaf aqy Èrfb dIaF pfrtIaF
ivwc 4-4 GMty df vkq ies qrHF dy ieh iensfn brbfd kr lYNdy hn. muhwilaF dy
cOrfihaF `qy GMitaFbwDI gwp-Èwp ivwc ies qrHF dy bMdy mÈrUP vyKy jf skdy hn. vkq
bIq jfx nfl shI vrqoN nf krn kfrn afpxI iksmq nUM kosdy Auh pRmfqmf df doÈ
kwZxoN guryj nhIN krdy. ies qrHF dy mnuwK smfj dy hr vrg ivwc vyKy jf skdy hn.
mhfn
mnuwKF dy ÈbdkoÈ ivwc ‘vkq nhIN’ , Èbd huMdy hI nhIN. AunHF dI vkq dI sMBfl krn
dI qfkq bhuq gËb dI huMdI hY ijs kr ky Auh afpxy mhfn kfrnfimaF duafrf smfj nUM
irxI kr jFdy hn. Bgq isMG, rfjgurU, cMdr ÈyKr, krqfr isMG srfBf afid ny Gwt
Aumry afpxIaF kurbfnIaF duafrf nOjvfnF ivwc kurbfnI df jËbf pYdf kIqf. svfmI
ivvykfnMd ny CotI Aumr ivwc hI Drm dy Kyqr ivwc dyÈ-ivdyÈ ivwc afpxI lohf
mMnvfieaf. iÈv btflvI dI gËl dI gUMj awj vI mn nUM CUMhdI hY. klpnf cfvlf ny
ivigafn dy Kyqr ivwc CotI Aumr ivwc hI dyÈ df nfm AuWcf kIqf, pr afm lok lMbI
Aumr jIa ky vI vkq dI shI vrqoN dI jfxbuwJ ky axgihlI kr jFdy hn, pr vkq dy
kdrdfn hmyÈf iËMdf rihMdy hn, sfzy sfiraF dy mnF ivwc. ies leI soco ik vkq dI
shI vrqoN sfnUM, quhfnUM aqy sfiraF nUM mhfnqf pRdfn kr skdI hY ikAuNik vkq ajy
vI hY.
Audfs hY ipMz myrf-gurcrn
nUrpur
sOVI
rfjnIqI awj sfzy ivhiVaF ivwc afx phuMcI hY, ijs kfrn sfzIaF BfeIcfrk sFJF
lIro-lIr ho lwgIaF hn. awj ipMz Audfs hn. ipMzF dy Auh lok, ijnHF dIaF
pIVHI-dr-pIVHI clIaF af rhIaF afpsI sFJf kdy byhwd pIzIaF huMdIaF sn, afps ivwc
lV rhy hn. adflqF ivwc cwldy 80 PIsdI lVfeIaF-JgVy dy kysF dI buinafd sfzI byhwd
iBRÈt ho cuwkI rfjnIqI hY. iBRÈt rfjnIqI dy sqfey lok afpxy kMm krn dI QF QfixaF,
kcihrIaF aqy adflqF dy cwkrF ivwc Psy hoey hn.
awj
hflfq ieh hn ik pMj sflF ivwc vwK-vwK smyN dOrfn huMdIaF lok sBf, ivDfn sBf aqy
srpMcI dIaF coxF ivwc keI-keI idn lgfqfr niÈaF dy lMgr lfey jFdy hn, ijnHF dI
bdOlq hr sfl hËfrF nvyN nÈweI pYdf ho jFdy hn. lVfeIaF-JgiVaF dy anykF kys
adflqF ivwc pihlF hI cwl rhy hn. hr vfr coxF dOrfn iehnF dI igxqI ivwc qyËI nfl
vfDf hoxf ÈurU ho jFdf hY.
ies smyN
pMjfb dy iËafdfqr ipMz afpsI DVybMdI df iÈkfr ho ky rih gey hn. lok iewk-dUjy
nfloN tuwt rhy hn. ijMny lIzr Eny hI gruwp qy DVybMdIaF bx jFdIaF hn. keI vfr qF
rfjsI pfrtI vloN vI dUjy DVy dy lokF nUM afpxy JMzy hyT ilafAux leI qMg pRyÈfn
kIqf jFdf hY. JUTy mukwdmy drj krvfey jFdy hn, pr ivcfrn vflI gwl ieh hY ik
ijnHF lIzrF leI lok afpxy aFZ-guaFZ duÈmxIaF pYdf kr lYNdy hn, AuhnF df koeI
dIn-iemfn nhIN huMdf. Auh keI vfr rfqo-rfq pfrtI bdl lYNdy hn. pMjfb dy ipMzF dy
lok ies vyly afpsI pRym muhwbq qy hr muÈkl ivwc iewk dUjy dy kMm afAux ijhIaF
inwgr rvfieqF nUM iqafg rhy hn. afiKr ieh iks qrHF dI rfjnIqI hY, ijs qihq afpxy
afpixaF nfl lVn lwg pey hn.
koeI smF
sI jdoN sfnUM afpxy ihwqF leI aMgryËF ny vMizaf. Èfied AuhnF ny sfzI ies kmËorI
nUM jfx ilaf sI ik asIN DrmF-mjHbF dy nfm `qy bVI jldI vMzy jf skdy hF. AuhnF ny
jnqk QfvF `qy sfzy pfxI nUM ihMdU pfxI aqy muslmfn pfxI ivwc vMz idwqf. ieh jo
vMz sI, Èfied eynI Kqrnfk nhIN sI, ikAuNik ieh nËr afAuNdI sI, pr awj ijvyN
sfnUM BfeIcfrk qOr `qy vMizaf jf irhf hY, ieh vMz bVI Kqrnfk hY, ikAuNik ies
smwisaf nUM hux qwk asIN smJ hI nhIN sky. nyV-BivwK ivwc ies dy bVy gMBIr iswty
inkl skdy hn. ipCly swT sflF qoN lIzrF ny BolI-BflI jnqf nUM lfiraF-vfaidaF qoN
ibnF awjd qwk kuJ nhIN idwqf, qy awj vI ieh lok aijhy ZMgF nfl sfnUM vrcf-pRcfa
rhy hn.
sfzy
bhuqy ipMzF ivwc DVybMdI ies kdr vDI hoeI hY ik iewk DVf jykr koeI lok BlfeI df
kMm krn lwgdf hY qy dUjf DVf Aus kMm nUM rukvfAux leI awzI-cotI df Ëor lf idMdf
hY. Èfied ieho kfrn hY ik keI QfeIN nIh-pwQrF qoN vI lVfeIaF ho jFdIaF hn. keI
QfeIN rfqo-rfq nINh pwQr gfieb ho jFdy hn. GVMm cODrI lokF dI soc ieh hY ik jdoN
asIN koeI Bly df kMm nhIN krdy qF dUjf koeI ikAuN kry. keI vfr kMmF nUM rukvfAux
leI vI adflqF dI mdd leI jFdI hY.
afps
ivwc vMzy hoey lok ikvyN smJxgy ik sfzIaF smwisafvF, muÈklF leI Auh muwTI Br lok
iËMmyvfr hn, jo awj qwk bdl-bdl ky sfzy `qy rfj kr rhy hn. awj sfzy lwKF nOjvfn
pVH-ilK ky byruËgfr iPr rhy hn. smfj ivwc niÈaF df ruJfn idno idn iBafnk rUp
aKiqafr krdf jf irhf hY. vDdI abfdI, byruËgfrI aqy grIbI ijhIaF smwisafvF awj vI
mOjUd hn.
Aukq
msly idno idn gMBIr ho rhy hn, pr ÈfskF vloN lokF nUM aKOqI ivkfs dy nfairaF
ivwc AulJf ky sB awCf hox df aihsfs krvfieaf jf irhf hY. ivroDI iDr df rol
inBfAux vflI pfrtI vloN vI jfx buwJ ky lokF dy buinafdI mwuidaF nUM nhIN
AuTfieaf jFdf. ies smyN ijvyN asIN dyKdy hF ik afbfdI aqy byruËgfrI sfzIaF
buinafdI smwisafvF hn, pr iehnF smwisafvF sMbMDI swqfDfrIaF ny qF kI gwl krnI hY,
ivroDI iDr vfly vI nhIN boldy. Èfied AuhnF nUM pqf huMdf hY ik agly pMj sfl sfzy
hn, ies leI kI loV hY iehnF muwidaF nUM hvf dyx dI. ieho hI kfrn hY ik awj sfzy
nyqfvF dI ibafnbfËI aYlfnF qwk sImq ho ky rih geI hY.
lokF nUM
ieh jfx lYxf cfhIdf hY ik sfnUM nyqfvF dy aKOqI ivkfs dIaF hnyrIaF dI loV nhIN,
sgoN afpxy ivkfs leI Xog vsIilaF dI loV hY. kudrqI vfqfvrx nUM qbfh kr ky
AusfrIaF jf rhIaF iblizMgF, PlfeI EvrF nfl lokF df ivkfs nhIN hoxf, blik lokF
nUM kMm cfhIdf hY aqy ies leI srkfrF df PrË bxdf hY ik Auh roËgfr dy mOky pYdf
krn. lokF nUM ieh smJ lYxf cfhIdf hY ik afps ivwc lV-JgV ky asIN musIbqF
pryÈfnIaF qoN ielfvf hor kuJ vI hfsl nhIN kr skdy. sfnUM afpxIaF smwisafvF dy
hwl iml bYT ky soc ivcfr kr ky lwBxy pYxgy. sfnUM afps ivwc nhIN, blik afpxIaF
smwisafvF iKlfP lVnf cfhIdf hY.
asIN ijs
dOr ivwcoN guËr rhy hF, ies leI dunIaf bVI qyËI nfl qrwkI kr rhI hY. ivksq dyÈF
dy hfxI bxn leI sfnUM afpxy rihx-sihx dy nfl-nfl afpxy afp nUM ivhfrk qOr `qy vI
bdlxf hovygf.
gurU arjn dyv
jI duafrf vsfey gey ieiqhfsk asQfn
-dIp nUr
sRI hirmMdr sfihb-
cOQy gurU rfmdfs jI ny sMmq 1634 ivwc dwuKBMjnI byrI
pfs aMimRq srovr df twk lfieaf sI. sRI gurU arjn dyv jI ny ies srovr nUM hor
vDyry zUMGf qy pwkf krvfieaf. srovr sMpUrn hox qoN bfad pihlI mfG sMmq 1645 nUM
sRI gurU arjn dyv jI ny srovr dy aYn ivckfr sRI hirmMdr sfihb dI AusfrI dI
iqafrI krvfeI. ies df nkÈf aqy ivAuNq gurU jI ny afp iqafr kIqI sI. sRI hirmMdr
sfihb dI nINh gurUGr dy ÈrDflU muslmfn PkIr sfeIN mIaF mIr duafrf rKvfeI geI sI.
ieh gwl iswD krdI hY ik gurU jI dy idl ivwc Drm pRqI iPrkUpuxf jF pwKpfq iblkul
nhIN sI. hirmMdr sfihb dI AusfrI 1661 sMmq ivwc sMpUrn hoeI. ies idn 1 sqMbr
1661 nUM hirmMdr sfihb ivKy gurU gRMQ sfihb df pihlf pRkfÈ kIqf igaf. bfbf buwZf
jI nUM pihly gRMQI dI syvf bKÈI geI.
hirmMdr
sfihb dy cfr drvfËy rwKy gey ijs df Bfv sI ik koeI vI mnuwK ibnF iksy rMg, kOm,
nsl, jfq pfq dy ivqkry dy iksy vI idÈf qoN ieQy af skdf hY. ieh asQfn awj iswKI
df Durf hox dy nfl-nfl pUrI mnuwK jfqI df srbsFJf qIrQ jF pUjf asQfn bixaf
hoieaf hY.
sMqoKsr sfihb:
ies asQfn dI AusfrI df kMm vI gurU rfmdfs jI ny sMmq 1627 ivwc
afrMiBaf sI aqy kwcf qfl (srovr) iqafr krvfieaf sI. bfad ivwc sRI gurU arjn dyv
jI ny pÈOr dy rihx vfly iewk iswK BfeI sMqoKy dy Dn nfl ies asQfn dI kfrsyvf
krvf ky pwkf krvfieaf. gurU sfihb ny sRI hirmMdr sfihb dy nfl-nfl ies asQfn Aupr
vI gurbfxI aqy kIrqn dy pRvfh clfey.
qrn qfrn sfihb:
sRI aMimRqsr qoN dwKx vfly pfsy sRI gurU arjn dyv jI ny
17 ivsfK sMmq 1647 nUM sRI qrn qfrn sfihb dy srovr dI KudfeI afrMB kr leI aqy
ieQy iewk ngr vsfieaf. ies kfrj leI loVINdI QF gurU Gr dy iewk ainMn iswK BfeI
lMgfh jI ny iZwloN cODrI plfsOr dy rMGVF qoN muwl lY ky gurU jI nUM Byt kIqI.
iesy QF
`qy gurU jI ny kuÈt rog dy ielfj leI ‘dvfKfnf’ vI KuwlHvfieaf ijs ivwc koVHIaF
dy rihx leI QF qy AunHF dI tihl syvf qy dvf-dfrU df pRbMD sI. gurU jI Kud afp
aqy AunHF dI pqnI mfqf gMgf jI koVHIaF dI hwQIN syvf krdy sn. koVI srovr qoN
ieÈnfn kiraf krdy sn aqy sRI drbfr sfihb phuMc ky kIrqn srvx krdy sn.
kIrqn
suxn aqy vfihgurU nfm dy ismrn nfl AunHF dy mn nroey huMdy sn. gurU sfihb ny ies
ngr dI BON-isMcfeI leI do KUh vI lvfey-gurU kf KUh aqy bIbI BfnI vflf KUh. ieQy
hr mwisaf nUM BfrI mylf huMdf hY. cyq qy BfdoN dIaF mwisaf Kfs qOr `qy BfrIaF
lwgdIaF hn.
krqfrpur (jlMDr):
iewk vfr gurU arjn dyv jI duafby ivwc guriswKI df pRcfr
krdy hoey iswKF dy purfxy kyNdr zwly ngr jf Tihry. ieQy jlMDr df sUbf aËIm gurU
jI dy drÈnF leI afieaf. Aus ny bynqI kIqI, ‘‘swcy pfqÈfh! duafby ivwc vI koeI
ngr vsfE, Drm asQfn bxf ky ies nUM Bfg lfE.” aËIm dI bynqI sux ky sRI gurU arjn
dyv jI ny ies ielfky ivwc 21 mwGr sMmq 1650 nUM krqfrpur ngr (jlMDr) dI nINh
rwKI. ieh ngr jldI hI afbfd ho igaf. sMmq 1655 ivwc bfdÈfh akbr vloN 9 ku hËfr
Gumf ky lgBg ËmIn df ptf ies asQfn dy nF lvf idwqf igaf.
ieQy
gurU sfihb ny afpxy invfs leI ‘ÈIÈ mihl’ aqy ‘gurU ky mihl’ bxvfey. ieQy hI gurU
jI ny sMmq 1656 ivwc ‘gMgsr’ KUh lvfieaf. sRI gurU arjn sfihb jI dI iqafr krvfeI
hoeI sRI gurU gRMQ sfihb dI pfvn bIV DIr mwl dI aOlfd, krqfrpurIey soZIaF kol,
krqfrpur ivwc hI hY. hr mhIny sMgqF nUM ies dy drÈn krvfey jFdy hn.
Cyhrtf sfihb:
gurU arjn dyv jI ipRQI cMd dI vD rhI eIrKf kfrn sMmq 1651 qoN 1653
qwk vzflI ipMz af gey sn. ieQy hI sMmq 1652 ivwc CyvyN gurU hrgoibMd jI df jnm
hoieaf. ies KuÈI ivwc gurU sfihb ny ies ielfky dI BUmI-isMcfeI leI pfxI dI QuVH
dUr krn vfsqy vzflI ipMz dy kol iewk aijhf KUh lvfieaf ijs dy Cy hrt sn. ies qoN
ies asQfn df nF Cyhrtf pY igaf. ieh iewk pRiswD asQfn hY. ies dy kol hI iewk
suMdr gurduafrf hY. hr sfl ieQy bsMq-pMcmI nUM BfrI joV mylf swjdf hY.
‘vzflI’
dI ËmIn ivwc hI gurU arjn dyv jI ny iqMn hrtF vflf iewk KUh hor vI lvfieaf.
sRI hrgoibMdpurf:
iËlf gurdfspur, qihsIl btflf ivwc sRI gurU arjn dyv jI
ny afpxy spuwqr hrgoibMd jI dy jnm dI KuÈI ivwc sMmq 1654 ivwc ibafs diraf dy
krIb AuWqrI kMZy iewk ngr vsfieaf ijs df nF AunHF ny ‘hrgoibMdpurf’ rwiKaf. ieQy
vI sMgqF hr Dfrmk smfgm mOky juVdIaF hn.
bfAulI sfihb:
gurU sfihb jI sMmq 1556 ivwc zwbI bfËfr lfhOr gey sn. AunHF zwbI
bfËfr ivwc iewk bfAulI iqafr krvfeI, jo pUry ielfky ivwc sMgqF dI pfxI sMbMDI
ËrUrq nUM pUrf nf kr sky. nfl hI gurU sfihb jI ny ieQy iewk gurduafrf vI
bxvfieaf sI. mugl bfdÈfh Èfh jhfn dy hukm nfl ieh bfAulI sMmq 1685 ivwc pUr
idwqI geI aqy lMgr dI QF msIq bxfeI geI. mhfrfjf rxjIq isMG ny sMmq 1891 ivwc
bfAulI dI punr AusfrI krvf ky iPr pRgt kIqI aqy gurduafrf sfihb nUM pihlF vFg
rUp idwqf igaf. sMn 1947 dI dyÈ vMz smyN ies gurduafrf sfihb nUM iPrkU lokF vloN
brbfd kr idwqf igaf.
gurU kf bfg:
mfJy ivwc guriswKI dy pRcfr dOrfn ‘sihMsry’ dI sMgq gurU sfihb nUM
pRym-Bfv nfl afpxy ngr lY geI. gurU jI keI idn ieQy itky. AunHF dI Xfd ivwc ieQy
gurduafrf bx igaf. pihlF ies QF `qy nUM ‘gurU kI rOV’ kihMdy sn. mgroN gurU qyg
bhfdr jI ny ieQy iewk bfg lvfieaf ijs qoN ieh asQfn ‘gurU kf bfg’ ho igaf. akflI
lihr smyN sMn 1922 ivwc ieQy vwzf morcf lwigaf aqy ‘akflI swiqafgRih’ hoieaf.
gurU ky mihl:
gurU ky bfËfr dy pfs gurU jI dy ieh irhfieÈI mkfn sRI gurU rfmdfs jI
ny iqafr krvfey sn. gurU arjn dyv jI ny ienHF nUM pwkf krf ky mukMml kIqf.
izAuVI sfihb:
aMimRqsr Èihr ivwc gurU bfËfr dy kol hI gurU arjn dyv jI ny
rfmdfspur dI izAuVI bxvfeI. AudoN ies izAUVI qoN drbfr sfihb dy pfsy vwl afbfdI
jF vsoN nhIN sI, kyvl gurU df bfËfr hI sI.
Audfs ijhf iewk buwq mF df boilaf-gurcrn
nUrpur
awj sfzI
DrqI dIaF mfvF Audfs hn. AuhnF dy srvx vrgy puwqrF dIaF jybF ivwc smYk dIaF
puVIaF qy nÈIlIaF dvfeIaF dy pYkt hn qy Auh afqmGfq krn qur pey hn. qwQ dwsdy hn
ik sfzI jvfnI df iewk ihwsf niÈaF dI awg ivwc bl irhf hY. asIN iewk aijhI afPq
dy mUMh ivwc hF, ijs nUM asIN ajy qwk gMBIrqf nfl nhIN lY rhy. sfzy dyÈ pMjfb
dIaF jfeIaF, ijnHF dy puwqr, Brf qy ishiraF vfly niÈaF dy ies mfrU vihx ivwc vih
qury hn, ivcfrIaF iksmq dIaF mfrIaF afpxy-afpxy GrF aMdr iewk ax-aYlfnI jMg lV
rhIaF hn. hfl dI GVI AuhnF dI hfr inÈicq hY.
pihlF
ipMz ivwc koeI iewk-awDf amlI huMdf sI qy ivrlf-ivrlf koeI ÈrfbI, pr hux ijwQy
Èrfb pIx ivwc pMjfbI sB qoN awgy hn, AuQy ipCly kuJ arsy dOrfn sfzy smfj ivwc
smYkIaF dI iewk nvIN jmfq pYdf ho geI hY. ‘smYkIey’ Èbd sfzy Èbd koÈ ivwc ipCly
kuJ smyN qoN juiVaf hY. smfj aMdr PYldf jf irhf ieh kohV ies kdr afpxIaF jVHF
psfr irhf hY ik pMjfb dy iksy vI ipMz-Èihr glI-muhwly quhfnUM smYkIey qy nÈweI
ËrUr iml jfxgy. iehnF awlVH Aumr dy nOjvfnF dI ies durdÈf qoN asIN aMdfËf lf
skdy hF ik sfzf smfj iks idÈf vwl jf irhf hY.
smyN dy
nfl-nfl nÈy krn dy ZMg qy pdfrQ vI bdl rhy hn. ijwQy nÈy krn vfilaF dy anykF nfm
pRcwlq ho gey hn, AuQy nÈy vI nvyN-nvyN pRcwlq ho rhy hn. zirMkr, cyn smokr,
smYkIey afid keI nfm iehnF nÈf krn vfilaF dy sfzI ismrqI nfl juV rhy hn. kYpsUl,
golIaF, KMG dIaF dvfeIaF, nÈIly tIky, afiezYks vrgy vMn-suvMny nÈy afm pRcwlq ho
rhy hn.
‘klXugI
puwqr vloN afpxI mF df kql’ jF ‘puwqr ny mfmUlI JgVy qoN bfad kIqf afpxy ipAu df
kql’ ijhIaF anykF KbrF hr roË aKbfrF dy pMinaF `qy vwzI QF GyrdIaF hn. ies qoN
ielfvf luwtmfr, agvf, rfh jFdIaF aOrqF dIaF idn-dIvI cYnIaF lfh lYxIaF jF
mobfeIl Koh lYxy afid KbrF sMkyq krdIaF hn ik ieh idÈfhIx hoey nOjvfn nÈy dI lwq
pUrI krn leI iksy vI hwd qwk jf skdy hn.
ipCly
arsy dOrfn amIrI-grIbI dy vDy pfVy, mihMgIaF qy aOKIaF pVHfeIaF qoN AupjI
inrfÈqf, koeI vI hrbf vrq ky pwCmI mulkF nUM jfx dI hoV aqy ies ivwc imlI asPlqf,
bhu-kOmI kMpnIaF vloN afpxf mfl vycx leI Bog ivlfsI iËMdgI dI tI vI cYnlF `qy
prosI jf rhI qsvIr aqy aKOqI afDuinkqf aqy lwcrqf ny sfzIaF AusfrU kdrF-kImqF
aqy ikrq siBafcfr nUM lIro-lIr kr ky rwK idwqf hY. ies aKOqI afDuinkqf ny nOjvfn
pIVHI sfhvyN rfqo-rfq amIr bxn df iewk iqlsmI sMsfr isrijaf hY, jo ikvyN vI
sfzIaF inwgr kdrF-kImqF dy anukUl nhIN hY.
afËfdI
qoN bfad pMjfb dI DrqI ny smyN dy rMgF nUM afpxy qn `qy hMZfieaf. kuJ pVHy-ilKy
lokF, ijnHF ny mihsUs kIqf ik ajy sfzy ÈhIdF dy suPinaF dI afËfdI sfnUM hfsl
nhIN hoeI, ny smfjvfd ilafAux leI Xqn afrMBy, pr kursI dy cfhvfnF ny AuhnF dy
ierfidaF nUM bUr nf pYx idwqf. ies qoN inrfÈ ieh kfljF-XUnIvristIaF ivwc pVHn
aqy pVHfAux vfly aqy kuJ lok, buwDIjIvI lok ies DrqI nUM alivdf afK ivdyÈF ivwc
jf vsy. ies nfl pMjfb ivcfrÈIl lokF qoN ivrvf ho igaf. ies ipwCoN lgBg zyZ dhfkf
pMjfb dI DrqI ny KfVkUvfd dI awg nUM afpxy ipMzy `qy jiraf, hËfrF mFvF dy puwq
ies awg dI ByNt cVH gey qy anykF Gr brbfd ho gey. ies smyN qoN jdoN hr pfsy
hnyrgrdI mcI hoeI sI qF bhuq sfry pVHy-ilKy lok ipMzF qy ÈihrF nUM iqafg ky
prvfrF smyq pwCmI mulkF ivwc jf ky vws gey. ies aml ny vI jvfnI aMdr inrfÈf BrI.
hux qwk
niÈaF dI ivkrI `qy rok afAux ivwc pRÈfsn burI qrHF nfkfm iswD hoieaf hY. niÈaF
df ieh qMdUaf-jfl ijwQy bfhrly mulkF qwk PYilaf hoieaf hY, AuQy ies DMdy ivwc
lwgy lokF dI iewk vwzI igxqI sfzy dyÈ ivwc vI mOjUd hY.
niÈaF dI
rokQfm leI ijwQy zfktrF nUM vwzI pwDr `qy pfrdrÈI ZMg nfl kfrvfeI krnI cfhIdI hY,
AuQy afpxy GrF nUM ies gwl qoN bcfAux leI sfnUM vI XqnÈIl hox dI loV hY. ieh soc
lYxf, ik jykr koeI dUjf ivakqI iehnF dI vrqoN krdf hY qF afpF nUM kI, srfsr glq
hY. niÈaF dI ies idno idn iBaMkrk rUp aKiqafr kr rhI lfhnq pRqI jykr awj asIN
gMBIr nf hoey qF kwlH Èfied bhuq dyr ho cuwkI hovygI. ies Èyar nfl mYN afpxI gwl
smfpq krdf hF-
niÈaF df Ëihr ikAuN puwqro vy nfVF dy ivwc Goilaf.
AuWjVy ivhVy `coN Audfs ijhf iewk buwq mF df boilaf.
pMjfbI gfiekF Auqy doÈF df vrHdf mINh-svrn
isMG tihxf
pMjfb dy
gfAux vfilaF `qy doÈF df mINh vrH irhY. msF mhInf vI nhIN lMGdf jdoN Kbr af jFdI
aY ik Plfxy gfiek ny PlfxI gusqfÉI kr idwqI hY. Pyr Ébr inkl afAuNdI hY ik Plfxy
gIqkfr ny Plfxy df gIq corI kr ilaY qy Pyr ivc-ivcfly Kbr af imldI hY ik PlfxI
mfzl kuVI ny Plfxy isr doÈ miVHaY ik Aus nUM ÈUitMg bhfny kuwlU, rohqk jF iksy
hor QF iljf ky mnafeIaF kIqIaF geIaF. ieh sfrIaF KbrF pVHn/suxn vfly df iekdm
iDafn iKwcdIaF ny ikAuNik klfkfrF dy ikwqy nUM qF pihlF hI ÈwkI ingHf nfl dyiKaf
jFdY qy jdoN ieh sB kuJ sfhmxy afAuNdY, AudoN Èwk XkIn `c bdl jFdY.
pMjfb dy
ivrly-tFvyN gfiek hoxgy, ijnHF dy GrF `c ‘bfhrvflI’ kr ky klyÈ nhIN pYNdf. kYsyt
cwl jFdI hY, pRogrfm imlx lwgdy ny, kuVIaF-icVIaF Pon KVkfAux lwgdIaF ny qy surF
nUM smripq bMdf hoÈ guaf bYTdY. nfly isafxy kihMdy ny ik bIbIaF kr ky qF
vwzy-vwzy Drmfqmf zol jFdy ny, Pyr ieh gfAux vfly Blf ikhVy bfg dI mUlI hoey.
gfAux
vfilaF `qy sfiraF dI gwzvIN nËr rihMdI hY. lok dyKdy ny ik jIhdI PlfxI kYsyt
ihwt hoeI hY, ijhVf imwTy-imwTy gIq gfAuNdY, Auh dI GrylU iËMdgI ikho ijhI
hovygI? Pyr jdoN gfiek dI inwkI ijhI glqI vI hvf PVdI hY qF gwl jMgl dI awg vFg
PYl jFdI hY. lokF dIaF jIBF dMdF Qwly rih jFdIaF ny ik asIN qF iehnUM dyvqy vrgf
smJdy rhy, pr iehny afh kI Bfxf vrqf idwqf. gfiekF `qy lwgx vfly 70 PIsdI doÈ
ieÈkIaf huMdy ny. kuafry qF kuafry, ivafhy gfiekF nUM ieÈk df buKfr kuJ iËafdf
hI cVHdY. hor dy cwkr `c gfAux vfly afpxI nUM ‘alivdf’ afKx dI koiÈÈ krdy ny, pr
gYrq vflI ‘afpxI’ ieh imÈn isry nhIN cVHn idMdI qy ‘gfiek’ dunIaf dI nËr `c
‘nlfiek’ bx jFdY. ies rOly-rwpy `c Aus dI siQqI ‘mfiek’ qy ‘mfeIk’ dohF pwKoN
qrsXog bx jFdI hY.
vYsy keI
lokF df qrk hY ik ies dunIaf ivwc isrP do qrHF dy bMdy pfk-pivwqr ny. iek Auh,
ijnHF nUM ikqy gul iKVfAux df mOkf nhIN imldf qy dUjy Auh, ijnHF df iksy nUM pqf
nhIN lwgdf. ijhVf PiVaf igaf, Auh cor hY qy ijhVf bc igaf, Auh sfD. sfDpuxy vfly
gfiek bVy Gwt imldy ny, pr AunHF `qy EnI dyr prdf ipaf rihMdY, ijMnI dyr rivMdr
gryvfl dI GrvflI vFg AunHF dIaF GrvflIaF JMzf nhIN cuwkdIaF. gryvfl ikwsf
afAuNdy smyN `c ikhVy pfsy moV kwtygf, ieh qF pqf nhIN, pr eynf ËrUr pqY ik Aus
dI idwK Krfb ho geI hY. knyzf, amrIkf dy tI vI qy ryzIE vfilaF ny ies gwl nUM
KUb pRcfiraf ik ijhVf bMdf kdy ÈhId-ey-afËm Bgq isMG nUM smripq ‘PFsI’ kYsyt
kwZdY, kdy ‘afvIN bfbf nfnkf’ vrgy nyk Auprfly krdY, AuhdI inwjI iËMdgI ivwc
ikho ijhf Kll ipaf hoieaY. dwsx vfly dwsdy ny ik knyzf ivwc Aus dI mkbUlIaq df
gRfP iekdm Èyar mfrkIt vFgUM Qwly af izwigaY. pMjfb dy lok vI kihMdy suxINdy ny,
‘asIN qF smJdy sF ik imwTf-imwTf gfAux vflf ieh muMzf bVf sfAU aY, pr ies dI
GrvflI vwloN pRYs nUM dwsIaF gwlF ny qF sB nUM hYrfn-pRyÈfn kr idwqY[[[.’
gryvfl
dI GrvflI kulivMdr kOr df ielËfm hY ik Aus df sfeIN Aus nfl pRym ivafh krfAux
qoN QoVHI dyr bfad bdl igaf. jdoN Aus dy Gr dUjI lVkI ny jnm lY ilaf qF gwl qlfk
qwk phuMc geI. gryvfl sfihb ny bVI vfr Aus nUM dbikaf, kuwitaf-mfiraf, pr Auh
kuJ nf bolI qF ju Aus df Gr vsdf rih sky. bVI vfr Aus nUM afiKaf igaf, ‘qYnUM
qyrIaF suwK shUlqF iml jfxgIaF, pr qUM myrf KihVf Cwz dy[[[’ pr kulivMdr nf
mMnIN. hux gryvfl amrIkf igaf hoieaY qy iek idn jdoN kulivMdr afpxy pyky Gr qoN
vfps luiDafxy vfly shury Gr phuMcI qF idEr ny Aus dI kuwtmfr kIqI. mfmlf puls
qwk phuMc igaf qy puls koloN pRYWs qwk. so AuhI gwl ho geI, ijhVI df gryvfl nUM
zr sI. aKbfrF qy cYnlF ny gryvfl dI khfxI jnqk kr idwqI. jdoN puls mfmly qoN
pfsf ijhf vwtx lwgI qF kulivMdr ny pRYs kfnPrMs swd leI qy gryvfl dI
rihMdI-KMUhdI imwtI vI pwtI geI. gryvfl hux amrIkf bYTy qy jwj sfihbfn ny mfmly
dI qrIk 2 julfeI pf idwqI hY. hux jdoN gryvfl vfps pMjfb afvygf qF iek pfsy Aus
nUM pwqrkfr AuzIkdy hoxgy qy dUjy pfsy qrIk vflf idn. Aus nUM afpxf pwK pyÈ krn
df pUrf aiDkfr hovygf, pr Auh kI khygf qy kI nhIN, ieh sB jfnx leI hfly QoVHI
AuzIk krnI pvygI. vYsy sfrf mIzIaf iek svfl hor KVf kr irhY ik jy gryvfl sfihb
swcy hn qF amrIkf bYTy vI afpxf pwK pyÈ kr skdY, Auh AunHF ny ikAuN nhIN kIqf?
hfly ieh mfmlf
BiKaf hoieaf sI ik dogfxf gfiekI dy isKrly zMzy `qy phuMcI BuipMdr igwl qy ims
nIlm dI joVI dy tuwtx dI Kbr af geI. jy gwl isrP tuwtx qwk sImq rihMdI qF kMm sr
jFdf, pr BuipMdr dy ivafh krfAux qoN bfad ims nIlm qYÈ `c af geI aqy Aus ny
BuipMdr `qy doÈF df mINh vrHf idwqf. Aus muqfbk BuipMdr ny Aus df srIrk qy
afriQk ÈoÈx kIqY. ieh Kbr vI jnqk ho geI qy hux ieh mfmlf ikhVf moV kwtdf hY,
ies bfry rwb hI jfxy. BuipMdr qy nIlm ny ‘rih imwqrF dI bx ky’ kYsyt ËrIey
dogfxf gfiekI df sPr ÈurU kIqf sI qy dohF dI afKrI Dfrimk kYsyt ‘qUM myrf rfKf’
irlIË hoeI sI, ijs dy tfeItl gIq dy nfl-nfl ‘gurU Gr df spIkr boly qusIN lMgr Ck
ky jfieE jI’ vfhvf mkbUl hoieaf sI. Èfied ieh pMjfb dI aijhI pihlI gfiek joVI sI,
ijs nUM iek-iek pRogrfm df svf-svf lwK ruipaf hws ky imldf sI. koeI idn aijhf
nhIN sI huMdf, jdoN ienHF kol pRogrfm nf hovy. idn-rfq kMm kr ky dohF ny swq-awT
sflF `c KUb nF qy nfmf kmfieaf. dohF dy gIq ‘jy CxCx ho jy idEr qyry Gr nIN,
‘dyK ky svyry jIjf KflI hoey btUey nUM qorI vFgUM mUMh lmkf ky bih jIN nf’,
‘huMdI bfpU dI puwqrF nfl srdfrI’, ‘aYvyN kwcI pwkI gwl kih ky sohxIey ikAuN
imwqrF df idl qoVdIN’ qy ‘Gr pwtdU dfrU pIaf nf kr bfhlI vI Zolf’ df jfdU
sroiqaF dy isr cVH ky boilaf sI.
BuipMdr qy nIlm
bfry asIN qF isrP eynf ku kih skdy sF ik dohF dI styj qy suBfa dI pyÈkfrI kmfl
dI sI. dohF nUM dyK ky sfnUM kdy mihsUs nhIN sI ik hoieaf ik mfmlf ieQoN qwk
phuMc skdf hY. nIlm afnMdpur sfihb ivKy lYkcrfr hY qy BuipMdr suliJaf hoieaf
iensfn. hux jdoN nIlm ny srIrk ÈoÈx vfly doÈ mVH idwqy hn qy Auh vI AudoN jdoN
BuipMdr df gurjIq kOr nfl ivafh ho igaf qF keI pfsIN iDafn iKwicaf jFdY. Aus ny
ikhf ik Aus df afriQk nuksfn vI kfPI kIqf igaY, pr sfzI jfcy jy ieh sB kuJ shI
hY qf Aus ny do mhIny pihlF hI rOlf pfAuxf sI, ikAuNik joVI tuwtI nUM do mhIny
qoN vwD df smF lMG cwlY.
ivwc-ivcfly
‘pYtrol’ vfly pRIq brfV vwloN ivdyÈ ivwc kbUqr Cwzx bdly ley pYisaF dI Kbr grm
ho geI sI, ijhVI hux iml-bYT ky hwl ho geI hY. gIqkfr ËYlI mnjIqpurI `qy gIq
corI krn df lwgf doÈ vI vfhvf BiKaf hoieaf hY qy ieh mfmlf hux ikvyN rPf-dPf
hovygf, ieh vI rwb hI jfxy.
klfkfrF
`qy lwgy ieh sfry doÈ shI sfbq huMdy ny jF nhIN, ies gwl df qF pqf nhIN, pr ies
gwl df ËrUr pqY ik glYmr dI dunIaf nfl juVy bMdy `qy BfvyN ieho ijhy doÈ JUTy hI
lwgy hox, Aus df aks Krfb ho jFdY. iek klfkfr ienHIN idnIN ieh vI kih irhY ik
ipwCy ijhy Plfxy-Plfxy gfiekF iKlfP vI qF KbrF CpIaF hI sI, mhInf ku lokF ny ieh
gwl Xfd rwKI qy Pyr Buwl-Bulf gey. pr Aus Bwdr purÈ nUM ieh nhIN pqf ik AunHF
nUM lokF ny aijhf nwkoN-mMUhoN lfihaf sI ik awj qwk AunHF dI nf koeI kYsyt cwlI
hY qy nf AunHF nUM koeI pRogrfm `qy iljFdY. sfzI idlI iewCf hY ik ieho ijhIaF
KbrF suxn nUM nf imilaf krn. gfiekF dI inwjI iËMdgI suKmeI hovy, AunHF dI gfiekI
dI gwzI dOVdI rhy, Auh Èohrq dy nÈy `c afpxI akl `qy prdf nf pYx dyx.
gvfc igaf hY myrf Auh ipMz-nMd
isMG mihqf
ipMz jfx
nUM jIa kIqf qF mYN sihj suBfa hI ipMz vwl cwl ipaf. ipMz vVidaf hI CwpV df
siVaFd mfrdf gMdf pfxI mwQy lwigaf. CwpV nyVy hI Tyky mUhry rfq dy niÈaF dy BMny
ivhly bYTy GorI ijhy, ipcikaF jbfiVaF vfly muMizaF `qy iBxkdIaF mwKIaF nUM dyK
ky kicafx ijhI afeI. iPrnI `qy nfeIaF dIaF dukfnF `qy lwcr iksm dy AuWcI afvfË
ivwc pY rhy rOly ijhy, kMnF dy pridaF nUM pfVn qwk gey. gurUGr dy cfr cuPyry vI
gozy gozy gMdf pfxI KVf sI. vwzy Brf dy Gr nUM jfx vflf rsqf Aus KVy gMdy pfxI
sdkf bMd sI. gwzI Gumf ky AuqoN dI GuMm ky afAux vyly mUhry afeIÈr trYktr lwg
igaf. Aus `qy cwl irhf AuWcI afvfË ivwc zYWk myrI kfr dy hfrn nUM ikwQy suxn
idMdf sI. hOlI-hOlI Aus dy mgr mgr hI jfxf ipaf.
BfeI
sfihb dy Gr cfh pINidaF ipMz ivwc DVybMdI dIaF gwlF hI huMdIaF rhIaF. dUjy Brf
dy Gr vI ÈrIkybfËI dIaF hI gwlF cwlIaF.
mYN ies
ipMz qF nhIN sI igaf mYN qF afpxy Aus ipMz igaf sI ijs dI iËMdgI dI DVkx,
mDfxIaF dI GuMmkfr, bldF dIaF twlIaF dI tuxkfr qy boiqaF dIaF JFjrF dI Cxkfr nfl
ÈurU huMdI sI. suafxIaF pihr dy qVky, kuwkV dI bFg nfl AuT ky cuwlHIN awg
pfAuNdIaF sn. cfh bxdy bxdy Auh rfq dy jmfey duwD dy irVikaF ivwc mDfxIaF pf ky
irVkdIaF sn. kfmy AuT ky hflI bldF qy boiqaF nUM cfrf pfAuNdy qy dfxf rlfAuNdy
sn.
cfh pI
ky hflI hl joV ky KyqIN jFdy kfPilaF nfl cwl jFdy. duwD irVk ky, mwKx dy kuwjy
Br ky sFBx qoN bfad mfvF cuwlHy cONky dI sPfeI krdIaF. Pyr duDfrU mwJF gfvF dIaF
DfrF kwZdIaF. kwcy duwD dIaF bfltIaF, dohxy dohxIaF nUM sFB ky, duDfrUaF nUM
dfxf pwTf pf ky Auh gohf kUVf krdIaF qy Gr dI hor sPfeI krdIaF. ieh sfrf kuJ Auh
idn cVHdy nUM kr lYNdIaF.
idn
cVHdy nUM KUhF `qy rOxkF ho jFdIaF. muitafrF KUhF qoN pfxI BrdIaF gIq gfAuNdIaF.
kol dI lMGidaF nUM mÈkrI TwTf vI krdIaF muitafrF dIaF bfhF `c rMglIaF cUVIaF dy
Cxkfty, bohVF ipwplF `qy cihchf rhy pMCIaF dy gIqF nfl iewk-imk ho jFdy. AudoN
iPËf niÈaf AuTdI.
sUrj dy
cMgI qrHF mUMh idKfAux vyly nUM qMdUr qp pYNdy. iqRmqF afpxy afpxy pRFqF, Cfby
lY ky phuMc jFdIaF. rotIaF bxfAux, qMdUr ivwc lfAux qy Pyr qMdUr `coN lfhux dI
huiÈafrI dI klf dI kdrdfn kdr krdy, dfd idMdy.
sfrf
ipMz pUrI qrHF ikirafÈIl hoieaf idsdf. asIN skUl jf rhy huMdy. sfzIaF mfvF Bwqy
lY ky qur jFdIaF. mfl cfrn vfly afpxy afpxy mfl-mwJIaF, gfvF qy bwkrIaF ByzF nUM
afpxy mUhry lf ky qur pYNdy. KUhF, toiBaF, iknfry vwg vI iekwTy ho jFdy. luhfr,
qrKfx, julfhy qy mocI vI afpxy afpxy kMmF ivwc mÈrUP ho jFdy. grmIaF ivwc dupihr
qwk qy isaflF `c sfrf idn kudrqI isrjxf huMdI rihMdI.
grmIaF
ivwc dupihr vyly KUhF, toiBaF `qy rOxkF lwg jFdIaF. hflI afpxy lfzly ngOrIaf qy
bfgVIaF nUM ipwplF, bohVF qy inMmF dIaF TMzIaF CfvF hyT ibTf idMdy. Qwky hoey
Auh toiBaF dy inrml jlF AuWqoN dI lMG ky afAuNdI pOx dy builHaF `c AuNGdy.
asIN
toiBaF dy sfP suQry nIly CMb pfxIaF ivwc CflF mfr ky, qfrIaF lfAuNdy qy ipwplF,
bohVF `qy zMzf zuwk Kyzdy nf Qwkdy. kvIÈr kvIÈrIaF krdy qy gUVH igafnI kQfvF
suxfAuNdy.
afQx
vyly Pyr ipVF ivwc swQF ivwc qy imsqrIaF, luhfrF dy awizaF `qy rOxkF lwgdIaF,
asIN ipVF ivwc Kudo KuMzI Kyzdy. bËurgF dy swQF ivwc qfÈ KyzidaF dy hfsy ipMz
dIaF jUhF qwk suxdy. gwBrU Gol krdy, Bfr cuwkdy qy kbwzI Kyzdy.
sKq
imhnq, Gor grIbI, kwcy Gr qy bhuq hI sImq suwK shUlqF dy bfvjUd AudoN df afpsI
moh ipafr qy sFJ kmfl dy huMdy sI. sfP-suQrf vfqfvrx, ÈuwD hvf qy pfxI qy mËbUq
juwisaF vflI qy iksy vI iksm dy iPkrF, sMisaF qoN rihq AudoN dI iËMdgI ikMnI
husIn huMdI, pr hux qF AuQy hor hI kuJ hY.
myrf Auh
ipMz qF ikDry guafc igaf hY. AuQy hI hux ruwKI ijhI, KudgrË qy iekwlI kYrHI,
iËMdgI moh ipafr qy sFJF qoN ikqy dUr hY. sfP-suQrf vfqfvrx qy mËbUq juwsy hux
AuQy ikqy vI nhIN idsdy. sB kfsy df hI isafsIkrn hoieaf ipaf hY. kMm kfimaF nUM
Bfl irhf hY. ivhl hI ivhl hY. sMsy, iPkr myry ipMz dI iËMdgI `qy rfj krn lwg pey
hn. nqIjy KudkuÈIaF hn.
myrf Auh
guaficaf ipMz lwB pvy. pwky GrF, pwkIaF sVkF, afvfjfeI dy sfDnF qy hor suwK
shUlqF dy nfl pihlF vfly moh ipafr qy iensfnI sFJf muV af jfx qy huxy ipMz jfx
qoN qObf kr ky afieaf, mYN muV ipMz vwl afpxIaF muhfrF moV skF.
brsI `qy ivÈyÈ
mhfrfjf rxjIq isMG-zf[
rCpfl isMG bfT
vrqmfn
kfl ivwc jykr srv-sRyÈT rfj-pRbMD dI Audfhrx dyxI hovy qF Aus leI Èyry-pMjfb
mhfrfjf rxjIq isMG dy rfj pRbMD dI idwqI jFdI hY. KflsfeI rfj df mfx pRfpq krn
vfly mhfrfjf rxjIq isMG dy rfj ivwc sfry DrmF (ihMdU, muslmfn, iesfeI, pfrsI,
iswK afid) nUM shI arQF ivwc brfbrI, suqMqrqf aqy sRyÈT inaF dI AuWqm ivvsQf sI.
hr Drm df brfbr siqkfr sI aqy sfry lok suKI vsdy sn. mhfrfjf jI swcmuwc hI lokF
dy idlF `qy rfj krdy sn. Auh grIb, amIr sB dIaF apIlF Kud suxdy sn. Coty qoN
Cotf grIb vI afpxy nfl hoeI vDIkI jF iÈkfieq ibnF iJjk dy mhfrfjf jI pfs jf ky
kr skdf sI. Èyry-pMjfb df idl lokF pRqI dieaf Bfvnf nfl kuwt-kuwt ky Biraf ipaf
sI. Aus nUM smuwcI Klkq ivc Kudf nËr afAuNdf sI. ieho kfrn sI ik mhfrfjf rxjIq
isMG dy rfj ivwc kdy iksy nUM PFsI dI sËf nhIN sI hoeI. Auh afpxy rfj nUM ‘‘akfl
purK jI’’ df rfj aqy sRI gurU goibMd isMG jI dI bKiÈÈ jfx ky afpxy afp nUM
‘‘prjf dy swcy syvk’’ smJdy sn. Èyry-pMjfb dy drbfr dI ÈfhI mohr jo icwTIaF Aupr
lgfeI jFdI sI, ies pRkfr sI-
¡ siqgur pRsfid]
dyg qyg Pqih b nusrq byd rMg]
XfPq aj nfnk, gurU goibMd isMG]
sRI akfl purK jI shfie]
aYsy
guriswK, mhfn XoDy, kuÈl inaF pRbMDk Èyry-pMjfb mhfrfjf rxjIq isMG df jnm
ÈukrcwkIaf imsl dy bfnI srdfr cVHq isMG dy spuwqr srdfr mhF isMG dy Gr 13 nvMbr
1780 eI[ nUM hoieaf. mhfrfjf rxjIq isMG dI Aumr ajy msF 12 sfl dI hI hoeI sI ik
1792 eI[ ivwc afp dy ipqf srdfr mhF isMG jI akfl clfxf kr gey. AunHF qoN ipwCoN
afp ÈukrcwkIaf imsl dy muKI bx gey.
mhfrfjf
rxjIq isMG dI Drm inrpwKqf dI iewk Audfhrx nmUny vjoN ieh vI hY ik iewk vfrI
iewk muslmfn ilKfrI ny suMdr ilKfeI ivwc bVI rIJ nfl ‘kurfn ÈrIP’ ilKI aqy Auh
Aus nUM iksy muslmfn nvfb nUM Bytf kr ky, Aus qoN vDIaf ienfm-iknfm aqy coKf Dn
lYxf cfhuMdf sI. mhfrfjf jI ny Aus ilKfrI nUM afpxy pfs bulf ky ‘kurfn ÈrIP’ dyx
leI ikhf. mhfrfjf dy drbfr ivwc bYTy PkIr ajIËudIn ny Jwt hI kih idwqf, ‘‘mhfrfj
jI! ieh qF momnF dI vsqU hY, qusIN ies nUM kI krogy?” sux ky Èyry pMjfb muskrfey
aqy ikhf, ‘‘PkIr! mYnUM Kudf ny iewk awK iesy leI hI idwqI hY ik mYN sfry DrmF
aqy sfry Drm-gRMQF nUM ieksfr vyKF.”
Èyry-pMjfb mhfrfjf rxjIq isMG aYsf mhFblI sI, ijs dy nfm qoN hI duÈmx BY-BIq
rihMdy sn. Aus ny lok-ÈkqI nfl mulqfn, kÈmIr, pÈOr, cMbf, kFgVf, jMmU afid qwk
dy sfry ielfikaF ivwc ijwq pRfpq kIqI aqy KflsfeI JMzf lihrfieaf. ieQy hI bws
nhIN cIn aqy lyh-lwdfK qwk afpxf rfj PYlfieaf. mhfrfjf rxjIq isMG nUM sB jfqIaF,
DrmF dy lok brfbr siqkfr idMdy sn. Èfh muhMmd ilKdf hY-
mhFblI rxjIq isMG hoieaf pYdf
nfl Ëor dy mulk ihlfie igaf.
mulqfn, kÈmIr, pÈOr, cMbf,
jMmU, kFgVf kot invfie igaf.
hor dyÈ lwdfK qy cIn qoVIN.
iswkf afpxy nfm clfie igaf.
Èfh muhMmdf jfx pcfs brsF,
awCf rwj ky rfj clfie igaf.
mhfrfjf
rxjIq isMG dy sYnfpqI hrI isMG nlUaf ny pTfxF dI aijhI qObf-qObf krvf CwzI sI ik
Aus dy nfm qoN pTfxF dy bwcy bVbVf-bVbVf ky AuTdy sn qy afKdy sn, ‘‘hfie bcfE!
nlUaf af igaf! nlUaf af igaf.”
Èyry
pMjfb dI mOq dy bfad (1846 eI[) iswKF dI afpsI Puwt aqy eIrKf ny, aMgryËF nUM
pMjfb ivwc pRvyÈ krn df mOkf idwqf aqy afpxIaF srdfrIaF nUM zob ky Kud pCqfey.
sR[ hrI isMG nlUaf, sR[ Èfm isMG atfrI vflf, akflI PUlf isMG afid guriswK XoiDaF
ny, Kflsf rfj df nfm AuWcf krn leI jo Gflxf GflI, Auh byimsfl hY.
Èfm isMG srdfr atfrI vfly,
bMnH ÈsqrIN joV ivCoV suwty.
Èfh muhMmdf isMGF ny goiraf dy
lhU inMbUaF vFg incoV suwty. (Èfh muhMmd)
mhfrfjf
rxjIq isMG dy bfad Xog afgU dI Gft kfrn hI iswK POjF nUM aMgryËF qoN hfr df mUMh
vyKxf ipaf.
jMgnfmf
Èfh muhMmd anusfr, ‘‘Èfh muhMmdf iewk srkfr bfJoN, POjF ijwq ky aMq nUM hfrIaF
ny.”
mhfrfjf
rxjIq isMG dI lokipRXqf sMbMDI bhuq sfrIaF lokipRX lok khfxIaF vI pRcilq hn.
Audfhrx vjoN iewk vfrI dyÈ ivwc aOV (soky) kfrn aMn df kfl pY igaf. lok BuwKy
mrn lwgy. mhfrfjy ny anfj dy BMzfr KolH idwq. iewk 80 sfl df bËurg aqy Aus df
CotI Aumr df poqrf (bwcf) anfj dI BfrI pMz lY bYTy, pr cuwk ky nhIN sI iljf skdy.
mhfrfjf jI Bys bdl ky lok ihwq leI prjf ivwc iPr rhy sn. bËurg afdmI dy kihx `qy
mhfrfjf jI ny Kud anfj dI pMz afpxy isr `qy cuwk ky bËurg dy Gr phuMcfeI aqy
afpxy afp nUM lokfeI df syvk (inafsiraF df afsrf) jfx ky pRmfqmf df Èukr kIqf
aqy pRsMnqf pRfpq kIqI. iesy pRkfr iewk buZVI grIb mfeI ny mhfrfjf jI pRqI
suixaf sI ik Auh ‘pfrs’ hn. afpxf kflf qvf (lohy df) lY ky mhfrfjy dy srIr nfl
CuhfAux leI afeI qF hkIkq nUM jfx ky Èyry pMjfb ny grIb mfeI nUM KuwlHf Dn qy
sonf dy ky inhfl kr idwqf.
ikhf
jFdf hY ik iewk vfrI rsqy dy kMZy iewk byrI nUM bwcy vwty mfr ky byr JfV rhy sn.
lfigEN lMG rhy mhfrfjf rxjIq isMG dy Auh vwtf vwjf aqy srIr ivwcoN lhU isMm ipaf.
ispfhI, bwicaF nUM pkV ky mhfrfjf jI kol lY gey. mhfrfj ny bVy ipafr qy inmrqf
nfl puwiCaf, ‘‘bwicE! qusIN byrI nUM vwty ikAuN mfr rhy sI?” AunHF ny zrdy hoey
ikhf, ‘‘jI, byr lfhux vfsqy.”
‘‘vwty
mfrn nfl byrI byr idMdI hY?” mhfrfjy ny puwiCaf.
‘‘hF jI!’’
bwicaF ny AuWqr idwqf.
mhfrfj
jI hws pey qy ikhf, ‘‘TIk hY! jykr byrI nUM vwtf mfrn `qy imwTy byr imldy hn qF
mYN qF dyÈ df bfdÈfh hF, mYnUM vwtf vwjx `qy mYN quhfnUM bhuq sfrf Dn idMdf hF,
pr ÈfbfÈy! jfE! awgy qoN ies qrHF vwty nf mfirE, iksy rsqy jFdy rfhgIr df nuksfn
ho skdf hY.”
mhfrfjf
rxjIq isMG dy rfj ivwc muslmfn, ihMdU sB KuÈ rihMdy sn. sB nUM afpo afpxy Drm
apnfAux, pRcfr krn aqy pRBU BgqI krn dI KuwlH sI. ibnF pwKpfq dy sB nUM brfbr
inaF imldf sI. Èyry-pMjfb df rohb aqy dbdbf eynf qyË sI ik Aus dy huMidaF kdy vI
qIsrI jfq (aMgryË) pMjfb ivwc vV nf sky. Èfh muhMmd ilKdf hY-
rfËI bhuq rihMdy muslmfn ihMdU
awj dovF dy AuWqy afPq afeI.
Èfh muhMmdf ivwc pMjfb dy jI,
kdy nhIN sI qIsrI jfq
afeI.
hfsy ivwc CupI qMdrusqI-suKmMdr
isMG qUr
awj dI qxfa BrI qy
ruwJI hoeI iËMdgI ivwc asIN hfsy mKOl qoN ruws ky kohF dUr jf cuwky hF jF kho ik
icMqf, duwK ivwc hfsf buwlHF `qy afAuNdf hI nhIN. asIN hwsdy hF qF iewk bnfAutI
hfsf ijvyN ËbrdsqI ichry `qy muskfn ilafAuxI pY rhI hovy. hfsy df kudrqI srUp
guafc ijhf igaf hY.
hwsxf mnuwK dI
suBfivk jYivk ikiraf hY qy ieh ikiraf srIr dy sfry qMqrF nUM pRBfvq krdI hY.
hwsx nfl srIrk ieMdrIaF gqI ivwc rihMdIaF hn aqy qMiqRkf-qMqr dI ikirafÈIlqf bxI
rihMdI hY. KuwlH ky hwsx nfl PyPVy sfP rihMdy hn aqy ijgr dy sB ivkfr dUr huMdy
hn. qusIN vyiKaf hovygf ik hwsx vfly dy ichry dI afBf hI vwKrI huMdI hY. hwsx
nfl mn qF cMgf rihMdf hI hY, srIr dy dUsry aMg vI cusq rihMdy hn. idl KolH ky
hwsx nfl CfqI qy pyt aMdrlI kfrj smrwQf nUM vDfvf imldf hY qy ishq TIk rihMdI hY.
ijs qrHF Kyzxf, qYrnf aqy GoV svfrI afid srIr nUM ishqmMd bxfAuNdy hn, Ausy qrHF
hfsf vI iewk ksrq hY.
hwsx nfl cmVI dy
bMd rom KuwlH jFdy hn, blwz pRYÈr TIk rihMdf hY, KUn df dOrf shI cwldf hY aqy
idmfg nUM qfkq imldI hY. ieMnf hI nhIN, mnwuK dy hwsx `qy srIr dy aMdr afpxy afp
hI rog dUr krn dy rsfiex iqafr hox lwgdy hn.
stYnPorz
XUnIvristI nfl juVy iewk mnoivigafnI zf[ ivlIam Prfiez, jo ipCly 30 sflF qoN
hfsy `qy stwzI, Koj kr rhy hn, df kihxf hY ik idn ivwc pMj vfrI hwsxf 15 imMt
cwpU clfAux dy brfbr hY. AunHF muqfbk hwsx nfl srIr ivwc kYtrolfmfeIn nF df
hfrmon qyËI nfl bxn lwgdf hY. ieh hfrmon idmfg ivwc jf ky mnuwK nUM qxfa qoN
mukq krdf hY. ies qoN ielfvf ieh srIr ivwc KUn df dOrf qyË krdf hY ijs nfl ËKm
afid qyËI nfl Brn lwgdy hn aqy jlx vI Gwt jFdI hY. nfl hI jdoN asIN Ëor dI hwsdy
hF qF pyt, idl, PyPVy aqy ijgr afid dI mfilÈ ho jFdI hY. idl dy rogIaF leI hwsxf
sB qoN vwD PfiedymMd hY. hfsy-mKOl nfl Bry mfhOl ivwc mnuwK dIaF muÈklF vI afsfn
ho jFdIaF hn. gm vI pMGr jFdy hn. hwsdf-Kyzdf mnuwK inrfÈ nhIN huMdf. ies qrHF
dy mnuwK nUM iËMdgI hsIn aqy arQpUrn jfpdI hY. aijhf mnuwK ijAUx dI klf jfxdf hY.
hflFik roËfnf dI
iËMdgI ivwc hfsy dy mOky bhuqy iËafdf nhIN imldy, pr jdoN hwsx df mOkf imldf hY
qF AudoN vI bhuq sfry lokIN gMBIrqf dI cfdr qfxI rwKdy hn. hwsxf AunHF nUM cMgf
nhIN lwgdf, mn nhIN BfAuNdf, jd ik Auh Buwl jFdy hn ik hwsxf hI qF iËMdgI hY qy
hfsf hI icMqfvF qy AulJxF nUM dUr Bjf ky iËMdgI dI lVfeI lVn dI qfkq qy AUrjf
idMdf hY. hwsx leI koeI vwKrf smF nhIN kwZxf pYNdf. kMm krdy jfE qy hwsI jfE.
drasl bhuq Gwt lok ieh jfxdy hn ik ishqmMd rihx leI hwsxf jF KuÈ rihxf bhuq
ËrUrI hY. pRiswD PrFsIsI ivcfrk aYP ÈYPrt df kihxf hY ik mYN Aus idn nUM iËMdgI
df sB qoN bykfr idn mMndf hF, ijs idn mYnUM hwsxf cyqy nf irhf hovy.
hwsxf koeI aOKf
kMm nhIN hY. nf hI hwsx ivwc koeI pYsf Krc huMdf hY. koeI vI KuÈ rihx df aiBafs
Ausy qrHF kr skdf hY, ijvyN vfjf vjfAux, GoV svfrI krn jF qYrn df. iËMdgI amuwl
dyx hY. ies nUM bykfr dI icMqf aqy qxfa dI awg ivwc sfVnf buwDImfnI nhIN.
buwDImqf hY hwsx aqy hsfAux ivwc. ies nfl quhfnUM aqy dUsiraF nUM afqimk afnMd
dI pRfpqI huMdI hY. afE afpF sfry iml ky kudrq vloN bKÈy ies vrdfn df lfB
cuwkIey.
nfmvr dogfxf joVI df hoieaf gMBIr doÈF
nfl aMq
-spn
cricq
gfiek rivMdr gryvfl `qy Aus dI pqnI kulivMdr kOr vloN AunHF dy Gr kuVIaF jMmx kr
ky lgfqfr qlfk leI mjbUr krn aqy rivMdr dy Brf qy pirvfr vloN Aus nfl kuwtmfr
krn dy lfey gMBIr doÈF kfrn hfly ieh mfmlf BiKaf hI hoieaf sI ik pMjfb dI nfmvr
gfik joVI BuipMdr igwl qy ims nIlm df JgVf hox kfrn AunHF dI joVI tuwtx dI Kbr
sfhmxy afeI geI. JgVf vI aijhf hY ik iewk pfsy qF ims nIlm BuipMdr `qy 9 sflF
qoN ivafh df JFsf dy ky lgfqfr blfqkfr krn df doÈ lf rhI hY, dUjy pfsy BuipMdr
mIzIaf sfhmxy nIlm nUM cirwqrhIx dws ky Aus nfloN qoV ivCoVf krn df kfrn dws
irhf hY.
kYsyt
‘rih imwqrF dI bx ky’ rfhIN pMjfbI dogfxf gfiekI ivwc afpxy sPr dI ÈurUafq krn
vflI ieh joVI hux qwk drjn dy krIb kYsytF nfl dunIaf Br ivwc nfmxf Kwt cuwkI hY.
‘ijMnf icr nwcyN qUM, mYN vfrI jfAUNgf not’ aqy ‘Cx Cx ho jU, idEr qyry dy Gr nI’
rfhIN dunIaf Br ivwc nF Kwtx vflI ies joVI dI Dfrimk kYsyt ‘qUM myrf rfKf’ hr
pfsy KUb cwl rhI hY. dyÈF-ivdyÈF ivwc KUb pRogrfm kr ky kroVF rupey kmf cuwkI
ies joVI ivwc hoeI axbx dI AuzdI Kbr qF kuJ mhIny pihlF qoN hI crcf df ivÈf bxI
hoeI hY qy mfrc 2009 qoN ienHF ny iekwTy pRogrfm krny vI bMd kIqy hoey sn. prMqU
hux jdoN BuipMdr igwl ny kuJ idn pihlF iËlf biTMzf dy ipMz pUhlf dI gurjIq kOr
nfl ivafh krvf ilaf qF dovF dI qkrfr ny BFbV df rUp Dfrn kr ilaf hY. BuipMdr dy
ivafh qoN iewk dm bfad ims nIlm ny mIzIaf sfhmxy Aus `qy ipCly 9 sflF qoN ivafh
df JFsf dy ky blfqkfr krdy rihx df doÈ lfieaf hY. nIlm ny rUpngr ivKy puls nUM
iewk ilKqI iÈkfieq ivwc lfey ies doÈ qoN ielfvf ieh vI iliKaf hY ik Auh 9 sflF
qoN bqOr pqI-pqnI vjoN ivcr rhy hn aqy ies qoN ielfvf sMXukq rUp ivwc jfiedfd vI
bxfeI bYTy hn.
ies
mfmly dI jFc ey aYs pI mYzm DMnpRIq kr rhy hn. jFc mgroN mfmlf cfhy koeI vI
inkly, pr gfiek joVIaF ivwc vwD rhy gMBIr doÈF dy mfmilaF kfrn pMjfb dI smuwcI
gfiekI `qy iewk suafl icMn lwgdf jf irhf hY ik ijnHF gfiekF nUM lwKF lok KUb
ipafr idMdy hn, Auh afpxI inwjI iËMdgI ivwc ieMny GtIaf huMdy hn ikafs vI nhIN
lfieaf jf skdf.
qrksLIl lihr dI pwcIvIN vrHygMZ `qy
-myG rfj imwqr
awj dI qrksLIl lihr ies gwl ivwc ivsLvfs krdI hY ik hryk Gtnf ipwCy
koeI nf koeI kfrn huMdf hY. jy asIN pMjfb ivwc qrksLIl lihr dy ivkisq hox dy
kfrnF nUM nhIN ProlFgy qF myrf iKLafl hY asIN qrksLIl lihr nfl iensfPL nhIN kr
rhy hovFgy. qrksLIl lihr nfl sbMDq ivakqI ijhVy ies gwl nUM CupfAux df Xqn krdy
hn Auh suafrQI hn qy iksy nf iksy rUp ivc ies lihr dy ivkfs nUM afpxy hwk ivwc
BugqfAuxf locdy hn.
1983-84 ivwc pMjfb dy KflsqfnIaF vwloN bwsF ivwcoN kwZ ky ihMdUaF df
kqlyafm kIqf jf irhf sI qy ihMdU jnUMnIaF vwloN 3000 inrdosL iswKF nUM glF ivc
tfier pf ky PUk idwqf igaf sI. ies qrHF pMjfb dy lok KflsqfnIaF dI dihsLq hyT
sihm BrI ijLMdgI ijAuN rhy sn. iehnF simaF ivwc mYN srkfrI hfeI skUl sMGyVf
ijLlHf brnflf ivc ivigafn df aiDafpk sF. jdoN ikqy vI stfPL ivWcoN koeI aiDafpk
gLYr ivigafnk gwl krdf qF mYN Auhdf ivigafnk ZMg nfl juafb dy Cwzdf. ivCiVaf
sfQI sMqoK itvfxf aijhy smyN ivigafnk soc dy hwk ivc KVdf. keI vfr sfzI bihsL
iqwKI vI ho jFdI Auh aiDafpk sfnUM qfhnf mfrdy ik ‘‘qusIN qF KUh dy zwzU ho.
skUl ivwc hI BkfeI mfrnf quhfzf sugLl bx igaf hY jy quhfzy kol bhuqIaF dlIlF ny
qF ipMzF ivwc jfE qy anpVH qy gLrIb lokF nUM mwq idAu.’’ BfvyN AuhnF dI mnsLf qF
sfQoN KihVf CuzfAux dI huMdI sI pr AuhnF dI khI hoeI ieh sfDfrx gwl sfnUM ieh
socx leI mjLbUr jLrUr kr jFdI ik aMD-ivsLvfs ivruwD lVn vflI koeI nf koeI sMsQf
jLrUr hoxI hI cfhIdI hY.
agsq 1983 ivwc mYN afpxy iksy sfQI aiDafpk dI pqnI dI bdlI dy sbMD ivwc
nfBy qoN DUrI rfhIN vfps brnflf af irhf sI ik rsqy ivwc mYnUM afpxf iewk purfxf
sfQI suirMdr DUrI iml ipaf. Aus dy hwQ ivwc sLRIlMkf dy zfktr kovUr dI ilKI hoeI
aMgryjLI dI ikqfb ‘‘bIgon gOzmYn’’ sI. jdoN mYN Aus dy hwQoN ikqfb PV ky ProlI
qF mYnUM iesdf ivsLf rOick lwigaf. myry aMdr ies ikqfb nUM pVHn dI idlcspI jfgI.
mYN Aus qoN ieh ikqfb lY leI. ikqfb ivwc zfktr kovUr ny BUqF pRyqF bfry afpxy
amlI qjLrby ilKy sn. ies leI mYN ies ikqfb dy kfPLI cYptr do-iqMn idnF ivwc hI
KLqm kr ley. ijvyN huMdf hY vDIaf ikqfbF asIN afpxy njLdIkIaF nUM pVHn leI vI
idMdy hF. mYN vI ieh ikqfb afpxy iewk njLdIkI aiDafpk nUM pVHn leI idwqI. ies
aiDafpk bfry sfzy stfPL df kihxf sI ik ‘‘ieh vfl dI KwlH lfhux vflf bMdf hY.’’
Aus ny jd vI koeI smfn KRIdxf huMdf sI ds dukfnF qoN puwC-igwC krky hI KrIddf sI.
iewk idn Auh 18 BwiTaF dI iewk-iewk iewt afpxy skUtr qy lwd ky myry kol lY
afieaf qy kihx lwigaf ‘‘afpxI sfieMs lYb ivwc hryk iewt df Bfr qy afkfr nfpo qy
dwso ik ikhVy BwTy dI iewt sB qoN vDIaf hY.’’ mYN AunHF nUM puwiCaf ik qusIN
iehnF iewtF qoN kI krfAuxf hY? qF Auh kihx lwigaf ik ‘‘mYN mkfn bxfAuxf hY qy
swT sfl Aus ivwc rihxf hY. jy mYN hI vDIaf iewt afpxy Gr nUM nhIN lfvFgf qF hor
kOx lfvygf?’’ mYnUM ieh jfipaf ik ieh aiDafpk bhuq kMm df bMdf hY, hr gwl bVI
soc ivcfr nfl krdf hY. ies aiDafpk leI myry mn ivwc iewk sLrDf ijhI pYdf ho geI
qy mYN Aus nfl iewk nyVqf bxf leI. mYN ies aiDafpk nUM AuWpr vrnx kIqI ikqfb
pVHn leI dy idwqI. ikqfb pVH ky Auh aiDafpk myry kol afieaf qy kihx lwigaf ik
‘‘mYnUM ieh ikqfb pMjfbI ivwc cfhIdI hY mYN pMj sO rupey Krc kr skdf hF.’’ mYN
ies aiDafpk nUM puwiCaf ik qusIN aMgryjLI ivwc ikqfb pVH leI hY qusIN pMjfbI dI
ikqfb qy aYny rupey Krcx leI ikAuN iqafr ho? qF Auh kihx lwigaf ‘‘mYN ies ikqfb
qoN pMdrF sO rupey dI kmfeI krnI hY?’’ mYN Aus nUM puwiCaf ik ‘‘qusIN pMdrF sO
rupey ikvyN kmfAugy?’’ Auh kihx lwigaf ‘‘myry Gr vflI ipCly iqMn sfl qoN iewk
joqsLI dy cwkr ivwc PsI hoeI hY ijhVf hr sfl hjLfr rupey iksy nf iksy rUp ivwc
myry GroN lY jFdf hY. Aus ny do sfl dy Aupfa dwsy hoey hn ijs df iswDf ijhf mqlb
hY ik Auh do hjLfr rupey hor myry GroN lY jfvygf. jy mYN ieh ikqfb afpxI
pRfiemrI aiDafpk pqnI nUM pVHf dyvF qF pMj sO rupey Krc ky vI pMdrF sO rupey dI
bwcq kr skdf hF.’’ mYnUM ies aiDafpk dI ieh gwl jc geI ik jy iewk aiDafpk afpxI
pqnI nUM aMD-ivsLvfsF ivwcoN bfhr kwZx leI iewk ikqfb df shfrf lY skdf hY qF
sfzy qF lwKF BYx-Brf ies dl-dl ivwc Psy hoey hn ikAuN nf AuhnF nUM kwZx df koeI
vsIlf krIey. ieh soc ky mYN ies ikqfb df anuvfd pMjfbI ivc krnf sLurU kr idwqf.
ikqfb kfPLI vwzI sI qy mYN aijhf kMm pihlF kdy kIqf vI nhIN sI. so mYnUM ieh
aOKf lwigaf. mYN ikqfb dy do ihwsy kr ley. awDI ikqfb anuvfd dy qjLrbykfr afpxy
dosq srjIq qlvfr nUM PVf afieaf. do-iqMn mhIinaF ivwc asIN ies ikqfb dy anuvfd
df kMm nbyV ilaf. jdoN ikqfb Cpx hI vflI qy iesdy mUhrly 8 sPLy iqafr hoxy sn qF
sfzy mn ivc afieaf ik ikAuN nf ieh ikqfb iksy adfry vwloN CfpI jfvy. kuJ adfiraF
nfl ies sbMDI gwlbfq clfeI vI geI pr koeI vI adfrf ies ikqfb nUM Cfpx leI iqafr
nf hoieaf. afKLrkfr asIN zfktr kovUr dI aMgryjLI dI ikqfb nUM muV Proilaf qy
dyiKaf ik Aus ny Auh ikqfb ‘sLRIlMkf rYsLnilst aYsosIeysLn’ vwloN CfpI geI sI.
asIN vI nFvF ivwc QoVHf ijhf Pyrbdl krky ieh pMjfbI pusqk ‘rYsLnilst susfietI
pMjfb’ vwloN `qy dyv pursL hfr gey’ dy nF hyT Cfp leI. mYN ies sMsQf df pRDfn qy
srjIq qlvfr jnrl skwqr bx gey.
Aus smyN dIaF hflqF df aMdfjLf qusIN ies gwl qoN hI lf skdy ho ik Auh
aiDafpk ijs ny ies ikqfb df anuvfd pMjfbI ivc krn df suJfE idwqf sI, mYN Ausdf
nF DMnvfd krn vfilaF dI ilst ivwc pfAuxf cfhuMdf sI pr Aus aiDafpk ny afpxf nF
gupq rwKx dI qfkId kr idwqI.
ikqfb Cp ky afeI qF do iksm dy lok sfzy kol afAuxy sLurU ho gey. ikqfb
ivwc zfktr kovUr ny aKOqI krfmfqI sLkqIaF dy mflkF, sfDF, sMqF nUM BjfAux leI
iewk lwK rupey df ienfm rwiKaf hoieaf sI pr sfzI smrQf qy prpwkqf Aus smyN aYnI
nhIN sI. ies leI asIN ieh ienfm dI rfsLI Gtf ky ds hjLfr rupey kr idwqI aqy
cuxOqI dIaF bfkI sLrqF Auh hI rihx idwqIaF. pihlI iksm dy lokF ny sfzI ieh
cuxOqI sfDF sMqF nUM phuMcfAuxI sLurU kr idwqI. QF-QF qy sfDF sMqF nUM llkfiraf
jfx lwg ipaf. sfzy ivwc kuJ sfQI qwqy suBfa dy vI sn Auh sfDF sMqF nUM AunHF dy
zyiraF qy jf ky Gyrnf cfhuMdy sn. asIN AuhnF nUM smJfAuNdy ik sfDF sMqF nUM
BjfAux leI lokF nUM cyqn krnf pvygf. ies leI asIN afpxy sfry Xqn lokF dy cyqnf
pwDr nUM AuWcf cuwkx leI lfAux lwg pey. dUsrI iksm dy lokF ny BUqF pRyqF dy
sqfey mfnisk rogIaF nUM sfzy kol ilafAuxf sLurU kr idwqf. BfvyN asIN isrPL ikqfb
dy anuvfdk sF qy kysF nUM hwl krn df Borf Br vI qjLrbf sfzy kol nhIN sI. pr iPr
vI asIN Xqn krn lwg pey. jdoN vI asIN iksy kys ivc asPLl huMdy qF asIN zfktr
kovUr dIaF ikqfbF nUM Proldy qy afKLrkfr aijhy kysF nUM hwl krn dI jFc vI iswKdy
gey.
muZly 2-3 sflF ivwc hI ds hjLfr dy krIb icwTIaF aqy lgBg aYny ku hI
ivakqI sfnUM imlx leI afey. hryk ny sfQoN koeI nf koeI gwl puwCI jF dwsI. ies
qrHF sfzy kol ivsLfl jnqk qjLrby iekwTy hox lwg pey. hux qF qrksLIl susfietI kol
sO qoN vDyry aijhIaF ikqfbF hn ijhVIaF lokF dy amlI qjLribaF nfl nwko nwk BrIaF
peIaF hn.
afpxy ies qjLrby nUM hor mYNbrF nfl sFJy krn leI asIN qrksLIl kYNp
lfAux df islislf vI sLurU kr idwqf. ies df nqIjf ieh hoieaf ik qrksLIl susfietI
dy bhuq sfry mYNbr kysF nUM hwl krn, jfdU iswKx aqy ihpnotfeIjL krn dy ZMg qrIky
iswKx lwg pey, kuJ sfQIaF ny ies qoN vI agFh vDdy hoey mfnisk rogF dy hwl leI
QF-QF qy kyNdr bxf ley.
ijvyN huMdf hI hY jdoN vI koeI sMsQf sQfpq huMdI hY qF Aus ivwc kuJ
ssqI sLohrq lwBx vfly ivakqI vI af jFdy hn. iPr Auh aijhIaF sfijLsLF rcxIaF
sLurU kr idMdy hn ik ikvyN ies sMsQf dI lIzrisLp qy kfbjL hoieaf jfvy? sfzI
sMsQf ivc vI aijhy ivakqI GuspYT kr gey. ikqfbF ilKx pVHn dy iksy kMm ivwc AuhnF
nUM koeI idlcspI nhIN sI qy AuhnF df iewko iewk insLfnF Xogdfn vfly ivakqIaF nUM
ipCFh krky sMsQf qy kfbjL hoxf sI. AuhnF ny zfktr kovUr dIaF ilKIaF ikqfbF dy
AuhnF anuvfdF qoN sfzy nF hI gfieb kr idwqy aqy afpxy nF AuhnF ikqfbF qy iksy nf
iksy rUp ivwc drj kr idwqy.
mYnUM Xfd hY ik rYsLnilst susfietI dI bfkfiedf pihlI mIitMg iqMn jUn
AunI sO curfsI nUM myry Gr jo Aus smyN kwcf kflj roz dI igafrF nMbr glI ivc sI
ho rhI sI. pMjfb ivwc Ausy idn kriPLAU lf idwqf igaf qy iswty vjoN sfnUM ieh
mIitMg vI ivckfr hI CwzxI peI. ies lihr dI KUbI ieh hY ik ies ny ijMnf vI kMm
kIqf hY Auh lokF nUM kyNdrq krky hI kIqf hY aqy ies dy nfl hI ies sMsQf ny amlI
qy isDFqk kMmF dy sumyl vI kr ivKfieaf hY.
1984 qoN bfad awj qwk sB qoN vwD hoeI qrksLIl sfihq dI ivwkrI, ies
scfeI nUM vI sfbq krdI hY ik lihrF aqy sfihq df sbMD mF-puwq vflf huMdf hY ik
Bfv lihrF, sfihq dI rcnf krdIaF hn qy sfihq lihrF df Gyrf ivsLfl krdf hY. tuwtF
PwutF df isLkfr hox dy bfvjUd vI awj vI qrksLIl lihr pMjfb dy hr ipMz qwk afpxf
pRcfr qy psfr pucf cuwkI hY. KusLI dI gwl ieh hY ik swc dI ksOtI qy AusrI sImq
vsIilaF vflI ies lihr ny arbF dy bwjt vflIaF rUVIvfdI sMsQfvF nUM socx qy mjLbUr
kr idwqf hY.
Email :
tarksheel@yahoo.com
Web site : www.tarksheel.com
mMqrI jI df ‘jfn-lyvf’ dOrf!amrjIq bwbrI
mMqrIaF dI
hAumY nUM pwTy pfAux leI sfzI aPsrÈfhI jo cfplUsI vflf ivKfvf krdI hY, Aus nUM
vyK ky mn bVf duKI huMdf hY. jn-pRqIinD pRcfr qF syvk hox df krdy hn, pr vrqfAu
purfxy smyN dy rfijaF qy mhfrfijaF vFg krdy hn. jdoN iksy mMqrI ny ikqy afAuxf
huMdf hY qF aPsrÈfhI Aus dI afAu-Bgq ivwc aijhy azMbr krdI hY, ijs nUM vyK ky
ieMj mihsUs hox lwgdf hY ik Auh jnqf dy syvk nhIN, Èfsk qy ÈoÈk hox.
iek idn sfzy
Èihr dy hspqfl ivwc ho rhI lIpf-pocI nUM vyK ky sfnUM bVI hYrfnI vI hoeI qy KuÈI
vI ik clo ivcfry hspqfl dI vI suxI geI hY. kfPI lMmy smyN qoN bfad hspqfl dy
aMdr qy bfhr dI sPfeI ho rhI sI. pihlF keI vfr koeI smfj syvI sMsQf ies dI ikqy-ikqy
sPfeI krdI huMdI sI, pr GMty bfad iPr AuhI hfl ho jFdf sI. Aus idn hspqfl kfPI
KuwlHf-KuwlHf nËr af irhf sI. gyt dy ivckfr KVIaF ryVHIaF, gMny dy rs vflf ryVHf
qy irkiÈaF dI kqfr awj ikDry vI nËr nhIN sI af rhI. hYrfnI qF isrP ies gwl dI sI
ik rfqo-rfq rsqf aYnf cOVf ikvyN ho igaf.
srkfrI hspqfl
hox kfrn ieQy ibmfr qy ibmfrIaF qF afm huMdIaF hn, pr zfktr hox dy bfjvUd vI
nhIN huMdy. sfËo-smfn qy dvfeIaf afAuNidaF sfr hspqfl dy bfhr dIaF dukfnF `qy
phuMc jFdIaF hn. sfP-sPfeI df sfrf mfjrf smJx leI mYN iek vfrz ivwc igaf qF iek
nrs iek grIbVy ijhy afdmI nUM Bwj-Bwj ky pY rhI sI. gwl ieh sI ik Aus dy Coty
ijhy bwcy dy isr ivwc iksy ny pwQr mfr idwqf sI qy Aus dy isr ivwcoN lhU dI
qqIrI vg rhI sI qy lhU nfl hspqfl df PrÈ lfl ho irhf sI. nrs kih rhI sI ik AunHF
ny huxy hI qF PrÈ sfP kIqf hY qy ies ny PrÈ df burf hfl kr idwqf hY. ies afdmI
nUM PrÈ df iKafl rwKxf cfhIdf sI. ajIb siQqI sI. bwcy dy vg rhy KUn nUM rokx dI
Aus nUM koeI jldI nhIN sI, PrÈ df iPkr sI. vYsy vI awj kwlH KUn df kI hY, pYisaF
nfl ijs df mrËI vhfa idAu. vYsy vI awj kwlH KUn pfxI nfloN iËafdf vihMdf hY.
ies qoN pihlF
ik mYN kuJ kihMdf, nrs sPfeI idMdy hoey myry vwl mMUh kr ky kihx lwgI, ‘‘dyKo,
BfeI sfihb, zfktr huxy-huxy sPfeI hoeI vyK gey hn. ienHF lokF nUM Ërf vI akl
nhIN hY, sfrf PrÈ gMdf kr idwqf hY. mMqrI jI afAuxgy qF kI kihxgy.’ ‘ Aus dI gwl
suxidaF hI mYN smJ igaf ik hspqfl dI sPfeI iesy kr ky ho rhI hY ik awj mMqrI jI
af rhy hn. mYN soicaf, clo mMqrI dy afAux kfrn Gwto-Gwt sPfeI qF hoeI. keI QFvF
`qy muwK mMqrI jF Aup muwK mMqrI dy afAux kfrn rfqo-rfq sVkF bx jFdIaF hn. ipMzF
ivwc AunHF dy phuMcx qoN pihlF sfrf idn ibjlI qy pfxI dI splfeI jfrI rihMdI hY.
iesy qrHF jy mulfËmF dI hfËrI vyKxI hovy qF mMqrI jI df dOrf krvf idAu. ieh gwl
vwKrI hY ik ijAuN hI mMqrI jI df kfPlf AuQoN kUc krygf, iqvyN hI hflfq pihlF
vrgy ho jfxgy.
bwcy dI qrsXog
hflq vyK ky myrI bgl ivwc KVy iek nOjvfn df KUn KOl igaf. Auh Dwky nfl zfktr dy
kmry ivwc dfKl ho igaf qy zfktr nUM sfrI gwl dwsI. qd zfktr kihx lwgf, ‘‘vyKo
bwcy nUM QoVHI dyr bfhr ibTfAu. mMqrI jI kdy vI af skdy hn.” nOjvfn df pfrf hor
cVH igaf qy Aus ny AuWcI afvfË ivwc ikhf, ‘‘ZwTy KUh `c pvy quhfzf mMqrI. ieh jo
ies grIb bwcy dy isr ivwcoN KUn vg irhf hY, ieh pfxI nhIN hY. jy qusIN ies nUM
pwtI nhIN krogy qF mYN huxy bfhr afpxy sfQIaF nfl Drnf lf ky bYT jfvFgf.”
ieh nOjvfn iksy
smfj syvI sMsQf df mYNbr lwgdf sI. Aus ny aYnf kih ky afpxy imwqrF nUM Pon
imlfAuxy ÈurU kr idwqy. Aus df ieh ivhfr vyK ky zfktr ny bwcy nUM aMdr bulfieaf
qy Aus dy isr ivwc iqMn-cfr tFky lwgy. bwcy df ipqf jfx lwgf nOjvfn df DMnvfd
kridaF kihx lwgf, ‘‘quhfzy kr ky myry bwcy dI jfn bc geI, vrnf mYnUM ieQy iks ny
puwCxf sI.”
mYN pfsy KVf
iehI soc irhf sI ik hspqfl qF mrIËF leI huMdy hn. srkfrI dOry qF huMdy rihMdy hn.
smJ nhIN afAuNdI ik ieh mMqrI hspqflF ivwc kMm-kfj nUM drusq krvfAux afAuNdy hn
jF kMm-kfj ivwc ivGn pfAux. puwCx `qy nOjvfn ny dwisaf ik Auh iksy mrIË df pqf
lYx afieaf hY, pr ieQy qF rwb iksy dy Xfd vI nhIN hY.
mMqrI dI Jlk
vyKx leI mYN AuQy hI ruk igaf. dupihr qwk mMqrI jI bfry kuJ vI pqf nhIN sI lwg
irhf ik Auh phuMc rhy hn ik nhIN. kuJ smyN bfad aPvfh PYl geI ik mMqrI jI pDfr
cuwky hn qy Auh afpxy iksy chyqy dy Gr Kfxf Kfx gey hn. aYny nUM iek jfx-pCfx
vflf afdmI AudfsI dy aflm ivwc mMUh suwtI iml igaf. suwK-sFd puwCx `qy Auh kihx
lwgf, ‘‘BfeI sfihb, jy suwK-sFd huMdI qF iPr hspqfl hoxf sI, Gr bYTf Bfrq qy
sRIlMkf df ikRkt mYc nf vyK irhf huMdf.” QoVHI grmI ivwc Auh boilaf, ‘‘ieQy
kfhdI suwK-sFd, sfly bs byiewËqI hI krvfAuxgy. mYN kihnf cwl kI lYxf, kuwqy bfË
nhIN afAuNdy.” mYN puwiCaf, ‘‘gwl kI hY? koeI ibmfr hY?” Auh boilaf, ‘‘Xfr gwl
qF kuJ nhIN, bIjI nUM kwlH KVy-KVy cwkr af igaf qy Auh izwg pey. AunHF nUM
idKfAux ilafieaf sI, pr ieQy af ky iek kmry qoN dUjy kmry qwk cwkr kwt-kwt ky
mYnUM Kud cwkr afAuxy ÈurU ho gey hn. svyr qoN ieDr-AuDr GuMm irhf hF, koeI
zfktr nhIN imldf, koeI krmcfrI gwl nhIN sux irhf. pqf lwgf hY ik mMqrI df dOrf
hY. ieh mMqrI dOrf kr ky lokF dI ishq nfl ikAuN iKlvfV krdy hn? aOh sfhmxy KVy
afdmI kih rhy sn ik mMqrI ies leI dOrf krdy hn ik zfktrF nfl iswDf mhInf pwkf
kIqf jf sky qy afey PMzF dI ihwsydfrI qYa kIqI jf sky. pr kfhdf ihsfb? ieh srkfr
qF vYsy hI inkMmI hY. dUjf ijhVy srkfrI mihkmy QoVHf-bhuq kMm krdy hn, AunHF nUM
ienHF dy dOry Kqm krI jFdy hn. ijs nUM vyKo, mMqrI jI dI afAu-Bgq ivwc lwigaf
hoieaf hY. jnqf cfhy mry jF jIvy, ienHF nUM koeI Prk nhIN pYNdf. nyVy-qyVy dy
iËilaF dy zI sI vI hrl-hrl krdy Bwjy iPrdy hn.” eyny nUM mMqrI jI af gey. cuPyry
BIV hox kfrn mYN AunHF dy drÈn nf kr sikaf. mMqrI jI df jfxf sI ik hspqfl dI
hflq iPr pihlF vrgI ho geI.
iek idn acfnk
Auh bIjI ibmfr vflf jfxU iml igaf. bIjI df hfl puwiCaf qF kihx lwgf, ‘‘Auh qF
agly idn hI pUry ho gey sn.” mYN aPsos Ëfhr kIqf qF kfrn puwiCaf. Auh kihx lwgf,
‘‘dOrf pY igaf sI.” pr ijQoN qwk mYnUM Xfd hY, AunHF nUM aijhI qF koeI ibmfrI
nhIN sI. dOrf imrgI df sI jF idl df?” dMd krIcdf, kunIn vrgf mMUh bxf ky Auh
boilaf, ‘‘Xfr aijhf dOrf huMdf qF Èfied bIjI bc hI jFdy. ieh qF mMqrI jI df dOrf
sI, ijs ny bIjI nUM sfQoN Koh ilaf.”
hwQ `c PVI burkI
-imhr isMG rMDfvf
iskMdrfbfd aqy
hYdrfbfd dovyN juVvyN Èihr hn. hYdrfbfd nUM dwKx df muslmfnI qihËIb df kyNdr hox
df mfx hfsl hY. dyÈ dI vMz vyly ies irafsq nUM afËfd Cwz idwqf igaf sI. sRI ptyl
ny ies nUM Bfrq df ihwsf bxfieaf. ienHF ÈihrF nfl juVIaf anykF GtnfvF myry iËhn
ivwc ijnHF nUM iek-iek kr ky mYN afpxI svY-jIvnI dy ryÈmI Dfgy ivwc prox df Xqn
kIqf hY.
jIvn ivwc asIN
vyKdy hF ik keI lok rotI Kfx lwigaF inwkI ijhI grfhI qoV ky Aus nUM dfl-sbËI nfl
Cuhf ky hwQ ivwc PV ky awKF mIt ky mMUh ivwc kuJ pVHdy hn. muV burkI QflI ivwc
rwK Kfxf ÈurU krdy hn. BfvyN awj ieh irvfj pihlF qoN kuJ Gitaf hY, iPr vI kdI-kdfeIN
vyKx nUM iml hI jFdf hY. bcpn ivwc mYN lokF nUM ieAuN kridaF vyK bVf hYrfn huMdf
sF. mYN keI vfr ies bfry puwCx dI koiÈÈ vI kIqI, pr iJjk kfrn jIB nUM swq qfly
lwg jfxy.
awj jIvnÈYlI
bdl geI hY. bËurg hux bwicaF leI hAUaf nhIN rhy. myrI dohqI rvnIq inwkI huMdI
mYnUM Bfpf jI kih ky bulfAuNdI sI. Èfied Aus nUM Bfpf aqy pfpf dy Aucfrn ivwc
Byd rwKx leI koeI aOK afAuNdI hovy. Aus mYnUM mF dI rIsy zYzI jI kihxf ÈurU kr
idwqf. Auh jdoN kdI muhwbq dy jËby nfl Eqpoq huMdI qF mYnUM nfnUM jI kih idMdI.
mYnUM ieh bVf mmqf Biraf lwgdf.
mYN rotI Kfx
qoN pihlF burkI qoV ky QflI ivwc nhIN rwKdf, ikAuNik mYN nhIN mMndf ik ies qrHF
kIiqaF iksy aOkV df hwl ho skdf hY jF Auh iksy qrHF iksy kol puwjdI hY ijvyN
asIN ÈrfDF nUM mMnI bYTy hF. keI vfr rotI Kfx lwigaF iek aiq-duKdfeI idRÈ myrIaF
awKF sfhvyN af sjIv huMdf hY ijs kfrn mYN kuJ plF leI sMun ËrUr ho jFdf hF aqy
vyKx vfly nUM lwgdf hY ijvyN mYN dUijaF vFg mMUh ivwc iksy mMqr df jfp kr irhf
hovF.
iek Èfm rotI
Kfx lwigaF mYnUM ies qrHF socF ivwc zuwby nUM vyK ky myrI dohqI ies df kfrn
mYQoN puwC bYTI. myrf mn qF pihlF hI sunfmI vFg kMiZaF qoN AuClx leI Auqfvlf ho
irhf sI. gwc Biraf hox kfrn mYN kuJ icr hor cuwp irhf. drasl Prkdy buwlH DunI
pYdf krn qoN asmrwQ sn. bwcI itkitkI lfeI myry ichry dy hfv-BfvF nUM pVHn dI
koiÈÈ ivwc sI. ‘nfnUM kuJ dwso vI nf?’ Aus iËwd kIqI. bIqI Gtnf myrIaF awKF
sfhmxy GuMmx lwgI. mYN Guwt ky afpxI dohqI nUM sIny nfl lf ilaf. Aus dy isr `qy
hwQ Pyiraf, Aus df mMUh cuMimaf aqy AuqFh hwQ kr ky rwb df Èukr kIqf.
POj ivwc BrqI
hox mgroN mYN pihlI vfr pMjfboN bfhr iskMdrfbfd (aFDrf pRdyÈ) dy rylvy styÈn `qy
pYr rwiKaf sI. mYN CuwtI afAux vflI pul hyTF iek bYNc `qy bYTf gwzI dI AuzIk kr
irhf sF. myry dosq s[ amrIk isMG dI pqnI ny duwD ivwc aftf guMnH ky dysI iGE dy
prONTy aqy msfly nfl BrvyN kryly cfeIN-cfeIN pkf ky sPr leI Gwly sn. gwzI afAux
ivwc hflf smF sI. mYnUM ivhly bYTy nUM BuwK ijhI mihsUs hoeI. mYN ÈOk nfl rotI
kwZ ky bih igaf.
icwty mlmly dy
pOxy dIaF gMZF nUM mYN bVy AuqÈfh nfl KoilHaf. do prONTy hwQ `qy rwKy aqy AunHF
`qy sfiraF qoN vwzf krylf ijs duafly kwcf Dfgf vlyitaf hoieaf sI, rwK ilaf. mYN
bVy slIky nfl kryly qoN sUq dy vl KolHy. iPr grfhI qoVI aqy Aus nUM msfly nfl
Gsf ky AuqFh krn lwgf.
‘‘bfbU jI rotI’’
qrly BrI afvfË nfl grfhI vflf hwQ mMUh kol jFdf jFdf afp muhfry ruk igaf. ies
nfl myrI iekfgrqf, idl df cYn aqy mfnisk ÈFqI ikDry iKMz-puMz geI. mYN DOx moV
ky izwTf. do bwcIaF cfr hwQ awzI myry sfhmxy KVIaF sn. Auh dovyN msF myrI dohqI
dI Aumr dIaF sn. kflK ny AunHF dy mfsUm ichiraF nUM bdÈkl bxf idwqf sI. isr dy
ruwKy gMdy vfl byqrqIby iek-dUjy nfl AulJy hoey sn. AunHF dy pfty JwigaF ivwcoN
AunHF dy mfVU juwsy, pqlIaF bfhF, KflI lwkF nfl lwgy pyt sfP idKfeI dy rhy sn.
‘‘bfbU jI rotI’’
, AunHF dI ies dUsrI afvfË ivwc qrly nfloN BuwK dI lfcfrqf aqy ibhblqf vwD sI.
AunHF dIaF awKF myry hwQ `qy rwKy prONiTaF `qy itkIaF hoeIaF sn. iek dy hwQ ivwc
sbËI nfl ilbiVaf zonf PiVaf hoieaf sI ijs nUM Auh vfr-vfr cwt ky BuwK dI awg
buJfAux df qrlf mfr rhI sI. ieh bldI awg `qy pfxI dy qrONky vrgf sI.
kuJ idn pihlF
mYN iesy styÈn `qy afpxI sIt irËrv krvfAux afieaf sF qF mYN styÈn dy bfhr kuJ
bwicaF nUM jUTx dy Zyr nUM ProlidaF vyiKaf sI. Aus smyN vI myrf mn bVf Audfs
hoieaf sI. pr awj siQqI Aus qoN iËafdf iBafnk sI. awj bwcy mYnUM muÉfqb sn. pqf
nhIN myrf hwQ kdoN agFh viDaf aqy kdoN duwD-icwtf mlml df poxf prONTy-kryilaF
smyq bwicaF dy hwQ ivwc puwj igaf. jdoN hoÈ prqI socx jogf kuJ bicaf hI nhIN sI.
bwcy hwQF ivwc rotI PVI myry vwl itkitkI lfeI awKF awzI hYrfn pRyÈfn vyK rhy sn.
Èfied AunHF nUM myrI idaflqf `qy XkIn nhIN sI ho irhf.
Aus rfq mYN
koiÈÈ krn `qy vI gwzI ivwc kuJ nf Kf sikaf. hux vI mYN jdoN gwzI, bws afid `qy
sPr krdf hF jF iksy jnqk QF `qy huMdf hF qF kuJ Kf nhIN skdf. hux Èfm-svyry jdoN
QflI ivwc prosI rotI Kfs kr ky kryly myry sfhmxy afAuNdy hn qF myry iËhn ivwc
AunHF bwicaF dy ichry muV punr jIvq ho jFdy hn. mYN ivcilq ho jFdf hF aqy rotI
Kfx qoN pihlF cuwp ho jFdf hF. jF qF burkI tuwtdI nhIN jy tuwt jfey qF pihlI
burkI hwQ ivwc PVI rih jFdI hY.
qrk bnfm qihËIb-pRvyÈ
Èrmf
qrk-Èfsqr
XUnfnIaF dI, iensfnIaF nUM bhuq vwzI dyx hY. ieh Auh ividaf hY ik ijs dy shfry
rwb vrgy ‘gorK DMdy’ nUM Cwz ky iksy vI gwl nUM iswD jF rwd kIqf jf skdf hY.
kihMdy hn iewk iPlfsPr nUM cfa kuwidaf ik Auh afpxy puwqr nUM mulk df sB qoN
vwzf qrkÈfsqrI bxfvygf. ilhfËf Aus ny ÈurU qoN hI Aus nUM ieho ijhI qflIm idwqI
jF idvfeI ik Auh swcmuwc hI XUnfn dy isrkwZ qrk ivigafnIaF ivwc igixaf jfx lwgf.
iewk vfr ipAu-puwqr dI iksy gwl `qy afps ivwc KVk peI qF ipE nUM mihMgf pY igaf
ikAuNik guxI-igafnI puwqr ny afpxI ividaf dy shfry ieh vI iswD kr idwqf ik ‘‘jfh
qUM myrf bfp hI nhIN.”
KYr, qrk
dI iewk afpxI mhwqqf hY. sRI gurU nfnk dyv jI dy mhfvfk ‘‘ros nf kIjY, AuWqr
dIjY’’ dI iswiKaf vI ieho hY ik afpxI gwl qrk jF dlIl nfl rwKo, aYvyN agly dy gl
nf pvo, pr aksr dyKx ivwc afAuNdf hY ik afpxy afp nUM isafxy khfAux vfly keI lok
aksr afpxIaF aihmkfnf hrkqF nUM lukfAux leI vI aYvyN PËUl ijhIaF dlIlF df shfrf
lYx lwgdy hn. keI vfr qF ieAuN lwgdf hY ik mOq dy zr `qy kfbU pfAux leI iksy
vyly iksy isafxy ny afqmf dI amrqf df isDFq GV idwqf hovygf-afpxy mn nUM Zfrs
dyx leI ik koeI gwl nhIN. mrdf qF ijsm hY, ijsm df kI hY. ieh qF kwpVy bdlx vflI
gwl hI hY. afqmf nUM qF nf pfxI iBAuN sky qy nf awg sfV sky. so iehnUM mOq QoVHf
kihMdy ny.
afpxy
iewk sihkrmI nUM ikhf ik ‘‘BfeI jfn, quhfzf Bfr loV nfloN iËafdf vDdf jf irhY.
Ërf iKafl kro. smosy-pkOVy vgYrf Kfxy Cwzo. mYN ienHF cIËF df KimafËf hfrt atYk
dy rUp ivwc Bugq cuwikaF.”
‘‘lY,
ijhVy nhIN KFdy Auh ikhVf mrdy nHIN. jdoN mrnf qF iewk idn hY eI sfiraF ny iPr
ikAuN nf KFdy-pINdy mrIey. nfly iewk gwl sux lY myrI, KFdf-pINdF, bMdf kdy nHIN
mrdf. jdooN mrU, BuwKf mrU’’ Aus Bwdr-purÈ dI dlIl sI ijs awgy nqmsqk hI hoieaf
jf skdf sI.
iewk idn
aYqvfr nUM kflj-vrys df iewk buwDIjIvI-numf sfQI bfËfr ivwc iml igaf. aYvyN Bwdy
ijhy kwpVy pihny hoey aqy pYrF ivwc bfQrUm cwpl pfeI hoeI. vfl vI aYvyN
iKMzy-puMzy ijhy aqy Èyv vDI hoeI.
‘‘Xfr
afh kI jlUs kZfieaY hYN! lwgdY ijvyN keI idnF qoN ibmfr hovyN. KYr suwK qF hY?
asIN dosqfnf by-qklwPI nfl puwiCaf.
iksy vI
qrHF afpxI mUrKqf nUM qslIm krn dI bjfie jnfb awgoN Èfierfnf aMdfË ivwc gfilb
nUM iDafAux lwgy. aKy:
bnf kr
PkIroN kf hm Bys ‘gfilb’,
qmfÈf-ey-aihl-ey-krm dyKqy hYN.
mn `c
iKafl afieaf, iehnUM khF ik ‘Bilaf mfxsf, qmfÈf qF qUM Kud bixaf iPrdYN, qUM
dunIaf df qmfÈf kI suafh dyKyNgf, pr cuwp rihx ivwc eI BlI smJI.
drasl,
kuJ gwlF qF sfzy gurbq dy PlsPy dI vI Aupj hn. pdfrQvfdI rucIaF dI pRDfnqf dy
ies dOr `c hr koeI afpxy afp nUM vwzf idKfAux dI koiÈÈ krdf hY, pr smfjk siQqI
dy ipCokV ivwc qF afKr afrQkqf hI huMdI hY. vwzy ÈihrF ivwc irhfieÈ dI ikwlq bVI
afm ijhI gwl hY. Kfs qOr `qy idwlI, muMbeI vrgy mhfngrF ivwc iewk-iewk, do-do
kmiraF vfly Coty-Coty mkfnF ivwc pUry dy pUry twbr rihMdy hn. ies hflq dI
mMËrkÈI bVy KUbsUrq aMdfË ivwc kridaF AurdU dy mÈhUr qnËIaf Èfier jnfb sfgr
‘KwXfmI’ PrmfAuNdy hn:
kmry kuÈfdf
ieqny, nf PYlyN jhF py pYr,
aYsy myN jo
mihmf BI af jfeyN, qo Èb-bfÉYr.
soqy hYN
sfr rfq, nÈybo PrfË myN,
dUlhf-dulhnf qo myË py, bwcy drfË myN.
hux ieho
ijhy mkfn ivwc jdoN koeI mihmfn af jfvy qF afpxI hYsIaq CupfAux dI koiÈÈ ivwc
mflk jF ikrfeydfr bVy hI PkIrfnf ZMg nfl khygf:
‘‘afAu
jI afAu, lMG afAu. sfzf mkfn ËrUr qMg ey, pr idl bhuq vwzf ey.” AuproN-AuproN
ieh jqfieaf jFdY ik ‘‘kI ipaf hY aflIÈfn koTIaF-bMgilaF ivwc. bws isr `qy Cwq
cfhIdI aY.” pr aMdroN DuVkU lwgf huMdf hY ik jy ikqy kIVI dy Gr afey ies nrYx ny
rfq guËfrn dI slfh kr leI qF iehdf mMjf ikwQy zfhvFgy.
iesy
qrHF asIN ‘sfdf rihxI-bihxI aqy AuWcI soc dI gwl krdy hF ikAuNik grIb mulk hox
kfrn bhu-igxqI dI rihxI-bihxI sfdf ho skdI hY. soc ijMnI mrËI AuWcI rwK lAu, ies
`qy ikhVf koeI Krc huMdf hY. kdy-kdy asIN ieh vI kihMdy hF ik sqjug ivwc koeI vI
GrF nUM ijMdrf nhIN sI lfAuNdf. dyiKaf jfvy qF AudoN afm lokF dy GrF ivwc ieho
ijho huMdf hI kI sI ijs nUM koeI corI kr skdf.
ikho ijhy iPkr-suirMdr
aqY isMG
myrI mF
bfhrly dyÈ geI, afpxy nUMh-puwq kol. Gr suMnf Cwzx nUM Auh iqafr hI nhIN sn.
ipqf hY nhIN sn qy DIaF afpo-afpxy GrIN sn. Brf dy bwcy Coty sn, dovF jIaF ny
kMm `qy jfxf huMdf sI, mF nUM bwcy sFBx leI swidaf sI. cfr-pMj mhIinaF dI gwl sI
sfrI. so asF rl-iml ky sfr lYx df Brosf idvf ky AunHF nUM jhfËy cVHf idwqf. sfrf
idn kMm kr ky, QwkI hfrIN nUMh dy awgy ipwCy iPr ky qy bwcy sFB ky vI bxdf mfx
afdr nf imilaf. Auh dovF inwky bwicaF nUM nfl lY ky vfps af geI ik mYN afpxy Gr
jf ky ienHF nUM pfl lvFgI. iPr Auh dubfry kdy vI Brf kol nf geI.
ivCooVf,
ivgocf qy Gr dy rul jfx df iPkr qF hY eI sI, pr sB qoN vwD AunHF nUM ies gwl dI
icMqf sI ik jy nfnikaF df Gr bUhf KuwlHf nf hoieaf qF CuwtIaF ivwc DIaF dy bwcy
ikwQy jfxgy? DIaF AudfsIaF, ieh qF sI myrI mF df iPkr. hux Ërf hor iPkrF df iPkr
vI kr vyKIey. mnuwK df iPkr nfl vfh qF mF dy pyt ivwc hI pY jFdf hY. jnm qoN lY
ky afKrI pl qwk Auh iPkr qoN mukq nhIN ho pfAuNdf. ies jwg qoN cly jfx df iPkr
sfrI Aumr Auhdy isr `qy qlvfr vFg ltikaf rihMdf hY.
mnuwK dI
muwZlI loV qF roËI-rotI hY. pMjfbI rihql anusfr kuwlI, juwlI qy guwlI. vwsx-rsx
leI Gr, pfAux-hMZfAux leI lIVf-lwqf aqy Kfx-pIx leI aMn pfxI. ieh muZlIaF loVF
hn bfkI dy iKlfry qF sfry cMgyrI jIvn jfc dy ny. kuwlI, juwlI qy guwlI dy iPkr
kridaF mnuwK pRdyÈ jFdf hY. vpfr krdf hY. lVfeI krdf hY. jMg ijwqdf hY. ividaf
gRihx krdf hY. koeI inÈfnf imwQdf hY. hunr iswKdf hY. dOlq iekwTI krdf hY. vMzdf
hY. lutfAuNdy hY. KoNhdf hY. Auh jo kuJ mrËI kry, huMdf sB kuJ iPkr kIiqaF hI hY.
BuwKy bMdy dy iPkr hor qrHF dy qy rwjy hoey mnwuK dy iPkr hor qrHF dy huMdy hn.
mF dy iPkr qy ipqf dy iPkr `c vI Prk hY. aOrq dy iPkrF df rMg hor qy mrd idaF
iPkrF df rMg-ZMg hor huMdf hY.
mF nUM
iPkr bwcy dy Kfx-pIx df huMdf hY. Aus nUM jgfAux-iKzfAux qy rjfAux dy afhr ivwc
mF AUrI vFg GuMmdI hY qy ieMj kridaF Auh sfrf Gr clfAuNdI hY, sMBfldI hY. ipqf
nUM kmfAux df iPkr huMdf hY, AuhdI kmfeI nfl Gr cldf hY. bwcy pldy ny, pVHdy ny
qy ies jwg ivwc ivcrn dy Xog huMdy ny. mF nUM bwcy dI ishq df, Aus dI KuÈI df
iKafl huMdf hY qy ipqf nUM Aus dy BivwK df Auhdy kYrIar df. myrf bwcf KFdf kuJ
nhIN. myrf bwcf pVHdf nhIN, ieMj dy iPkrF ivwc pey mfpy afpxf iPkr eI nhIN krdy.
ijAuN-ijAuN bwcy vwzy huMdy ny, iPkrF dy mUMh muhFdry bdldy rihMdy ny. AunHF
bwicaF `coN hI koeI dyÈ df iPkr krn lwg jFdf, iksy nUM kOm df qy iksy nUM Drm df
iPkr huMdf, pr afm mnuwK afpxy iZwz qy afpxy pirvfr dy iPkr ivwc kohlU dy bYl
vFg GuMmdf rihMdf hY.
mnuwK
nUM bwcf nf hox df iPkr, DI hox df iPkr, puwqr dy alwg hox df iPkr, DI dy nyk
hox df ivafh df iPkr, puwqr dy kmfAux df, afigafkfr hox df, bwicaF dy Xog vr
lwBx df iPkr. mnuwK dI iPqrq hI iPkr khI jfx dI hY. mnuwK bwicaF nUM pfldf hY.
pVHfAuNdf hY. pVHfeI ivwc vI iksy nUM swDr bwcy dy pfs ho jfx dI huMdI hY qy
iksy nUM Auhdy pihly nMbr `qy afAux dI. iksy nUM afpxy bwcy leI ruËgfr jF ikDry
mfVI-motI nOkrI iml jfx dI Jfk huMdI hY qy dUsrf afpxy bwcy nUM amrIkf kYnyzf
Byjxf loVdf hY. jIhdy pwly kuJ nhIN Auh puwqr df Gr vsfAux leI bs iewk lVkI iml
jfey dI kfmnf krdf hY, jdoN ik rwijaf puwijaf bMdf afpxy qoN Aucyrf Gr-pirvfr,
dfj-dhyj, KUbsUrqI qy hor keI kuJ Bfldf hY. iewk DI dy hwQ pIly krn leI krËf
cuwkx df iPkr krdf hY, dUsrf krËf moVn df iPkr krdf hY. koeI hor dOlqF hwQF ivwc
lY ky mrËI df irÈqf KrIdx df afhr krdf hY. kfmXfb Xqn krdf hY. mnuwK nUM hor
DrqIaF lwBx df afhr hY. pulfV gfhux df, cMn qfiraF nUM Prolx df, kudrq dy hor
ByqF nUM jfxn df iPkr hY. smuMdr df, cwtfnF df, KixjF, DrqI hyTly KËfinaF df,
KfxF df, AunHF nUM luwtx df, vycx df, sFBx df jF mukfAux, bs iPkr hI iPkr hY.
eyny
vwizaF-vwizaF iPkrF ivwc peI mnuwK jfqI nUM ikMny Coty-Coty iPkr ny. sfzy Gr dy
sfhmxy rihx vfly pirvfr ivwc do bwcy ny. DI df ivafh kIqf qy Auh kYnyzf cly geI.
puwqr pVHfeI dy bhfny afstrylIaf cly igaf qy AuQy Auh pwkf ho igaf. mfpy surKrU
ho gey, KuÈ sn. Gr afpxf hY, dovyN jIa srkfrI mulfËm sn, pYnÈnF afAuNdIaF ny.
puwqr ny mfipaF nUM afpxy kol bulfAux df afhr-pfhr kIqf hY. koeI ihwl-juwl nhIN
sI ho rhI. iewk idn puwiCaf, kI gwl qusIN jf ikAuN nhIN rhy afstrylIaf. srdfr
bIbf ijhf mUMh bxf ky aFhdf jfeIey ikvyN? qyË hvf vwgdI hY qy sfry kfgË ilPfPy
AuWz ky sfzy ivhVy ivwc af jFdy ny, Gr kUVy nfl Br jFdf hY, jy asIN cly gey,
bUhf mfr ky qF Gr df kI hfl hoAU. AunHF dI Gr vflI kihMdI, iewk jwbH hor hY,
Aupr ikrfeydfr rihMdy ny. AunHF nUM pfxI dI smwisaf hovygI sfzy bgYr. sfzy iewk
pfeIp ivwc hvf Br jFdI hY. sfnUM Auh tUtI KolH ky hvf kwZxI pYNdI hY, roË. iPr
pfxI Aupr jFdf hY. mYnUM ies qknIkI nuks bfry jfxkfrI nhIN sI, pr eynI ku smJ hY
ik ieh nuks afrfm nfl QoVHy bhuqy pYsy Krc kr ky dUr kIqf jf skdf hY. ivhVy dI
sfP-sPfeI dI iËMmyvfrI ikrfeydfrF nUM sONpI jf skdI hY.
iewk hor
vfkP pirvfr hY, AunHF dI hoxhfr DI, bI aYs sI nrisMg kr ky, pI jI afeI ivwc
nOkrI krdI-krdI amrIkf cly geI. bVI imhnqI hY Auh bwcI. sfry KuÈ hoey. do hI
bwcy hn, AunHF dy. sfry KuÈ hoey. puwqr ny ieMjInIairMg kr leI hY. bhuq bIbf qy
afigafkfr puwqr hY. mF nUM puwC ky bfQrUm jFdf hY. koeI AulFBf nhIN. Auh vI
amrIkf cly igaf. hux bwcy AuQy bulf rhy ny qy Auh dovyN jIa afpxy pflqU kuwqy kr
ky amrIkf nhIN jf rhy. aKy sfzy ies bwcy df sfzy ibnF jIa nhIN lwgxf. hyrvf
krygf.
myrI
bËurg mF nUM awj-kwlH afpxy mr jfx df iPkr hY. Auh ikAuN ik iekwly rihMdy hn.
zridaF nOkr nhIN rwKIdf ik aYvyN gl Guwt jfvygf. AunHF nUM rfq brfqy iekwly mr
jfx qoN Enf zr nhIN lwgdf, ijMny ies dy nqIijaF qoN lwgdf hY. iewk qF ieh ik
quhfnUM pqf ikvyN lwgU. doDI duwD pfAux afvygf qF ik jy iPr kMm vflI jF kUVf
cuwkx vflf duhfeI pfvygf ik aMdroN koeI afvfË nhIN af rhI. ies qoN aglf iPkr ik
lok kI afKxgy. eyzy pirvfr vflI mF qy mrn vyly nyVy koeI vI nhIN sI. Aus qoN vwD
iPkr ieh ik mrn qoN bfad nUMh trMk PolygI qy ivwcoN jy kuJ inkilaf hI nf qy myry
pwly kI rih jfvygf. ies kr ky Auh hr vyly trMk ivwc pMj swq hËfr ruipaf nkd
rwKxf afpxf prm-Drm smJdy ny qy nfl hI do cfr axsIqy sUt. qF ik nUMh ikqy myry
puwq nUM itwcr nf kry ik qufhzI mF dy trMk `coN qF kuJ inkilaf hI nhIN.
smyN dy
nfl iPkrF dy rMg-ZMg vI bdl jFdy hn mukfbly dy ies juwg ivwc nvIN pIVHI nUM
afpxy kYrIar df iPkr hY. AucyrI qflIm hfsl kr ky, vwzIaF vwzIaF kMpnIaF ivwc
nOkrI hfsl krn dI dOV ivwc Èfml hn. nOkrIaF vI isry dIaF PYkyj lwKF ivwc. iewk
kMpnI vDyry shUlqF qy gwPy dy ky dUsrI kMpnI dy cMgy mulfËm nUM afpxy vwl iKwcdI
hI nhIN, iKwc lYNdI hY. AuQoN vI bMdf amrIkf, kYnyzf dI iksy kMpnI ivwc jfxf
locdf hY. ies sfry vrqfry ivwcoN iewk Btkx AupjdI hY. pYsy dI loV ivwc bMdf
byafrfm hoieaf iPrdf. kfly Dn nUM icwtf krn leI keI EhV-pohV krdf. JUT Drm krm
qy dfn-puMn kIqf jf irhf. smfj BlfeI dy kMmF ivwc ihwsf pfAux df azMbr kIqf jf
irhf. pYsy dI bhulqf nfl irÈiqaF ivwc iPwk pY geI hY. afpsI iKwcoqfx qy eIrKf vD
geI hY. mnuwK dI soc rogI ho geI hY.
ÈRomxI
kmytI nUM swcy sOdy vfly sfD df iPkr hY. jwt nUM KyqI dy KricaF df, iksfn XUnIan
nUM kxk df Bfa vDyry imwQx df, ishq df iPkr bfbf rfmdyv nUM hY aqy jl nUM
suwicaF krn dI icMqf bfbf blbIr isMG sIcyvfl nUM hY, kyNdrI ilKfrI sBf nUM
pMjfbI BfÈf dy ruqby ny iPkrmMd kIqf hoieaf aqy KyqI ivigafnI DrqI hyTly pfxI dy
pwDr kr ky iPkrF ivwc pey ny. iPkrF df iPkr krn vfly ienHF jIaF df iPkr rwb nUM
hovy-myrI duaf hY. mYnUM afpxy lyK dy Cpx nf Cpx df iPkr hY.
jo khIey so krIey-avqfr
isMG
jdoN vI asIN iksy
KuÈI gmI dy mOky cfr Brf iekwTy huMdy hF qF rsmI duaf-slfm aqy mOky nfl sMbMDq
gwlbfq ipwCoN sfiraF df mnBfAuNdf ivÈf iewk hI huMdf hY ik sfzy dyÈ df kI bxUM?
dyÈ ivwc PYlI aPrf-qPrI, iBRÈtfcfr, pRdUÈx, BrUx hwiqaf aqy nÈybfËI afid bfry
rwj ky ivcfr-vtFdrf huMdf hY. dlIlF dI lVI tuwtx nhIN idwqI jFdI. ijhVf koeI
mhfqV sfQI iksy pwCmI dyÈ jF iPr iksy KfVI dyÈ df cwkr lgf afieaf huMdf hY, Auh
ies bihs ivwc vD cVH ky ihwsf lYNdf hY aqy AunHF dyÈF dy mukfbly afpxy dyÈ dy
kfnUMnF nUM inkMmy iswD krdf hY. gwl iPr qkrIbn srb sMmqI nfl ieQy hI inbVdI hY
ik lAu jI ieQy koeI suDfr nhIN ho skdf. ies mulk df qF hux rwb hI rfKf hY. iPr
sfry jxy ijvyN afpxf PrË ijhf pUrf kr ky cly jFdy hn.
svfl
AuTdf hY ik ijhVIaF burfeIaF jF smfjk lfhnqF df iËkr asIN krdy hF, kI asIN afpxy
aMdr JfqI mfr ky dyiKaf hY ik ienHF leI asIN Kud hI qF iËMmyvfr nhIN? agr aijhf
hY qF iPr ieh PËUl dI bihsbfËI iks vfsqy kr rhy hF. jy asIN Kud iksy nf iksy rUp
ivwc irÈvq lY rhy hF jF iPr dy rhy hF qF asIN Kud hI ies burfeI dy doÈI hF
ikAuNik irÈvq lYxf aqy dyxf brfbr df hI jurm hY. KyqF ivwc prflI nUM awg lf ky
sfVn vfly aqy srdIaF ivwc sVkF Aupr tfierF nUM awg lf ky hwQ sykx vfly jdoN
cOigrdy ivwc PYly pRdUÈx Aupr icMqf jqfAuNdy hn qF AunHF dI kihxI aqy krnI ivclf
aMqr dyK ky bhuq aPsos huMdf hY. ijhVy pwCmI dyÈF jF KfVI dyÈF dy kfnUMnF dI
isPq krdy nhIN Qkdy, AunHF nUM kI puwiCaf jf skdf hY ik AunHF ieQy kfnUMn dI
pflxf krn qoN kOx rokdf hY? kOx kihMdf hY ik Èrfb pI ky zrfeIivMg kro?
ÈihrF-ksibaF ivwc jgHf-jgHf lwgy borz ik ‘‘eyQy ipÈfb krnf mnHf hY.’ ‘ sfzIaF
iks qrHF dIaF afdqF dI gvfhI Brdy hn? jo sVkF Aupr sPfeI nf hox dI iÈkfieq bVy
Bry mn nfl krdy hn, AuhI swjx svyry sYr krdy vkq dfqn krdy hoey sVkF AuWqy QF-QF
Quwkdy vI jFdy hn.
Èihr dy
sIvr isstm dy bMd rihx qoN duKI hox vfly ies gwloN pUrI qrHF byKbr rihMdy hn ik
AunHF ny polIQIn dy ilPfPy nflIaF ivwc suwt-suwt ky sIvr isstm dI bs krf idwqI
hY. awj-kwlH ÈihrF ivwc mihMgy-mihMgy ivdyÈI nsl dy kuwqy rwKx df bhuq irvfË hY.
ienHF kuwiqaF dy mflk svyry-svyry ienHF nUM glIaF ivwc sYr krfAux dy bhfny bfhr
ilafAuNdy hn aqy ieh kuwqy iPr glIaF ivwc gMdgI iKlfrdy hn. kI ienHF swjxF nUM
glIaF-muhwilaF ivwc sPfeI nf hox bfry ieqrfË krn df ieKlfkI hwk hY? iblkul nhIN,
pr aPsos ies gwl df hY ik aijhy swjx hI jdoN iksy bYTk ivwc bYTy huMdy qF AunHF
hI burfeIaF iKlfP vD cVH ky BfÈx krdy hn ijnHF leI Auh Kud hI iËMmyvfr huMdy hn.
iksy ivdvfn df kQn hY ik Kud nUM suDfr lvo, sfrf Ëmfnf hI suDr jfvygf. isrP gwlF
kr ky aqy bfad ivwc ieh Pqvf dy ky ik ieh mulk nhIN suDr skdf, kuJ nhIN bxnf.
vfqfvrx df ivgfV aqy roxf afdmI dI bybsI df
-surjIq isMG iZwloN
jd qwk
KUh sukdy nhIN, pfxI dI vI kdr nhIN pYNdI. iesy pRkfr jd qwk ipRQvI asloN Buwjx
`qy nhIN af jFdI, asfnUM vI smJ nhIN afAuxI ik asIN BUgoilk pwDr Aupr vfqfvrx
ivgfVI jf rhy hF.
ipRQvI
df ijho ijhf vfqfvrx awj hY aqy ijvyN ies df qfpmfn lgfqfr vDI jf irhf hY, ieh
anumfn hY ik afrMB ho cuwkI ÈqfbdI dy aMq qwk ipRQvI df aOsq qfpmfn 60 izgrI
sYlsIas nUM puwj skdf hY. aijhf hox dI Gwt nhIN, bhuq sMBfvnf hY.
awj-Blk
jnm lY rhy do-cfr jxy, ijhVy sMn 2100 ivwc ijAuNdy hoxgy, Auh afpxy
poqiraF-dohqiraF nUM afpxy bcpn dy ikwsy suxf-suxf ky hYrfn kiraf krngy. Auh
dwsxgy ik ipCly simaF ivwc aflf-duaflf ikvyN PslF, PlF aqy PuwlF nfl tihikaf
krdf sI. cuPyry hirafvl hI hirafvl sI-ruwK sn, vx sn, JfV sn, iJVIaF sn aqy
ndIaF-nihrF ivwc pfxI lgfqfr kl-kl vigaf krdf sI. phfVF `qy brP pYNdI sI aqy
mYdfnF ivwc vrKf-ruwq dOrfn hVH af jfieaf krdy sn. sVkF iknfry CFdfr ruwK sn aqy
ienHF Aupr, iewkf-duwkf nhIN, kfrF dy kfPly rvF rihMdy sn. ies pRkfr dy ibrqFq
nUM sux ky aqy afpxy duafly dUr-dUr qwk ivCy hoey BUrypx nUM inhfrdy hoey bwcy,
ienHF bËurgF qoN puwCxgy ËrUr-
‘‘ikDr clf igaf
Auh sB kuJ aqy kOx sI Auh ijs ny asfnUM iewk svrg qoN ivrvy kr idwqf.”
bËurgF ivwc qd
Aus gunfh df aihsfs jfgygf, ijhVf AunHF dI pIVHI afpxI aOlfd ivruwD krdI rhI sI.
Auh qpÈ kyrdy afkfÈ vwl dyKdy hoey socxgy ik ikho ijhf ivrsf AunHF ny BivwK dy
hvfly kIqf sI. hux idnooN GroN bfhr inklxf, EVkF dI grmI kr ky, iewk smwisaf sI,
jd ik pfxI leI Bwj-dOV krnI ËrUrI sI aqy anfj leI dMgy-Psfd huMdy rihMdy sn.
kfrF vI hux sVkF `qy nhIN, qyl dI QuVH kfrn QyhF ivwc rul rhIaF sn.
ieh gwl vI nhIN
ik ies pRkfr dy BivwK dy sfrQk hox bfry iksy nUM koeI anuBv hY hI nhIN, pr
isafsq aqy srkfrF afpxI QfvyN mgn hn aqy iksy kol vI iksy dUjy dI gwl suxn dI
ivhl nhIN. 1900 qoN vI pihlF jrmnI dy AuWGy iPlfsPr intÈy ny ikhf sI-
‘‘ipRQvI dI prq hY; ieh prq rogI hY aqy ies dy rog df kfrn mnwuK hY.”
ies kQn
dy 100 virHaF AuprMq vI ipRQvI Aupr ivafpk hflfq Auqfvly hoey inGrdy jf rhy hn.
ngrF qy mhFngrF df aflf-duaflf kUVy nfl pryÈfn hY; jlvfXU ikDry vI inrml nhIN
rhy aqy sBnIN QfeIN pRdUiÈq durgMD ienHF ivwc smfeI jf rhI hY, kudrqI sroq plIq
ho rhy hn, ijvyN ik vrKf-vx aqy hor JfV-iJVIaF vI. pRgqI dy nfm `qy ieh sB kuJ
hoeI jf irhf hY, ijs dy Kumfr nfl AudXog, kfÈq aqy smfj, sB srmÈfr hn. ijhVy
hflfq awj qoN 200 vrHy pihlF AudXoigk kRFqI nfl iCVy sn, idn-pr-idn puMgrdI af
rhI tYknflojI ny AunHF nUM aijhf nÈIlf bxf idwqf ik mfnvqf afpxI hoNd bfry anuBv
vI ivsfr bYTI.
‘‘hsqI ko
ijs ny ËlËlf-ey sfmF (n) bnf dIaf,
voh idl
krfr pfey mukwdr kI bfq hY.”
aqy
asfzy afpxy mukwdr Aupr hI awj asfzf dfeIaf nhIN irhf. pirafvrn dI qyËI nfl
ivgVdI jf rhI siQqI nUM asfzI nflo-nfl lgfqfr vDdI jf rhI vsoN ny hor vI gMBIr
bxf idwqf. 6 arb qoN vI Aupr ivakqIaF dIaF mUl qy PËUl loVF pUrIaF krn leI
AudXog aqy KyqI sYktr Auqfvly ho rhy hn ikAuNik ivakqIgq pwDr Aupr dOlq kmfAux
df ieh aqI kfrgr rfh hn, ies leI sMjm aqy sMkoc iCwky tMgy gey. koielf, qyl aqy
gYs byQhy vrqy jf rhy hn aqy ibjlI leI mMg lgfqfr vDdI jf rhI hY. ibjlI dI Aupj
leI vI asImq hwd qwk koielf aqy zIËl PUky jf rhy hn ikAuNik hornF kudrqI sroqF
qoN ies nUM AupjfAux leI sMGrÈ krnXog ivhl bJvyN smyN leI cuxIaF jFdIaF srkfrF
kol nhIN hY.
ies sB
kuJ AupPl vjoN kfrbn vfXUmMzl aMdr tnF mUMhIN rcdI rhI. awj siQqI ieh hY ik afey
vrHy 4 arb tn kfrbn afksfeIz vfXUmMzl aMdr smf rhy hn aqy inrol ijs kr ky ipRQvI
df qfpmfn afey vrHy vDdf hoieaf, Gfqk hwdF nyVy puwjdf jf irhf hY. AupjfeI jf
rhI ies kfrbn dy kuJ Bfg nUM sfgrF aMdrlI kfeI aqy aPrIkf aqy amrIkf dy vrKf-vx
afpxy aMdr smo lYx dy Xog qF hn, pr isqm ieh vI hY ik sfgr pRdUiÈq hoeI jf rhy
hn aqy vrKf-vx, hËfrF vrg iklomItr pRqI vrHf, suMgVI jf rhy hn. aijhf kudrqI
nhIN, asfzy afpxy pYroN ho irhf hY.
vfXUmMzl
ivwc kfrbn, afksfeIz dy nfl-nfl hor aijhIaF gYsF vI iekwqr hoeI jf rhIaF hn,
ijhVIaF ipRQvI dI qpÈ ivwc vfDf krn vflIaF hn, ijvyN mIQyn, nfeItRs-afksfeIz,
klorIn afid. ieh vI AudXogI, kfÈqI qy GrylU kfrguËfrIaF dI hI Aupj hn. ienHF
sBnF dy sihcfr nfl BUgoilk qfpmfn AuqFh cVHdf jf irhf hY. hux qwk qF ieh vfDf
mfmUlI sI, iek sYlsIas qoN vI QoVHf Gwt, pr anumfn ieh hY ik 2100 qwk ieh 5
izgrI sYlsIas qwk vwD jfvygf. afpxI vDdI afXU nfl vwD qpdy jf rhy sUrj ny,
ipRQvI df ieMnf ku qfpmfn vDfAux ivwc, 80 kroV vrHy lY lYxy sn, pr ieho ikRÈmf
asIN 150 virHaF ivwc hI nypry cfVHn dI DfrI bYTy hF.
‘‘roÈn
jmfl-ey-Xfr sy, hY anjmn qmfm.
dihkf hUaf
hY afiqÈ-ey-gul sy, cm qmfm.”
aqy vDdy
jf rhy qfpmfn df iswtf kI inklygf? dyr nfl qF ies dy keI BYVy iswty inklxgy. kIt,
kItfxU aqy ivÈfxU vD jfxgy aqy ijnHF kr ky lfg dy rog vI vwD jfxgy aqy ijnHF kr
ky lfg dy rog vI vwD jfxgy aqy ijhVy bvf bx ky PYlxgy. awj hI, pr BUgoilk qfpmfn
vDx kr ky mOsmF qy ruwqF `c Prk pY rhy hn. JwKVF ny qyËI apxf leI hY aqy ieh
vDyry kihrvfn ho gey hn. vrKf df vqIrf vI bdl irhf hY, ijwQy ieh nhIN sI vrHdI,
ieh vrHn lwg peI hY aqy ijwQy ieh pihlF imhrbfn sI, AuQoN ieh pfsf BMvf rhI hY.
afly-duafly dy qyËI nfl bdldy jf rhy aijhy hflfq kfÈq leI AuWkf hI anukUl nhIN.
iPr ieh
vI ho irhf hY ik sMsfr aMdr ijwQy ikDry vI brP hY, Auh Kurn lwg
peI
hY. jMmI peI brP iewk pRkfr df vrqoNXog swjry pfxI df BMzfr huMdf hY, ijs dy Kur
jfx dy arQ mnuwK dI mUl loV pUrdy sroq dy ibrQf nÈt ho jfx dy inkldy hn. iekwly
aYntfrkitkf dIp `c sMsfr Br dI brP df 90% iekwqr hoieaf ipaf hY, ijhVf ipCly 4
kroV virHaF qoN nhIN Kuiraf, pr awj ieh Kurn lwg ipaf hY. jykr ieQy iekwqr hoeI
sfrI brP Kur geI qd sfgr psfr qtF pfrly kfÈq aDIn lgBg sBnF KyqrF nUM afpxI kuwK
aMdr smyt lYxgy. ieh qF BfvyN CykVlI gwl hY, pr jykr sfgr 6 ku ieMc hor cVH jfx
qF vI BtF pfrly bhuqy AupjfAU Kyqr awj vI pfxI hyTaf jfxgy. kfÈqI Aupj ivwc afeI
Gft df 2100 ivwc, 14 arb qoN vI vwD vDI mnuwKI vsoN Aupr kI pRBfv pvygf, ieh
jykr nf hI soicaf jfvy qF hI cMgf. anfj qF anfj, qd irhfieÈ leI itkfxy vI durlwB
hoxgy.
ivigafn
dy do muwK AudyÈ hn-iewk qF aslIaq qoN prdf prF krnf aqy dUjf smwisafvF df
smfDfn suJfAuxf. iPr ieh asfzy afpxy Aupr inrBr huMdf hY ik kI asIN ienHF suJfvF
dI pYrvI krdy hF jF nhIN. BUgol Aupr vDdy jf rhy qfpmfn dy pRsog ivwc ivigafn dy
inmn suJfa hn-
* ipRQvI
dI sihx-ÈkqI qoN pfr vDdI jf rhI vsoN df jykr asIN afp koeI Auprflf nf kIqf, qF
ieh kfrj kudrq afpxy hwQ `c lY lvygI. kudrq ikAuNik BfvnfvF dI gulfm nhIN, ies
leI ies kfrj nUM pUrf krn leI ieh kihq nUM BucflF nUM, JwKVF-qUPfnF nUM, lfielfj
rogF nUM aqy hor kudrqI afPqF nUM sfDn bxf ky vrqygI. ipRQvI dy ieiqhfs `c aijhf
vfr-vfr huMdf irhf hY.
* ruwKF
dy afDfr vflI hirafvl ivwc aqy vxF ivwc, ijwQoN qwk sMBv hY, vfDf huMdy rihxf
cfhIdf hY, aqy toBy-JIlF nUM vI Brn dI QfvyN, ienHF dI hoNd nUM bxfeI rwKxf
cfhIdf hY.
* dOlq
dI Aupj Aupr, hr pRkfr dy kfÈqI aqy AudXoigk pRdUÈx dI Gft nUM qrjIh imlxI
cfhIdI hY aqy aijhf kuJ vwD qoN vwD kIqf jfvy, ijs nfl kfrbnI gYs Gwt qoN Gwt
Aupjy.
* ibjlI
dI Aupj leI hr Auh sfDn vwD qoN vwD vriqaf jfvy, ijs ivwc zIËl-koielf nf blx.
ibjlI nUM, ijwQoN qwk vI sMBv hY, sUrj qoN, jl qoN, hvf qoN aqy jvfr-lihrF qoN
Aupjfieaf jfvy. XUrp ny qF ieh Dfr ilaf hY ik afAux vfly 10 virHaF aMdr-aMdr 80%
ibjlI jl qy vfXU qoN hI AupjfeI jfvygI. ies pRsMg ivwc pRmfxU ibjlIGrF nUM
axizwT krnf Auicq nhIN. hF, ienHF dy pRbMD ivwc ijs pRkfr dI inpuMnqf dI loV hY,
Aus vwl zUMGf iDafn dyxf ËrUrI bxdf hY.
hr iewk
siQqI qoN zrn dI nhIN, ies nUM smJx dI loV huMdI hY. ivigafnk pRivrqI df ieho
muwK AudyÈ hY. vfqfvrx ivwc pey ivgfV dy mUl lwB ky, ienHF df hl lwBxf cfhIdf hY,
qF jo ijs pRkfr dy nrk ivwc asIN rih rhy hF, Aus qoN asIN bfhr af skIey. asfzI
pRgqI leI byjf rIJ ny, siBafcfrk tYknflojI duafrf, ieh nrk ricaf hY aqy ies nrk
aMdr, afey pl, jIvn qyËI nfl nÈt hoeI jf irhf hY.
asfzf
moh kyvl mfieaf nfl hY aqy aOlfd nfl BfvyN nhIN, pr aOlfd jMmx nfl hY aqy iesy
duvwly moh nUM awj kfbU krn dI loV hY, jykr sfzI nsl ny smyN qoN pihlF ies
sMsfroN ivdf hox dI nhIN socI hoeI.
‘‘iek
qrË-ey qÊfPl (iJjk) hY,
voh Aun ko
mubfrk.
iek arË-ey
qmwnf hY,
so hm krqy
rhyNgy.” -PYË
poqy-poqIaF nfl moh-amrjIq
kOr JunIr
jy sfrI jMnq
nfloN sfnUM koeI cIË ipafrI hY qF Auh sfzy bwcy hI hn. asIN afpxy bwicaF leI
agnI pRIiKaf dyx leI iqafr rihMdy hF. bwicaF nUM vDIaf qoN vDIaf iswiKaf
idvfAuNdy hF. AunHF dI suwK-suivDf leI hr Xqn krdy hF. grIb qoN grIb mfqf-ipqf
vI afpxy bwicaF nUM vDIaf iswiKaf idvfAux leI XqnÈIl rihMdf hY. ijhVy mfqf-ipqf
afpxy DIaF-puwqrF nUM pVHf nhIN sky Auh socdy hn ik afpxy poqy-poqIaF nUM vDIaf
skUlF ivwc pVHf leIey.
poqf-poqI hox ipwCoN mfqf-ipqf df moh afpxy bwcy pRqI Gwt ho jFdf aqy poqf-poqI
vwl vwD jFdf hY. dfdf-dfdI lorIaF idMdy nhIN Qwkdy. pqf nhIN lorIaF idMdy
dfdf-dfdI ikQoN gwlF ilafAuNdy hn. AunHF nUM afp vI pqf nhIN lwgdf ik Auh kI kuJ
kih rhy hn. poqf-poqI vI ies smyN dfdf-dfdI vwl ieqny afkriÈq ho jFdy hn ik
ienHF lorIaF df ijvyN AunHF nUM pqf lwgdf hY. ikMny-ikMny vfrI aMdr-bfhr iljFdy
hn. BfvyN poqf-poqI nUM bolxf vI nhIN afAuNdf huMdf, pRMqU dfdf-dfdI AunHF dIaF
gwlF nUM ËrUr smJdy hn. ies kMm ivwc dfdy nfloN dfdI df rol vwD adf huMdf hY.
bwcf
jdoN skUl jfxf ÈurU krdf qF ieh iËMmyvfrI vI dfdI dI hI huMdI hY. bwcy nUM skUl
iljfxf, Aus nUM AuQy ibTf ky rwKxf aqy iPr vfps Gr lY ky afAuxf, iPr rfq nUM
lorIaF dy ky sulfAuxf vI dfdI dy ihwsy hI afAuNdf hY. godI ivwc bwcy nUM pf ky
pqf nhIN Auh lorIaF ikwQooN afAuNdIaF hn ik afp muhfry hI mUMh ivwcoN inkldIaF
hn. ienHF lorIaF df koeI mUMh-isr vI nhIN huMdf, pr bwcy nUM iekdm nINd af jFdI
hY. jdoN bwcf QoVHf vwzf huMdf hY qF dfdf-dfdI koloN hI bfqF suxdf hY. jy nf vI
dfdI bfqF suxfvy qF iËwd krdf hY. keI bwcy qF rfq nUM bfqF suxy bgYr sONdy hI
nhIN.
BfvyN
awj-kwlH bfqF df ieh ruJfn pihlF nfloN bhuq Gwt hY, iPr vI ipMzF ivwc ÈihrF
nfloN bhuq Prk hY ikAuNik ipMzF ivwc nUMh-puwq afpxy mfqf-ipqf dy kol hI rihMdy
hn, jdoN ik ÈihrF ivwc nUMh-puwq afpxy mfqf-ipqf qoN alwg rihxf iËafdf psMd krdy
hn. Auh afpxy bwicaF nUM vI dfdf-dfdI dI bjfey krYWc ivwc Cwzdy hn. dfdf-dfdI
vflI sfrI iËMmyvfrI krYWc vfilaF nUM sONp idwqI jFdI hY ikAuNik mIaF-bIvI dovyN
hI nOkrIpyÈf huMdy hn.
hux
ipMzF ivwc vI bwcy ies CF qoN vFJy hMudy jf rhy hn ikAuNik ipMzF vfly lok vI hux
ÈihrF nUM Bwjdy hn jF AunHF vrgf rihxf-sihxf ÈurU krdy hn. hr iewk cfhuMdf hY ik
Auh iekwly rihx, iksy dI vI dKlaMdfËI AunHF dI iËMdgI ivwc nf hovy. sws-shurf vI
ieh cfhuMdy hn ik AunHF df puwq-nUMh AunHF ivwc dKlaMdfËI krn. iPr nUMh-puwq qF
ieh iblkul brdfÈq nhIN krdy ik sws-shurf AunHF dI iksy gwl ivwc aiVwkf bxn.
kuJ vI
hovy, dfdf-dfdI afpxy poqy-poqIaF nUM kdy vI burf-Blf nhIN kihMdy. afpxy
nUMh-puwqrF nfl BfvyN nfrfË ho jfx, pRMqU Auh poqy-poqI nUM ËrUr CfqI nfl lf ky
rwKdy hn. pihlF bËurgF dI pirvfr ivwc bhuq iewËq huMdI sI. smyN ny aijhf ruK
bdilaf ik bËurgF nUM bohV dI CF smJx dI bjfey AunHF nUM boJ smiJaf jfx lwg igaf
hY.
pIVHI dr
pIVHI bhuq Prk pY irhf hY. ivcfrF df ËmIn-asmfn df Prk hY. iewk pIVHI dy ivcfr
dUsrI pIVHI nfl nhIN imldy. iPr qIsrI pIVHI nfl iks qrHF imlxgy. pwCmI siBaqf ny
sfzy kol irÈiqaF nUM Korf lf idwqf hY. hux bËurgF dI hflq qrsXog ho rhI hY iesy
leI qF QF-QF ibrD afÈrm KuwlH rhy hn.
srdfr-hrpfl
isMG pMnU
dsvIN dy
iemiqhfn muwk gey sn. mYN afpxI juMzlI nfl drwKq dI CF hyT qfÈ Kyzx ivwc mgn sF.
mYnUM sIp dI Kyz kdI nf KyzxI afeI, pr mYN iswKx df Xqn vI nhIN kIqf. Auh Kyz kI
Kyz hoeI ijs ivwc rOlf nf pvy? sIp Kyzx vfly cuwpcfp bYTy rihMdy ny bfpU dy iqMn
bfdrF vFg.
iewk
rfhgIr jFdf jFdf sfzy kol rqf sfh lYx leI bYT igaf qy ikhf-BfeIE koeI lwsI ipaf
dey? sfzy nfl sfzy qoN vwzI Aumr dy juafn ny vfj mfr ky afpxy GroN lwsI mMgvfeI
qy musfPr smyq sfiraF ny pIqI. musfPr ny lwsI ipafAux vfly nUM puwiCaf-qusIN kOx
huMny E? Aus ny ikhf-pMnU. Pyr mYnUM puwiCaf, mYN vI kih idwqf-pMnU. lwsI
iplfAux vflf qurMq boilaf-BfeI ijhVy qfÈ Kyz rhy ny, hn qF ieh vI sfry pMnU, pr
asIN srdfr aF, ieh jwt ny.
pMdrF
sfl dI AudoN myrI Aumr sI, mYnUM pihlI vfr pqf lwgf ik jwtF aqy srdfrF ivwc koeI
Prk huMdY. Kyz Kqm hox qoN bfad mYN afpxy cfcy dy muMzy gurqyj nUM puwiCaf-qYnUM
pqf hoxf, jwt qy srdfr ivwc kI Prk huMdY? Auh hws ipaf, kihMdf-ijhVf axjfx nUM
lwsI iplf dyvy Auh srdfr, ijhVf sfhmxy bYTy dI lwsI kr dyvy, Auh jwt. hor kI?
pr mYnUM
qswlI nf hoeI. buZlfzy qoN afpxy BYx kol af ky myry ipMz myry nfl iewk muMzf
igafn isMG pVHdf sI, Auh mYnUM bVf isafxf lwgdf huMdf, bcpn qoN gMBIr, soc ky
gwl krn vflf. mYN Aus nUM puwiCaf. kfPI socx qoN bfad Aus ny ikhf-ijhVy ËmIn
vycx lwg jfx Auh srdfr huMdy ny, ijhVy KrIdx lwg jfx Auh jwt.
ieh qF
ajIb gwl hoeI, mYN Aus nUM puwiCaf-asIN nf ËmIn vycI, nf sfzy ivwc ËmIn KrIdx dI
qfkq, iPr mYN qF nf jwt hoieaf nf srdfr. mYN kI aF Pyr? Aus ny ikhf-sfzy AuDr
buZlfzy vwl qF ieho khfxI aY ijhVI mYN qYnUM dwsI, eyDr mYN hor gwl vI dyKI.
srdfr afpxy muMizaF vfsqy jwtF dIaF kuVIaF df sfk lY lYNdy ny, pr afpxIaF DIaF
jwtF dy nI ivafhuMdy. mYN ies df kfrn puwiCaf qF Auhny dwisaf, jwt kMjUs bVy
huMdy ny. afpxIaF DIaF ivafhux leI Auh pYsy joVdy rihMdy ny. jy iksy QF srdfr df
pirvfr irÈqf lYx leI hF kr dey, jwt huwb ky Krcf krdy ny beI sfzI irÈqydfrI bhuq
vwizaF nfl pY geI. dhyj bVf idMdy ny, srdfr ijMnf mMg lYx. afpxIaF DIaF nI Auh
jwtF dy Gr ivafhuMdY ikAuNik jwt jwt ny qy srdfr srdfr ny afKr.
jwtF
bfbq jfxkfrI hfsl krn vfsqy ikqfbF pVHnIaF ÈurU kIqIaF qF mYN bVf duKI hoieaf.
jwtF df ruqbf bVf mfVf irhf. vYidk prMprf ivwc ieh vYÈ hn, bRfhmxF aqy KwqrIaF
qoN nIvyN, isrP ÈUdrF qoN rqf ku Aupr. jy ikqy ieh KyqI nf krdy huMdy, Pyr Èfied
ienHF nUM vI ÈUdrF ivwc rwK ilaf jFdf. KyqI krn kr ky ienHF df pYdf kIqf aMn
Kfxf sI, ies leI iewk drjf qrwkI dy ky ienHF dy pYdf kIqy dfxy KfxXog bxf ley.
kyvl
Bfrq ivwc nhIN, sfrI dunIaf ivwc jwt gulfm huMdy sn. rUs ivwc jy koeI srdfr
afpxI ËmIn vyc idMdf, jwt afpxy afp Aus sOdy ivwc ivk jFdy. AunHF ny qF muÈwkq
krnI sI, Psl ivwcoN ihwsf eynf ku imldf ik ijAuNdy rih skx. jy mr gey Pyr Kyq
kOx vfhUgf? purfxf srdfr jF nvF srdfr, kI Prk pYNdY? styt df kfnUMn sI ik jwt
ijs ËmIn `qy kMm kr irhY, Auh Cwz ky nhIN jf skdf.
kdI
kdfeIN bgfvqF huMdIaF, pr dbf idwqIaF jFdIaF. jwtF qoN jdoN Psl dI AugrfhI krnI
huMdI qF POj cVH ky afieaf krdI sI. BlymfxsI nfl kOx dfxf idMdY? ieh qF bMdy ny,
srdfr ikhf krdy-kuwqy awigEN hwzI cuwk ky idKfE qF mMnIey.
1984,
drbfr sfihb dy sfky bfad surjIq pfqr ivdyÈ igaf. ies POjI aYkÈn df doÈI igafnI
ËYl isMG byÈwk nhIN sI, pr iswKF nUM Aus Aupr vI kroD sI. ÈfmIN jwtF dI mjils
grm sI iksy ny dwisaf, ahu pfqr aY, pfqr nUM kOx nhIN jfxdf? Aus dy lfgy af ky
bYT gey qy puwCx lwgy-qusIN kOx huMny E? pfqr ny ikhf-mYN surjIq pfqr huMnf hor
kI? Pyr svfl-nhIN, vYsy qusIN huMny kOx EN? pfqr ny afpxI jfq dwsI qF iewk jxf
hwisaf-Pyr qF qUM igafnI ËYl isAuN horF `coN hoieaf. pfqr ny ikhf-nhIN, mYN BfeI
lflo jI horF `coN aF.
nirMdr
isMG pUnIaF rsfiex qknflojI ivwc sMsfr dy AuWc kotI dy ivigafnIaF ivwcoN hY. Cy
dyÈF df slfhkfr qy Bfrq df ÈRomxI styt aYvfrz ivjyqf hY. jdoN pihlI vfr asIN
imly qF Aus ny mYnUM puwiCaf-qyrf ipMz ikhVf hY. jdoN mYN afpxy ipMz df nfm ilaf
qF Aus ny dwisaf-qyry ipMz qF myry nfnky ny. mYN puwiCaf-iknHF vwl? jdoN Aus ny
dwisaf qF mYN ikhf-hF jI, hn qF Auh vI pMnU pr Auh srdfr ny, mYN jwt aF. Auh
Thfkf mfr ky AuWcI hwisaf qy kihx lwgf-pRoPYsrF dI mjils ivwc qUM myrI lwsI kr
idwqI ieh gwl kr ky. mYN jdoN qyry ipMz afpxy nfnky jFdf, ijs ctxI nfl jF acfr
nfl Auh afp rotI KFdy huMdy Aus nfl mYnUM idMdy. mYN kih qF skdf nI sI kuJ, pr
duKI huMdf. dohqy nfl mfVf motf slUk qF cMgf hoxf cfhIdY. hY ik nhIN? mYnUM hux
vIh sfl ho gey hoxgy nfnky gey nUM.
nihr dI
ptVI dy lfgy lfgy AuWgy Gfh Aupr mYN mwJF cfr irhf sI. lMGdy srdfr ny GoVI rokI,
AuWcI dy ky ikhf-nihr quVvfeyNgf Auey qUM zMgrF koloN? pry kr mwJF ieQoN. mYN
cuwp kr ky mwJF hwk ky dUjy pfsy lY igaf. jdoN pRoPYsr lg ky ipMz afieaf, sfiraF
nUM siq sRI akfl bulf ky swQ ivwcoN dI lMGxf sI. srdfr ny ikhf-jdoN qUM inwkf
ijhf huMdf sI, mYnUM AudoN pqf sI qUM vwzy ruqby `qy jfeyNgf. mYN ikhf-jy pqf
huMdf, Pyr myrIaF crdIaF mwJF nUM qUM iblkul nfl BjfAuNdf.
ibjlI
borz ivwc iewk srdfr jy eI hY, Aus nUM Pon kro qy puwCo-kOx sfhb bol rhy ny jI?
AuWqr imldY-mYN bol irhF srdfr jrnYl isMG. qUM kOx boldYN beI?
aihmd
ndIm kfsmI dI khfxI ‘juwqf’ pVHn vflI hY. srdfr qKqpoÈ `qy bYTf hY. afly duafly
kMmI bYTy hn. itwcrF kr kr hws irhf hY. itwcr df moVvF jvfb iewk kMmI ny aijhf
idwqf ik srdfr ihwt ho igaf. sfry AuWcI AuWcI hwsx lwgy. kfsmI ilKdf hY-bfkIaF
nUM hwsidaF dyK ky hwsxf qF srdfr nUM vI ipaf, pr aYqkIN hwsx vyly Aus dy
PyPiVaF ivwc bhuqI hvf nhIN BrI geI.
ieqPfkn
myrI pqnI srdfr dI DI hY, PlsrUp iJVkF Kfx df hwkdfr mYN Kud-b-Kud ho igaf.
kdI-kdI Auh guwsy ivwc af ky afK idMdI hY-qUM jwtF aflIaF gwlF nf kiraf kr. mYN
ikhf krdF-ies gwl dI qF mYnUM ÈfbfÈf imlxI cfhIdI hY. mYN jwt hF, mYnUM jwtF
vrgIaF gwlF krnIaF cfhIdIaF ny. iehI myrI aOkfq hY. lfhnqF qF mYnUM AudoN pYx,
jdoN jwt hox dy bfvjUd mYN srdfrF vrgIaF gwlF krn lwg jfvF.
mYN
AunHF lokF nfl sihmq nhIN ijhVy kihMdy ny ik pÈUaF qoN kMm lYNdy lYNdy jwt vI
pÈUaF vrgy ho jFdy hn qy AunHF dI bolI ivgV jFdI hY. qihsIldfr jF Tfxydfr nfl
jdoN jwt gwl krdf hY, AudoN pqf lwgdY ik Aus kol iewËqdfr lPËF dI Gft nhIN,
bdËbfnI, bdklfmI qF Aus df ÈOk hY bws.
eIrfn
ivwc jf ky mYnUM pqf lwgf, PfrsI Ëubfn ivwc hryk muKI nUM srdfr kihMdy ny. mYnUM
puwiCaf jFdf-quhfzI dfiÈngfh (XUnIvristI) df srdfr kOx aY? qihrfn dy gurduafry
ivwc iewk bIbI myry kol afeI, kihx lwgI-ieh myrf juafn puwqr ieQy jMimaf pilaY
eIrfn ivwc. do sfl dI POj dI nOkrI lfËmI hY. ieh BrqI ho igaY, pr iehnUM afKdy
ny kys ktf. qusIN myry nfl POj dy srdfr (kmFizMg aPsr) kol clo.
ieQy
sfzy vI Tfxy dy aYs aYc E nUM srdfr ikhf jFdY. afrmI dy vwzy aPsr, sUbydfrF nUM
srdfr afKdy ny.
gurU
goibMd isMG jI ny Purmfieaf sI-mYN afpxy sfry bwicaF nUM srdfr bxf idaFgf. AunHF
ny bxf idwqy sn. huiÈafr isMG dulyh ny bVI imhnq nfl ilKI ikqfb, ‘jwtF df
ieiqhfs’ ByjI. mYN Èukrfny dy Kq ivwc iliKaf-qusIN iswKF bfbq ikqfb ilKdy vDIk
cMgf huMdf. jwtF bfry eynI imhnq krn dI kI loV sI? AunHF ikhf-iswKF bfry qF pqY
sB kuJ sfiraF nUM. ieh gurU sfihbfn dy bxfey hoey hn. jwt iks ny bxfey, ies df
pqf eI nI lwgdf.
ivÈvfs df PlsPf-hrbMs
isMG iZwloN
ivÈvfs iewk kVI
hY, ijs ny sMsfr dy dyÈF aqy lokF nUM afps ivwc joV rwiKaf hY. ivÈvfs irÈiqaF df
joV hY, ipafr df Durf hY, apxwq df rKvflf hY aqy kurbfnI df afDfr hY. prvfrk
irÈqy, sMsfrk irÈqy, aiDafqmk irÈqy aqy vpfrk irÈqy ivÈvfs kfrn hI juVy hoey hn.
dunIaf dy kfrobfr aqy vpfr ivÈvfs nfl hI cldy hn. dyÈF ivckfr smJOqy, PYsly aqy
amn vfrqfvF ivÈvfs nUM muwK rwK ky hI isry cVHdIaF hn. jdoN ivÈvfs ivwc qryV pY
jfvy qF dyÈF, kOmF, mjHbF aqy prvfrF ivwc mqByd AuBr afAuNdy hn ijhVy lVfeIaF
nUM jnm idMdy hn.
ivÈvfs
afpixaF AuWqy hI huMdf hY. ijnHF `qy asIN ivÈvfs nhIN krdy, Auh afpxy huMdy hoey
vI afpxy nhIN huMdy. ivÈvfs nfl afÈf dI ikrn PutdI hY. ivÈvfshIx afÈf aqy inrfÈf
ivwc koeI aMqr nhIN huMdf. jy ivÈvfs AusfrU hovy qF iewk azol shfrf bx jFdf hY.
ihMmq, lgn, AuqÈfh, cMgI soc aqy mn sfP hovy qF afqm ivÈvfs jfg pYNdf hY. afqm
ivÈvfs mnuwK dI qrwkI, AunqI aqy sPlqf df vsIlf bxdf hY. mnuwK dI sB qoN vwzI
qfkq afqm ivÈvfs hY ijs nfl AuqÈfh, mnobl aqy ÈkqI pYdf huMdI hY. ieh qF qysy
nfl phfV cIr ky dirafvF dy vihx nUM moV idMdf hY.
iksy df
ivÈvfs pfqr bxnf jF iksy nUM ivÈvfspfqr bxfAuxf BfgF vfilaF nUM hI nsIb huMdf hY.
inwq dy irÈiqaF nUM kfiem aqy mËbUq rwKx leI ivÈvfs df hoxf ËrUrI hY. ivÈvfs
ibnF iksy nUM afpxf nhIN bxfieaf jf skdf. ivÈvfs kfrn hI asIN iksy dy ho jFdy hF.
ipafr nfl hI ivÈvfs jfgdf hY. ivÈvfshIx ipafr sdf byarQ huMdf hY. ivÈvfs afm
bMdy nUM iewky dUjy leI rwb bxf idMdf hY. jdoN iksy ipafry nUM afpxf ivÈvfs
drsfAuxf hovy qF aksr ikhf jFdf hY, ‘‘mYnUM qyry AuWqy rwb ijMnf Brosf hY.”
ivÈvfs aijhy KuwlHy ivÈfl idl ivwc pYdf huMdf hY, ijwQy cMgf krn jF bxn dIaF
BfvnfvF, AusfrU sfP soc aqy rwb rUh df vfsf hovy. ivÈvfs nfl hI do axjfxy hwQ
imldy hn. idl iewk ho jFdy hn. iËMdgI Br leI do ajnbI iewk dUjy dy rihbr bx jFdy
hn. ivÈvfs hI kflI bolI qUPfnI rfq nUM kwcy GVy `qy ÈUkdI JnF ivwc iTlHx dI
ihMmq idMdf hY. ieh sfzIaF muÈklF nUM afsfn bxf idMdf hY.
AuzIk
hmyÈf bycYn krdI hY. iPr vI lMbIaF-lMbIaF AuzIkF huMdIaF rihMdIaF hn. AuzIkF,
ivÈvfs nfl juVIaF huMdIaF hn. afs juVI huMdI hY. iewk imwTI ijhI bycYnI ivwc,
AuzIk dy mukx qwk, AuzIk huMdI rihMdI hY. ivÈvfs AuzIk nUM idRV kr idMdf hY. qd
hI koeI kihMdf hY, ‘hm ieMqËfr kryNgy, qyrf ikafmq qwk, Kudf kry ik ikafmq ho
aOr qU afey.’ ivÈvfs idRV hovy qF DrqI kI, afkfÈ vI muwTI ivwc af jFdf hY. mnuwK
isKrF Coh lYNdf hY. idRVH ivÈvfs ny hI klpnf cfvlf nUM Bfrq dy iewk afm pirvfr
ivwcoN AuBfr ky sfrI dunIaf aqy bRihmMz ivwc phuMcf idwqf sI. Auh arÈF dI DI bx
geI. aijhIaF bhuq imsflF hn ijnHF ny afpxy ivÈvfs dy Ëor `qy AuWcIaF pRfpqIaF
kIqIaF hn.
idRVH
ivÈvfs vfly, tuwty qfry pfsoN vI afpxI murfd pUrI kr lYNdy hn. pRMqU ivÈvfs hIx,
rwb qoN vI kuJ pRfpq nhIN kr skdy. pfrs jo lohy nUM sonf bxf idMdf hY, koeI vsqU
nhIN hY. pfrs iewk idRVH ivÈvfs hI qF hY. jdoN asIN iksy guxvfn nfl pUrn ivÈvfs
rwK ky juV jFdy hF qF Aus dy sony vrgy gux sfzy ivwc pRvyÈ kr jFdy hn. ivÈvfs
kfrn sfnUM jIvn jfc iml jFdI hY. ijs prvfr ivwc koeI nÈeI huMdf hY, Aus prvfr dy
jIaF nUM nrk qoN zr nhIN lwgdf. Auh nrk Bogdy rihMdy hn, iewk Coty ijhy ivÈvfs
aqy afs nfl ik kdy qF idn iPrngy.
ijnHF
nUM afpxy AuWqy ivÈvfs nhIN huMdf, Auh hor iksy `qy vI ivÈvfs nhIN kr skdy.
AunHF df ivÈvfs hmyÈf zoldf rihMdf hY. Auh hIry nUM vI pwQr nfl hI prKdy hn.
bImfr hox `qy cMgy zfktr df ielfj vI byasr ho jFdf hY. sPlqfvF, idRV ivÈvfs nfl
pRfpq huMdIaF hn. ivÈvfshIx arÈ qoN PrÈ `qy afAuNdy vyKy gey hn. ivÈvfs ivwc Èwk
dI guMjfieÈ nhIN huMdI.
ivÈvfs
idl nfl kIqf jFdf hY, pr ivÈvfsGfq idmfg dI mfVI Aupj huMdI hY. jdoN idmfg ivwc
ÈYqfn bx jfvy qF idl df Ëor nhIN cldf. idl ivwc mYl rwK ky aqy mMd Bfvnf nfl
iksy nUM apxwq df XkIn idvfAuxf, ivÈvfsGfq hY. ieh, ‘bgl ivwc CurI, mUMh ivwc
rfm rfm’ vflI gwl hY. ivÈvfsGfq nfloN vwzf DoKf hor koeI nhIN ho skdf. ieh iewk
nfmuafPI Xog gunfh hY. ivÈvfsGfqI imwqr nfloN vPfdfr kuwqf, ikqy cMgf hY.
isafsqdfn, votF smyN sfzy nfl vwzy-vwzy vfady kr ky sfnUM afpxf ivÈvfspfqr bxf
lYNdy hn, iPr sfzy nfl pMj sfl ivÈvfsGfq krdy hn. sfzI ieh bdiksmqI huMdI hY ik
kuJ cMgy dI afs ivwc asIN AunHF AuWqy iPr ivÈvfs kr lYNdy hF, kuJ cMgf bdlfAu
ilafAux aqy iksy cMgy dy awgy afAux dy ivÈvfs nfl. iesy qrHF hor pMj sfl lMG
jFdy hn. KudgrËI, DoKf, lflc, byeImfnI, nPrq, hAumY, vYr ivroD aqy eIrKf pflx
vflf mnuwK iksy df ivÈvfspfqr nhIN ho skdf. aijhf iensfn ivÈvfsGfq hI kr skdf hY.
gwdfr ienHF ivwcoN hI pYdf huMdy hn.
awj loV
hY ik asIN afpxy dyÈ pRqI, afpxy irÈiqaF pRqI aqy smfj pRqI cMgIaF aqy AusfrU
BfvnfvF pflIey. sfrIaF mfrU socF df iqafg krIey aqy sBnF nUM ivÈvfspfqr bxfeIey.
ieho ivÈvfs df PlsPf hY.
hfÈm Piqh AunHF nUM, ijnHF ihMmq Xfr bxfeI
-roËI isMG
kuJ lok
kMm nhIN kfrnfmy krdy hn. aiDaYn nvIaF KojF dI ipwT BUmI huMdf hY qy KoojF
kfrnfimaF dIaF jnm dfqIaF huMdIaF hn. drwKq Qwly bYTy inAUtn Aupr
jd Pl
izwgf qF Aus ny soicaf ik Pl Qwly hI ikAuN izwgf, Aupr nUM ikAuN nhIN AuWz igaf?
Aus ny aiDaYn kIqf qy gurUqf afkrÈx df isDFq dunIaf sfhmxy rwK idwqf. soc qoN
awgy socxf, socx ÈkqI df isKrlf isrf huMdf hY. vihxF dy nfl-nfl qur qF hr koeI
skdf hY, pr jdoN bMdf vihxF qoN Ault cwlx df inrxf krdf hY, mqlb koeI nvF kMm kr
ky ivKfAux df hOslf krdf hY, qF hI iËMdgI dy nvyN aiDafvF df mulFkx huMdf hY.
iehI smrwQf nvIaF isKrF nUM iËMdgI ivwc Èfml krdI hY.
hIlf
kIqy ibnF iËMdgI df inrbfh sMBv nhIN, lMkf ijwqx leI pul bxfAux dy nfl-nfl
ihMmqIaF dI sYnf vI sI. ijwqxf sfry hI cfhuMdy hn, pr ijwqx leI iqafrI aqy
Aucycy Xqn koeI koeI krdf hY. ijhVy isrP pgzMzIaF `qy hI cwldy rihx, prbq dI
cotI sr krnf AunHF leI aOKf huMdf hY. Gry bYTf koeI iskMdr jF pors nhIN bx skdf.
ies leI jMg dy mYdfn ivwcoN lMGxf pYNdY. dunIaf ivwc kuJ lokF dy jIvn ivwc isrP
Brm qoN isvfey kuJ nhIN vfprdf. pr Brm df dUjf nF BulyKf huMdf hY, ijhVf kdy vI
vfsqivkqf df bfxf nhIN pfAuNdf. ieh gwl vI swc hY ik koeI vI vwzI pRfpqI iekdm
nhIN imldI qy nf hI pihly Xqn nfl. pVfa dr pVfa mhfn pRfpqIaF dy dvfr iËMdgI
ivwc KuwlHdy rihMdy hn. sPlqf df cfnx iËMdgI ivwc AudoN mihsUs huMdY, jd qusIN
quro qy rfh bxn lwg jfx[[[, jdoN rfhF quhfnUM rfh puwCx lwg jfx, jdoN mMËlF
quhfnUM AuzIkx[[[.
ijhVy
ruwK hnyrI JwKV df mukfblf nhIN kr skdy, AunHF df KVy rihxf asMBv huMdf hY.
mukfbly leI ivAuNqbMdI aqy Auicq ZMg apxfAuxgy pYxgy. ijwqdy AuhI ny ijhVy hfrF
df sfhmxf krnf jfxdy hox. AupdyÈF nfl koeI pfqÈfh nhIN bx skdf. ies leI sUlF dy
qfj `qy bYTx df Ëyrf cfhIdf hY. jdoN hflfq anukUl nf hox qF ivroD df qrIkf bdl
lYxf cfhIdY. ijvyN jMglF ivwc AuWgy drwKqF aqy hor pOidaF ny afpxy afp nUM,
afpxy asUlF muqfbk Zfl ky qUPfnF df ivroD krn df rsqf qlfÈ ilaf hY, qF hI Auh
JwKVF ivwc Gwt izwgdy hn.
hr nvF
idn hXfqI df iek nvF aiDafey sfzy sfhmxy KolHdY. afsfn rsiqaF `qy cMgy zrfeIvr
dI prK nhIN kIqI jf skdI. sfP asmfn ivwc aiBafs nfl cMgf pfielt nhIN bixaf jf
skdf. ieMj hI muÈklF rihq iËMdgI ivwc iensfn mËbUq nhIN bx skdf.
kfZF
ikirafÈIl mfniskqf df pRmfxU huMdIaF hn. ‘alYgËYNzr grfhm bYl’ jy hwQF `qy hwQ
Dr ky bYTf rihMdf qF tYlIPon nhIN sI bxnf. ibjlI cmkdI qF hr koeI dyKdY, pr
‘bYNkfimn PrYNkiln’ ny ibjlI dI cmk nUM afpxy nËrIey nfl vyiKaf qy pqMg nfl lohy
dI cfbI bMnH ky ibjlI dI kfZ kwZ idwqI. ‘rfeIts bRdrË’ jy afpxI jfn nf gvfAuNdy
qF awj jhfË dy JUty sfnUM nsIb nf huMdy. ies nUM BfvyN koeI kudrq khy jF rwb dI
ÈkqI, pr hr bMdy dy aMdr kuJ nf kuJ aijhf huMdf jo dUijaF nfloN vwKrf huMdY. loV
isrP Aus aMdr CupI mhfnqf nUM bfhr kwZx dI hY. jykr asIN cfhuMdy hF ik hryk
nfgirk smfijk burfeIaF nUM nwQ pfAux leI awgy afvy qF sB qoN pihlF afp nUM awgy
afAuxf pvygf. jykr qusIN swcy bx jfvogy qF dunIaf qoN iek JUTf ivakqI Gwt
jfvygf. jykr qusIN imhnqI bx jfvogy qF dunIaf qoN iek kMmcor Gwt jfvygf. jo ho
irhf huMdY, bhuqy Ausy mfhOl ivwc hI ijAUx dy afdI ho jFdy ny. asl mËf qF mOjUdf
hflfqF qoN Ault kuJ nvF isrjx ivwc huMdY. jy gMiZaF dy kx nUM puwt ky dUjy QF nf
lgfieaf jfvygf qF Auh moty gMZy df rUp nhIN Dfr skdf. bdlfa nvIaF hkIkqF df
isrjk hY.
iensfn
dI iËMdgI ivwc do idn bhuq mhwqvpUrn huMdy hn, iek, ijs idn Auh jMmdY qy dUjf,
jdoN Auh afpxy afp nUM sfbq krdY. iksy vI jgHf kuJ vI ibnF kfrn qoN nhIN vfprdf.
hr iek Gtnf ipwCoN koeI nf koeI kfrn ËrUr huMdY. sQfpq hoxf afpxy afp nUM sfbq
krnf qy mMËl vwl vDdy rihxf gqIÈIl mnuwK df kfrj hY. aVcnf AudoN hI idsdIaF hn
jdoN sfzf iDafn tIcy qoN ht jFdf hY. idÈfhIx hoxf, mOikaF nUM afpxy hwQoN afp
gvfAux vFg hY. ijAuN-ijAuN mnuwK nvF igafn hfsl krdf hY, iqAuN-iqAuN igafn ivDI
aqy Aus dy igafn isDFqF ivwc nvF ivsqfr huMdf rihMdf hY. mnuwKI cyqnf df ivkfs
huMidaF keI sYNkVy sfl lwgy hn qd jf ky ivvyk ‘boD’ dI pRfpqI hoeI hY. mhfnqf
ies gwl ivwc nhIN ik qusIN afpxy bOiDk ivkfs aqy igafn nfl afpxy afp nUM sQfpq
kr ilaf hY aqy qusIN KuÈhfl jIvn ibqf rhy ho, sgoN mhfnqf ies gwl ivwc hY ik
quhfzy duafrf kIqI geI Koj dUijaF dy ikMnf kMm af rhI hY.
rcnfqmk
pRivrqI nvyN-nvyN mIl pwQr isrjdI hY. dunIaf ivwc kuJ lok vihxF qoN Ault cwlx dI
smrwQf rwKdy hn. ÈOk aqy lgn do alwg-alwg pihlU hn, pr ÈOk nfl ÈurU kIqf igaf
kMm, jd lgn bx jfvy qF iek nvIN tIsI dI isrjnf huMdI hY. ÈOk qy lgn jd iekwTy rl
jfx qF sPlqf iËafdf dUr nhIN rihMdI.
jIvn
ivwc nf isrP cuxOqIaF nUM svIkfr krnf sgoN Aus qoN vI awgy awpV skx df AuqÈfh
pYdf krn dI KfsI loV huMdI hY. muwlvfn AuhI huMdY jo mnovygF nUM ikirafÈIl hox
df mOkf dovy. hmyÈf ieh soc ky cwlo ik dunIaf dI sB qoN cMgI ikqfb hfly ilKI
jfxI bfkI hY, dunIaf dI sB qoN mhfn Koj hfly hoxI bfkI hY. ieh idRÈtIkox hmyÈf
kMm pRqI eImfndfr bxy rihx leI pRyrq krdf rhygf. Audm aqy AuqÈfh jIvn dy QMmH hn.
svY kfbU aqy sihxÈIlqf ienHF QMmHF ivwc Biraf lohf aqy kMkrIt huMdy hn aqy lgn
rUpI Drfql ienHF sqMBF nUM Kloqy rwKx ivwc shfeI huMdI hY. soc dy vihx inrMqr
jfrI rihx qF KojF huMdIaF rihxgIaF. bfkIaF qoN vwKrf socogy qF hI[[[? vihxF nUM
afpxy nfl moVn dI jy smrwQf nf vI hovy, qF vI vihxF dy Ault cwlx df jËbf ËrUr
rwKo.
sMgIq aqy mnuwKI mn-hripMdr
rfxf
mfnv mn dI rUhfnI
Kurfk huMdf hY sMgIq. sMgIqk lYa mfnv iËMdgI nUM eynf rsIlf bxf idMdI hY ik
iËMdgI dy byhwd borIaq Bry pl vI afrfm nfl KuÈI nfl bqIq ho skdy hn. dyiKaf jfvy
qF mnuwK jnm qoN hI sMgIq pRqI afkrÈq hoxf ÈuruU ho jFdf hY. 9-10 mhIinaF df
bwcf vI jd koeI qyË sMgIq suxdf hY qF Aus vwl ahuldf hY aqy nfl dI nfl afpxIaF
lwqF aqy bfhF cuwkx dI koiÈÈ krdf hY. kuJ ku mhIinaF dy bwcy nUM vI jykr rox qoN
cwup krfAuxf hovy qF sB qoN vDIaf qrIkf Cxkxf huMdf hY. pihlF vI mfvF mfics dI
zwbI ivwc roV pf ky vI Cxkxf bxf lYNdIaF sn, pr awj kwlH qF bVy hI KUbsUrq
izËfeInF vfly Cxkxy imldy hn. hor qF hor sYlF qy sMgIqk DunF kwZx vfly aijhy
iKzOxy imldy hn jo bwcy df iDafn afpxy vwl iKwcx leI byhwd sPl hoey hn. ies qrHF
lwgdf hY ik ijvyN sMgIq pRqI mnuwK dI iKwc jnm-jfq hI hovy.
ieh gwl
mMnI jf skdI hY ik mnuwK BfvyN sMgIq-boD vloN aivksq hovy, pr iQrkdI lrËdI lYa
pRqI afkriÈq ËrUr huMdf hY, afp muhfry hI Aus dy buwlHF ivwcoN koeI nf koeI
aijhI Dun inklx lwgdI hY. afm qOr `qy dyiKaf jFdf hY ik Coty bwcy jdoN msq hoey
afp muhfry Kyz rhy huMdy hn qF af-af-af df rfg ËrUr hI alfp rhy huMdy hn.
mnuwKI
iËMdgI nUM jykr ghu nfl qwikaf jfvy qF Aus dy idn dI ÈurUafq hI sMgIqk lYa nfl
huMdI hY. svyry svyry alfrm-GoVIaF ivigafnk qrwkI kfrn vwK-vwK qrHF dy sMgIqk
alfrm vjfAuNdIaF hn. zor bYWl dI trn trn vI vwK-vwK qrHF dIaF mDur sMgIqk DunF
aqy sMgIqmeI bolF ivwc bdl geI hY. mobfeIl PonF dy rUp ivwc mnuwK vwK-vwK qrHF
dIaF sMgIqk DunF afpxI jyb ivwc pfeI iPrdf hY.
purfxy
simaF ivwc vI jdoN sMgIqk sfDn aYny ivkisq nhIN sn AudoN vI mnuwK mUMh rfhIN
vwK-vwK qrHF dIaF afvfËF kwZ ky sMgIqk lYa df luqP lYNdy sn. ijvyN zolI cuwk ky
iljFdy khfr aqy cwpU mfrn vfly mfhIgIr vI mUMh rfhIN huMn-huMnf ry huMn huMnf
E-E huMn huMnf ry huMn huMnf afid vrgIaF qrËF kwZdy sn. KyqF ivwc hwl vfhuMdy
bldF dy glI pfeIaF twlIaF dI sMgIq lYa, cftIaF ivwc GuMmdIaF mDfxIaF dI imwTI
sur, Bwqf leI jFdI muitafr dy pYrIN pfeIaF JFjrF df sMgIq, pwkI sVk `qy srpt
dOVdy GoVy dIaF tfpF df sMgIq aijhf rMg bMnHdf sI ik mnuwK msq hoieaf afpxy sPr
nUM ibnF Qkfvt pUrf kr lYNdf sI.
purfxy
pyNzU pMjfb ivwc qF aftf guMnHdIaF suafxIaF, crKy kwqdIaF PulkfrI kwZdIaF
muitafrF vI imwTI sur ivwc lMmI hyk df gIq Coh lYNdIaF sn. nv-ivafhI dy hwQIN
pfeI cUVy dI Cx Cx qF awj vI suirMdr kOr df gfieaf gIq ‘‘lOZy vyly mfhIey afAuxf
mMn pkfvF kxk df, aMdr jfvF bfhr afvF lfl cUVf Cxkdf.” Xfd krvf idMdI hY. cih
chfAuNdy pMCIaF dI sMgIqk afvfË vMJlI dI imwTI kUk BfvyN afDuink smyN dy iqwKy
aqy kMn pfVvyN sMgIq ny Bulf idwqI, pr mnuwKI iËMdgI ivwcoN sMgIq ny Bulf idwqI,
pr mnuwKI iËMdgI `coN sMgIq dy afkrÈx nUM kdy vI Bulfieaf nhIN jf skdf.
afDuink
smyN ivwc qF sMgIqk lYaF df eynf jmGt bixaf ipaf hY ik sB rl ky iewk Èor df rUp
Dfrn kr igaf hY, pr awj mnuwK kol aYnI Pursq hI nhIN ik Auh kuJ ivhlf bYT ky ies
Èor `coN sMgIq nUM pCfx ky alwg-alwg kr ky AunHF df afnMd mfx sky. BfvyN mOjUdf
mnuwK ikMnf vI ruwiJaf ikAuN nf hovy, afpxI sfry idn dI Qkfvt nUM lfhux leI vI
afKr Auh sMgIq df shfrf hI lYNdf hY. muwkdI gwl sMgIq qoN ibnF mnuwKI iËMdgI dI
klpnf vI nhIN kIqI jf skdI ikAuNik mnuwK dI ‘jIvn-dfqI’ Bfv cwldI hoeI hvf, vI
mnBfAuxf sMgIq pYdf krdI hoeI cldI hY. mnuwK ies sMgIqk shfry qoN ibnF lfÈ smfn
hY.
smyN dIaF kfiv rvfieqF dI sUck ‘nUrmihl dI
morI’
-zyivz aYiln lONgPYlo
bfeIbl
DrmF dIaF iswiKafdfiek idRÈtFqvfdI GtnfvF dy pRsMg pMjfbI BfÈf nUM pRgqIÈIl
bxfAux ivwc bhuq hwd qwk shfeI hoey. ieh gwl myrI smJ qoN bfhr hY ik ikAuN
XUnIvristI dy iswiKaf ÈfsqrIaF ny ies sMdrB ivwc kdy vI aflocnfqmk ikMqU pRMqU
nhIN kIqf. imsfl vjoN XUsP aqy julYKF df ikwsf bhuq mÈhr hoieaf-ijvyN
XUsP puwCy
dws julYKF, ikwDr geI jvfnI,
khy julYKF
ieÈk qyry `qy kr idwqI kurbfnI.
iesy
qrHF dfhUd bfdÈfh, nr sulqfn, hfqmqfeI, afid pMjfbIaF dy hrmnipafry pfqr bx gey.
ijwQy XUnIvristI iswiKaf afcfrIaf iesfeI imÈnrIaF dI siBafcfrk ivrfsq dI pRsMsf
krdy Èukr-guËfrI pyÈ krdy hn, AuQy AunHF dIaF pRfpqIaF nUM AuBfrn qoN ikAuN
guryË krdy hn? iesfeI lok iGRxF jF Bwdy mËfk dy pfqr nhIN, sgoN, iswiKaf sUcnf
aqy nvIN srGI dy vwzmuwly somy hn. burfeI hmyÈf ieiqhfsk gvfhI bx ky sdfcfrI
jIvn leI iewk Auqyjq kfrk hY. prfeI iesqrI vwl burI nËr nfl dyKx df doÈ rfvx
ivwc sI, hr sfl lok mn burfeI df puqlf bxf ky sfVdf hY aqy pwQr dy afdrÈ nUM
swcfeI df sdIvI icMnH smJ ky pUjf dI vydI `qy rwKdf hY. burfeI df ichrf
idl-iKcvF aqy ivÈfl ho jFdf hY qy rUhfnIaq dI kiQq rfsqbfËI smyN dIaF guMmnfm
qYhF ivwc guMm ho ky vI swcfeI dI ikrn bxnoN nhIN rih skdI.
‘nUrmihl
dI morI’ idvX-ÈkqI df pRqIk nf shI, pr dUsry pfsy awXfÈ muwlF df rMzIKfnf vI
nhIN. rUhF df nKilsqfn hY nUrmihl dI morI, ijwQy imRg-iqRÈnf dI Jlk AudryvyN BrI
Xfd bx ky nhIN AuBrdI, nf hI koeI cuglKor bFdI df kfimk cilwqrI sFg mfieaf-Cl bx
ky kfPilaF nUM guMmrfh krdf hY, pRMqU iewk XQfrQvfdI ipafr df aflHxf hY. ieÈk
ivwc iBwjI jwtI sfh mukIm dy hujry ivwc arË kr skdI hY, ikAuNik Auh ibrhoN ivwc
qVPdIaF rUhF df vIrfnf hY. hr vIrfny dIaF iklkfrIaF jF qF msqI dy vwKo-vwKry rMg
hn jF koilaF `qy BuwjdIaF rUhF dy mfs Julsx dI bdbU. CwjU dy cubfry df suK mlMgF
df zyrf hox kr ky aMqhIx msqI df sfËInf hY, ikAuNik ieh msqI bRhm igafn, aimwt
ipafr aqy qFGF BrI svyr df imÈrx bx ky sdIvI suwKF dy isDFqF nUM jnm idMdf hY.
nUrmihl dI morI ivwcoN ipafsIaF rUhF sogmeI gIq gfAuNdIaF hn-“cMdry lokI ijAUx
nIN idMdy ieÈk dy vYrI hoey?” aqy agly hI pl msqI df aflm iewk agMm pRfpqI df
sunyhf lY ky afAuNdf hY-“asIN Pwkr awlHf dy hF pUry, ku mMg lY asF QIN gorIey nI.”
ipafr,
cyqnf aqy ienklfb df sMgm hY nUrmihl. pMjfb dy axKIly afÈkF ny kdy bUbny nhIN
pfly, ikAuNik ivigafnk ivcfrDfrf dy hfmI iswD aqy jogI iesy pMc-nfd ny pYdf kIqy,
arQfq pMj vMJlI dIaF surF dy alOikk mflk rFJy dy pMj pIr.
iehnF
pMj dirafvF dy iknfry ikrqIaF aqy kfimaF ny mnuwKI sFJF dy ngmy gfey aqy
aTKylIaF krdIaF cMcl lihrF smyN dy imËfj nUM rMgIn rMgdIaF. iPr Puwt dy bIj iks
ny bIjy? kCihrfDfrI jQydfrF ny jF inwkrDfrI pfKMzIaF ny? isafsq ivwc ÈkunI mfmy
vDdy gey, husn-ieÈk dy cor kYdoN hwdoN vwD ho gey qy durvfsf irÈIaF df aMgfr
Auglxf smyN df pYNqVf bx igaf. hux dropdI nUM kOx DIr bMnHfvy?
iesy
nUrmihl dI BUmI ivwc hr Ëulm-jbr dI ihwk AuWqy kfPilaF df pihrydfr kfmryz gMDrv
sYn pYdf hoieaf. smyN df ruÉ moVn vfly ies loh-purÈ nUM puls Gfq lgf ky mfrn dI
koiÈÈ krdI rhI, pr gMDrv sYn jbr-Ëulm dy iKlfP hnyrI bx ky puls dI rfqF dI nINd
hrfm krdf irhf. gMDrv sYn koeI grIb afdmI nhIN, Aus vyly 35 eykVF ivwc Aus df
afpxf aMgUrF df bfg sI. Aus smyN iewk gIq bhuq pRcwlq hoieaf-“dIvf bldf vy rFJxf,
nUrmihl dI morI. af inAuN krvfeIey vy rFJxF, qUM kflf mYN gorI.” (inAuN df arQ
hY iensfP)
keI vfr
afÈkF dy sUKm srIr XfdF dy rMgIn KMBF nfl sFJF dI KuÈbU ibKyrdy hn. smyN dy
kYdoaF df Kqm hoxf asMBv hY, sgoN hr Xuwg ivwc nvIN qoN nvIN mwkfrI df BulFdrf
AunHF leI KlnfiekI kfrk bx jFdf hY. rUh aqy srIr dy sMdrB ivwc keI kivqfvF
aMgryËI sfihq ivwc vI imldIaF hn, pr ieh ivÈf KuÈk jF hfsohIxf hI smiJaf jFdf hY.
‘klihrIaf morf vy, mYN nf qyry rihMdI’ nfm df gIq iksy vyly duafbIaF ny bhuq
pRcwlq kIqf sI.
hMZfieaf
srIr Cwz ky rUh awgy-awgy Bwj rhI hY qy srIr inrjIv hox kr ky vwsx leI qrly krdf
hY-“nIN qyry mgr iksy nf afAuxf, KVI ho ky gwl sux jfh’’, arQfq sdIvI ibrhoN df
sMqfp, ijwQy isrP hsrqF dy nIrs Pl lwgdy hn. pIrF-PkIrF dIaF axigxq drgfhF
nUrmihl dy ipMzF ivwc hn. iehnF hrIaF mËfrF qoN pqf cwldf hY ik ipafr dy dIvfny
ÈmF dy moh ivwc hI afpxf afp gvf bYTy. nUrmihl ielfky dy 55% lok sQfeI qOr `qy
XorpIn dyÈF ivwc cly gey hn. afriQk pwKoN KuÈhflI aijhy pirvfrF df mUMh cuMmdI
hY. asIN vwzy pwDr `qy ies Koj ivwc lIn hF ik afÈUqoÈ vrgy bdnfm jgq dy
rMg-krmIaF ny afpxIaF gqIivDIaF leI nUrmihl hI ikAuN cuixaf, jdoN ik lgBg sfrf
ielfkf kimAUinst ivcfrDfrf df irxI hY? cIimaF aqy ivrkF dy ipMz KuÈhflI df nmUnf
pyÈ krdy hn. ÈyKUpury (pfiksqfn) qoN afey ivrk kdy bdnfm aQvf aprfDI rvweIey dy
DfrnI mMny jFdy sn, ijvyN zMgr corI krnf, POjdfrI, lVfeI-JgVf afid. goqF dI
ivrfsqI Èfn nUM kfiem rwKx leI myly lwgdy sn.
duafby
dI pMjfbI rvfieqI mwD-kflI pMjfbI hY, jo Aucfhrx pwKoN bhuq jldI pCfxI jFdI hY
qy surfGfq nhIN bdldf. ies df muwK kfrn hY duafbIaF df rIqI-irvfjF pRqI aQfh moh
aqy siBafcfrk, jo isDFq bx ky mfrg-drÈn krdy hn. jykr quhfnUM ieMglYNz jfx df
mOkf imly qF qusIN dyKogy ik brimMGm Èihr dI aMgryËI iblkul vwKrI hY; Aucfrx
btfly dy dyg dy kfrKfinaF vrgf, ijs nUM
Brummie accent
kihMdy hn, arQfq vwZ-KfxI BfÈf. ies dy mukfbly
Cockeny English
(lMzn dy lokF dI aMgryËI) iËafdf imwTI aqy pRBfvÈIl hY. sfzy
bRfhmxvfd df BYVf irvfj irhf hY ik pMjfbI df mUl rUp iBRÈt kr ky Aus nUM cUM-cUM
surfGfq dy sMsikRq nklcU lihjy ivwc Zflxf hY. hux nUrmihlIey ibhfrI sfD dI imsfl
smJxI iËafdf srl hovygI. sMsQfn+jfgrx=cyqnf df psfr afid ijhy Èbd vrq ky sVI kbr
`qy sPYdI dI kUcI mfrI hY. vfsqivk rUp ivwc isafsI gYr-pRFqI sMsQf hY. pfKMz
cilwqrI sFg hY qy ipafr iewk guwJI ÈkqI df alOikk vrdfn. afKr koeI ÈkqI qF hY hI,
jo cuMbkI iKwc bx ky mwJIaF cfrn leI mjbUr krdI hY-
nUn-nPf nf
huMdf jykr ieÈk aMdr,
iewËq byg
imrËf ikAuN Guimafr bxdf.
mOjU puwq sI alI KF
cODrI df,
Auh ikAuN DobIaF df
iKdmqgfr bxdf.
rFJf qKq hËfry df
cODrI sI,
Auh ikAuN mwJIaF df
crvfl bxdf.
ÈIrI brdf sI bfdÈfh
dI bytI,
qy Prhfd ieÈk aMdr
ikAuN luhfr bxdf.
koeI mhF-ÈkqI hI
ibRhoN df swl brdfÈq kr skdI hY, vrnf sMBv hI nhIN. hux rvfieqI BfÈf aqy duafby
dy hyTly bMd dI bxqr vwl Jfq mfrdy hF ik ikvyN vfrqflfp vI sfAux dI pING dI qrHF
awgy-ipwCy QrQrf ky kMbdy hn-
hyT jMzory
bYTIey nIN mYnUM idsdI mMdy hfl
kI awj jOlf
bg igaf, kI pY igaf nvF buafl,
pfty nIN
qyry kwpVy qy gl ivwc KuwlHy vfl
ÈrIk bMny
ikwkr nf Cwzdy, qUM afpxf afp sMBfl.
duafbIey
‘b’ dI vrqoN iËafdf krdy hn. awj nUrmihl nUM kuJ isafsI pfKMzDfrI rUhfnI supr
mfrkIt dy rUp ivwc qbdIl krn leI XqnÈIl hn. afÈUqoÈ dI
Pop-spirituality
isafsI ieMdr DnuÈ dy nvyN qoN nvyN rMg AuBfr rhI hY. huxy-huxy
hirmMdr sfihb ivKy vfprI mMdBfgI Gtnf, iewk Bgq df CVwpf mfr ky gurU gRMQ sfihb
dy pRkfÈ vflI jgHf `qy bYTxf, ijwQy iksy nUM vI iejfËq nhIN, sfP iswD krdI hY ik
mnuwKI idmfg ikMnf ikr ivvykÈIl rih ky ÈrDf df puMj bx skdf hY qy Bfvnfqmk jF
inKyDvfck pRqIikirafvF df acfnk afkrmx mnuwK nUM ikMnf bfgI bxf skdf hY.
Pop-spiritualiy
awj dy pdfrQvfdI
Xuwg dI plyg hY. mnoivigafnk pwKoN smUihk bycYnI hr idl AuWqy qrdy pRÈn dI
jigafsf Klfa dy sMBv kxF ivwcoN vI BfldI hY.
ijvyN
aMgryËI dI purfxI khfvq hY ik hr cIË dI iËafdqI burI hY aqy Drm nfl iËafdf
mn-bMDn idmfgI pRPuwlqf df kfrn nhIN bxdf. Èfqr pfKMzI bfibaF df hmyÈf Xqn huMdf
hY ik lok Drm ÈkqI nUM Bfvnfqmk ÈkqI ivwc qbdIl kr ky jnqf-jnfrdn nUM bfdl dy
isaflI pwlVy ivwc rwiKaf jfvy. myry Èihr df koeI vI ibjlI df KMBf nhIN bicaf,
ijwQy afÈUqoÈ sfD df ‘ikRÈn kQf ÈurU hY’ df borz nf lwigaf hovy. kI ikRÈn kQf
votF vyly hI ËrUrI smJI jFdI hY? iewk hor mhwqvpUrn pRÈn hY ik aijhy zyiraF ivwc
pVHIaF-ilKIaF bIbIaF dI igxqI hwdoN vwDdI jFdI hY. hYlQ sMsQfvF dI igxqI iehnF
mwTF jF zyiraF dy mukfbly ikMnI ku hY? ibmfrIaF idn pRqI idn vwD rhIaF hn qy
jlBY ipMz vflI sfDxI pfxI dy iCwty nfl ÈUgr dI ibmfrI TIk krn df dfavf krdI hY.
hux imsfl dyKo ik ikvyN lok gIq
Ecological balance
kfiem rwKdy hn qy
afÈUqoÈ dy pfKMz nfloN swcfeI df dm Brdy hn-
lMmIey nIN
lMmIey tfhlIey,
qyry hwQ
imrËy dI zor.
ijwQy imrËf
mfiraf,
AuQy roNdy
GuwgIaF-morI.
mihlIN roNdIaF rfxIaF,
qy jMglI roNdy cor.
Auh
Poto jo iKwcI nhIN geI-nirMdr
pfl isMG
kflf myrf psMdIdf
rMg ey. hflFik myrI aMmI ny keI vfr moh BrI qnË nfl ieh iPkrf kwisaf ey ik
‘‘iewk qF qyrf rMg pwkf ijhf ey, AuWqoN kwpVy vI qUM kfly-kfly ijhy pf lYNdf ey.”
myry bhuqy kwpiVaF df rMg kflf hY.
bhuq
Cotf huMdf sI jdoN sB qoN Coty cfcy amrIk isMG df ivafh hoieaf. Èfied 6-7 sfl df
sI. sfzI cfcI suirMdr kOr afpxy nfl iewk qsvIr vI lY ky afeI. ijs ivwc AunHF
gRYjUeyÈn gfAUn (kflf kot) pf ky hwQ ivwc bI ey dI izgrI PVI hoeI sI. AudoN kuJ
smJ nhIN huMdI sI, pr Auh kflf kot pfieaf dyK ky ieMj lwgdf sI ik Èfied ieh kot
‘aPsr’ pfAuNdy ny. iPlmF ivwc vkIlF dy qkrIbn Auh ijhf kot pfieaf dyK ky keI vfr
Aus gfAUn dI qulnf AunHF nfl vI krnI. Ausy kot kr ky pihlF-pihlF cfcI qoN QoVHf
bhuq zrdy vI huMdy sI.
AunHF
simaF ivwc Èfied ieh gwl mYN ieDroN-AuDroN pqf krn dI koiÈÈ vI kIqI sI ik ieh
kflf kot ikAuN pfieaf jFdY? KYr, nON sfl pihlF jdoN mYN ey aYs kflj, KMnf qoN bI
kfm dI izgrI pUrI kIqI qF mYnUM ieh KuÈI vI sI ik kfnvokyÈn qoN bfad mYN vI kflf
kot pf ky Poto iKcvfAUN. jdoN iqMn-cfr sfl kfnvokyÈn leI koeI swdf, noits jF
ieÈiqhfr nhIN afieaf qF kflj pqf krn igaf. AunHF Ausy smyN rol nMbr pqf kr ky
izgrI hwQ ivwc PVf idwqI. mYN puwiCaf, ‘‘kfnvokyÈn?” awgoN jvfb imilaf ipCly
cfr-pMj sYÈnF dI iekwTI kfnvokyÈn do sfl pihlF krvf idwqI. ividafrQI vDyry ho
rhy sI ies leI isrP pihly drjy vfly ividafrQI hI swdy gey sI. afpF Tihry aOsq
ividafrQI. 50-55 PIsdI nMbrF vfly. bVf aPsos hoieaf.
Aus qoN
bfad jdoN pwqrkfrI qy jnsMcfr dI mfstr izgrI kIqI qF mYN pihlF hI socIN bYTf sI
ik ‘kfly kot vflI qsvIr’ KfsI vwzI krvf ky afpxy kmry ivwc lfAUN. XUnIvristI
vfilaF ny kfnvokyÈn leI isrP pihlIaF pMj puËIÈnF vfilaF nUM hI swdf idwqf. qy
afpF Tihry iewk aOsq ividafrQI. ieQy vI rih gey.
ies qoN
bfad iqMn ku sfl pihlF pMjfbI dI aYm ey kIqI. pihlf sfl Kflsf kflj, cMzIgVH qoN
pfs kIqf. jmfq ivwcoN mYN qIjI QF AuWqy afieaf. nOkrI lwg jfx kr ky dUsrf sfl
pwqr-ivhfr rfhIN krnf ipaf. kflf kot pf ky Poto iKcvfAux dI QoVHI bhuq afs AudoN
Zih-ZyrI ho geI, jdoN XUnIvristI vfilaF ny izgrI zfk rfhIN Gr hI Byj idwqI.
bVf
hwisaf mYN. Blf ieh vI koeI gwl hoeI, iqMn-iqMn izgrIaF, pr iewk dI vI kfnvokyÈn
ivwc kflf kot pfAux df mOkf nhIN imilaf. KYr, iËMdgI cwl rhI aY. Èfied eysy vjHf
kr ky kflf myrf psMdIdf rMg hY. kflf kot nf shI, kfly kwpVy pf ky hI KuÈ ho
leIdf ey. nf qF myry kmry dI iksy kMD `qy kfnvokyÈn gfAUn nfl iKcvfeI qsvIr lwgI
hoeI hY aqy nf hI awj-kwlH cfcI vflI Auh Poto nËr pYNdI ey. pqf nhIN AunHF kfly
kot vflI qsvIr ikwQy rwK CwzI ey?
cuwp hoey CxkdI JFjr dy bor-hrbMs
isMG iZwloN
JFjr
kuVIaF-icVIaF df bhuq ipafrf aqy mnpsMd gihxf hY, ijhVf sdIaF qoN AunHF dy pYrF
df iÈMgfr bxdf af irhf hY. Èfied hI koeI muitafr hovygI, ijs ny kdI JFjr nf pfeI
hovy. JFjr dI Cxkfr sohxI qor qurn dI jFc dwsdI hY aqy qor df sohj JFjr dy bolF
nUM sMgIqmeI bxf idMdf hY. JFjr dI Cx-Cx ivwcoN muitafr dIaF swDrF ipafry gIq bx
ky AuBrdIaF hn, ijnHF ivwc anykF axCohy vlvly, cfa aqy KuÈIaF lukIaF huMdIaF hn.
KuÈI, cMclqf, ipafr, Èrm-hXf aqy sMkoc dy aflm nUM vwK-vwK surF ivwc ibafn krdI
JFjr nfl muitafr dI hmyÈf gUVHI sFJ rhI hY. JFjr dy bor dI Cxkfr nfl Aus dy jvfn
idl dI DVkx iewk-imwk ho jFdI hY. bhuq BfgF vfly huMdy hn Auh Gr, ijnHF ivwc
nUMhF-DIaF dI JFjr ipafr aqy siqkfr vMzdI rOxkF lfeI rwKdI hY. KuÈI dI pRqIk
JFjr vsdy GrF dI ÈoBf huMdI hY! jdoN CxkdI JFjr dy bor cuwp ho jfx qF sB kuJ
axsuKfvF bx jFdf hY.
DI jdoN
qurnf iswKdI hY qF mfpy bVy cfvF nfl Aus dy mKmlI pYrF ivwc CotIaF-CotIaF JFjrF
pf idMdy hn. Auh kdm puwtidaF JFjr dI Cx-Cx sux ky hws-hws igwDf pfAuNdI hY qF
mfpy KuÈI ivwc KIvy ho jFdy hn. DI dI JFjr dy bol mfipaF nUM hr vyly sucyq rwKdy
hn. DI dI KuÈI, slfmqI aqy sohxy BivwK leI duafvF mMgdy mfipaF dy hwQ hmyÈf rwb
dI drgfh ivwc juVy rihMdy hn. afpxI ipafrI DI dIaF KuÈIaF aqy suwKF leI mfpy
afpxf pUrf qfx lf idMdy hn. iPr vI iewk byvwsI AunHF nUM aksr GyrI rwKdI hY,
ikAuNik AunHF dI lfzlI dIaF KuÈIaF iksy hor dI rËf `qy inrBr huMdIaF hn. mfpy DI
nUM CxkdI JFjr nfl ivdf krdy hn, pr jdoN shury-Gr jf ky CxkdI JFjr dy bor cuwp
ho jfx qF mfipaF `qy kihr tuwt pYNdf hY.
kuJ smyN
qoN BrUx hwiqaf sMbMDI bhuq kuJ iliKaf, piVHaf-iliKaf aqy suixaf jf irhf hY. ies
lfhnq AuWqy kfbU pfAux leI srkfr ny sKq kfnUMn vI bxfey hn, pr sB kuJ jfxdy aqy
smJdy hoieaF ies dy kfrnF nUM rokx leI shI Auprfly nhIN ho rhy. mfpy hmyÈf locdy
hn ik AunHF dI DI imafrI aqy AucyrI iswiKaf pRfpq kry, Aus nUM Xog vr imly aqy
AunHF dI DI dI afbrU hmyÈf mihPUË rhy. Auh ies vfsqy afpxI hYsIaq anusfr hr
Auprflf krdy hn, pr mihMgI iswiKaf pRxflI, dfj dI vwD rhI mMg aqy iewËqF df Kqrf
mfipaF nUM BrUx hwiqaf dI soc vwl qordf hY. ieh sMqfp afm vrg nUM hMZfAuxf pYNdf
hY. amIr qbky nUM aijhIaF aOkVF df sfhmxf nhIN krnf pYNdf. AunHF ivwc jy kdI
ikDry kuJ mfVf vfprdf hY qF bVI afsfnI nfl cuwp-cupIqy sulJfieaf jFdf hY. afm
vrg nUM ies dI pIVf keI pIVHIaF qwk JwlxI pYNdI hY. lokF dy imhxy mfipaF leI
doËK bx jFdy hn. Auh aksr suPinaF ivwc vI DI dI JFjr dI cuwp mihsUs kr ky
AuBVvfhy AuT KloNdy hn.
mfipaF
aqy DIaF ivckfr puwqF nfloN ikqy vwD ipafrf, Bfvuk aqy koml irÈqf huMdf hY. iËhn
ivwc DI df Èbd afAuNidaF hI awKF sfhmxy gol-mtol, rUM dy gohVy vrgI inwkI ijhI
prI, pwbF Bfr qurdI, JFjrf CxkfAuNdI, bfhF PYlf ky buwkl ivwc af vVdI hY. Aus
dIaF imwTIaF-imwTIaF iklkfrIaF kMnF ivwc Èihd Gol idMdIaF hn. surq sMBflidaF hI
mF dy kMmF ivwc hwQ vtfAux dI koiÈÈ krdI DI mfipaF nUM puwqF ijMnI hI ipafrI
huMdI hY. puwqr mfipaF vloN avyslyy ho jFdy hn, pr mfipaF dI CotI ijhI hUMgr
shury Gr bYTI DI nUM Auprfm kr idMdI hY. pyikaF vloN afAuNdI QoVHI ijhI grm hvf
vI Aus dI rUh nUM lUh jFdI hY. DI hr vyly mfipaF dI KuÈhflI locdI hY. iPr kOx
cfhygf afpxI suwKF-lwDI DI nUM mfrnf?
keI
prvfr aijhy hn, ijnHF ivwc iewk qoN vwD DIaF jF isrP DIaF hI hn. AunHF prvfrF
ivwc DIaF dI prvirÈ ivwc iksy pwKoN ivqkrf nhIN huMdf. mF-bfp dI vwD qoN vwD
koiÈÈ huMdI hY ik AunHF dI DI guxvfn bxy aqy cMgI iswiKaf pRfpq kry. sfzI
iswiKaf pRxflI aYnI mihMgI ho geI hY ik bwicaF nUM AucyrI iswiKaf idvfAuxI hr
iewk dy vws dI gwl nhIN rhI, ijs kfrn keI hoxhfr bwicaF dI pVHfeI aDUrI rih jFdI
hY. jy ividak ZFcy ivwc smfnqf hovy aqy Gwto-Gwt bfrHvIN klfs qwk hr bwcy nUM
iewk pwDr `qy muPq iswiKaf pRxflI dyxf kfnUMnI qOr `qy ËrUrI ho jfvy qF kfPI
suDfr ho skdf hY.
bwicaF
nUM mfzl skUlF ivwc pVHfAux df ruJfn vwD irhf hY. ies PYÈn ivwc hr koeI Bwj
inkilaf hY, ijs kfrn srkfrI skUlF ivwc pVHdy bwicaF aqy AunHF dy mfipaF ivwc hIx
Bfvnf df jfgxf suBfivk hY. bwicaF ivwcoN ieksfrqf Kqm ho rhI hY. srkfrI skUlF dy
bhuqy aiDafpk vI afpxy bwicaF nUM pRfeIvyt mfzl skUlF ivwc pVHfAuNdy hn, ikAuNik
AunHF nUM afpxI iemfndfrI `qy vI bhuqI vfrI Èwk huMdf hY. motIaF-motIaF qnKfhF
lYNdy hoieaF vI bwicaF dIaF itAUÈnF qoN kmfeI dI afs rwKx vfly aiDafpk klfsF
ivwc bwicaF nfl iensfP nhIN kr skdy.
kuJ sUby
aijhy hn, ijwQy srkfrI aiDafpkF leI afpxy bwicaF nUM srkfrI skUl ivwc pVHfAuxf
ËrUrI hY. jy koeI koqfhI krdf hY qF Aus iKlfP anuÈfsnI kfrvfeI kIqI jFdI hY.
AunHF sUibaF ivwc mfzl skUlF dI igxqI bhuq Gwt hY. jy pRfeIvyt mfzl skUl vwzIaF
PIsF lY ky tIcrF nUM Gwt qnKfhF dy ky cMgI iswiKaf dy skdy hn qF srkfrI skUl
vwzIaF qnKfhF dy ky cMgI iswiKaf ikAuN nhIN dy skdy? ieh skUl mfzl vpfrk sMsQfvF
bx gey hn, ijwQoN kroVF rupey munfPf huMdf hY. iehnF vloN smyN-smyN idwqy jFdy
pfrtI PMz srkfrF nUM byiDafn rwKdy hn. muwZlI iswiKaf df ieh ivqkrf amIrI-grIbI
df ibKyVf KVf kr idMdf hY. ijwQy ÈurUafq pwK-pfqI hovy, AuQoN cMgy aMjfm dI afs
nhIN kIqI jf skdI. iehnF hflqF ivwc grIb mfpy aOKy ho ky pVHfAux dI QF CotI
Aumry hI DIaF nUM ivafh ky surKrU hox dI socdy hn. JFjrF dy suPny vyKdIaF DIaF
kbIldfrI dy boJ Qwly dwb jFdIaF hn.
ijhVy
mfpy ivwqoN vwD Krc ky DIaF nUM cMgI iswiKaf idvfAuNdy hn, AunHF leI awgoN AunHF
dy ivafh dI smwisaf KVI ho jFdI hY. Xog vr lwBdf nhIN. jy koeI lwBdf hY qF mMg
eynI vwzI huMdI hY ik mfpy afpxf sB kuJ vyc ky vI pUrI nhIN kr skdy. iesy kfrn
cMgIaF pVHIaF-ilKIaF kuVIaF dy ivafh vwzIaF-vwzIaF mMgF mMn ky Gwt pVHy muMizaF
nfl ho rhy hn. iËmINdfrF ivwc aijhf ruJfn iËafdf hY. ijs kol do ikwly ËmIn hY,
Auh vI gwzI dI mMg rwK idMdf hY, BfvyN mMuzf nÈyVI hovy. keIaF nUM gwzI df nFa
vI pqf nhIN huMdf, Auh gwzI dI kImq dws ky mMg rwK idMdy hn. bfkI dfj aqy mYirj
pYlysF dy Krcy vwKry huMdy hn. mjbUrI vws mfpy gwzI nUM iÈMgfr ky mYirj pYlys dy
ivhVy ivwc sjf idMdy hn. muMzy vfilaF dI lflcI awK lfVI vwl Gwt aqy gwzI vwl vwD
huMdI hY. awj kwlH rsmF aYnIaF vwD geIaF hn ik muMzy vfly kuVI vfilaF dy Gr
iqMn-cfr vfr pUrf koVmf lY ky Zuwkdy hn. vyK-ivKfeI, cuMnI cVHfeI, brfq aqy iPr
imlxIaF AuWqy Krc DI vfilaF df huMdf hY. iewk DI dI ÈfdI mfipaF df DUMaF kwZ
idMdI hY. krËy Qwly dwby mfpy jdoN iPr vI DI dy hAuky aqy hMJU dyKdy hn qF byvws
ho ky afK idMdy hn, ‘‘cMgf huMdf jy qyrI jMmdI df hI gl Guwt idMdy, ieh idn qF
nf vyKxy pYNdy.’ ‘AunHF DIaF df JFjrF nfloN moh tuwt jFdf hY. byvwsI ny DIaF nUM
pwQr df nFa dy idwqf hY.
sfzf
smfjk ZFcf kuJ aijhf hY ik ivafh-ÈfdI dy mfmilaF ivwc muMzy vfilaF dI mrËI nUM
pihl idwqI jFdI hY. irÈqy joVdy smyN muMzy vfilaF dI psMd pRmuwK mMnI jFdI hY.
kdI Gwt hI suixaf hY ik lVkI ny lVkf vyK ky irÈqy qoN nFh kIqI hovy. irÈqy df
joV muMzy vfilaF dI ‘hF’ AuWqy inrBr huMdf hY. myry iewk imwqr dI sfAU, sunwKI,
aYm ey, bI aYWz srkfrI skUl aiDafpkf bytI dy irÈqy dI gwl bI ey, bI aYWz
pRfeIvyt skUl aiDafpk mMuzy nfl cwl rhI sI. sB gwlF qYa ho geIaF qF lVkI vyKx df
pRogrfm sfzy Gr rwK ilaf igaf. inÈicq smyN `qy dovyN iDrF phuMc geIaF. pihlF
lVky dI mF nUM vwKry qOr `qy lVkI ivKfeI geI, jo Aus ny pUrI GoK krn AuprMq psMd
kr leI. iPr lVkI nUM sfiraF ivwc ilaFdf igaf. irÈqydfrF aqy lVky ny jo puwiCaf,
Auh qihËIb nfl ÈrmfAuNdI hoeI AuWqr idMdI rhI. sfiraF ny lVkI psMd kr leI,
vDfeIaF leIaF-idwqIaF geIaF aqy agly pRogrfm pwky kr ley gey. lVky vfly cly gey
aqy lVkI vfly sfzy Gr hI bYTy sn. Auh bhuq KuÈ sn, ijvyN iewk bhuq vwzf boJ
AunHF dy isroN lih igaf hovy. vIh ku imMt mgroN lVky df Pon af igaf ik lVkI psMd
nhIN hY. Aus df mfmf kihMdf hY ik lVkI dIaF awKF ivwc nuks hY, iesy leI Auh
nIvIN pf ky gwl kr rhI sI. sux ky sfiraF dy hoÈ AuWz gey. bhuq smJfieaf ik lVkI
sfzy kol bYTI sI, sfnUM aijhf kuJ nËr nhIN af irhf. ies sMbMDI dubfrf qswlI kIqI
jf skdI hY, pr Auh tws qoN mws nhIN hoey. iewk sfAU DI df sfAUpuxf hI Aus df
nuks bx igaf. muMzy vfilaF dI mrËI ny DI vfilaF dy mnF `qy krfrI swt mfr idwqI,
ijs df Auh koeI AuËr vI nf kr sky. mfXUsI ivwc BrIaF awKF nfl nIvIN pfeI bYTy
ipqf dy ichry nUM qwkdIaF DI dIaF awKF ivwc pqf nhIN ikMny svfl sn, ijnHF dy
jvfb lwKF koiÈÈF krn `qy vI nhIN sn lwBdy. mYnUM hux vI AunHF dy ivhVy ivwc
qurdI AunHF dI DI dIaF JFjrF dy borF dI cuwp mihsUs ho rhI hY.
tI vI
cYnlF AuWqy nMgyË aqy lwcrqf df ivKfvf hwdF pfr kr igaf hY. AunHF vloN aOrq nUM
mn-pRcfvy dy sfDn vjoN GtIaf pihrfvy aqy aÈlIl hrkqF nfl pyÈ kIqf jFdf hY.
kuVIaF nfl ho irhf mfVf slUk, CyV-CfV aqy ËbrdsqI dIaF GtnfvF hr roË aKbfrF dIaF
surKIaF bxdIaF hn. mfpy DIaF nUM skUl jF kflj Byj ky AunHF dy muVn qwk icMqq
rihMdy hn. sfzI soc kuJ aijhI hY ik jy kuVI iksy nfl hws ky gwl kr lvy qF Aus
vwl sYNkVy AuNglF AuWT KloNdIaF hn, pr muMzf vIh QF iCwqr Kf ky vI nhfqf-Doqf
GoVf aKvfAuNdf hY. ies purÈ pRDfn smfj ivwc lVkI nUM afpxI mfmUlI Buwl df
KimafËf sfrI iËMdgI Bugqxf pYNdf hY. keI vfr qF JUTIaF qohmqF DIaF aqy mfipaF df
ijAUxf duwBr kr idMdIaF hn. AunHF leI smfj ivwc ivcrnf aOKf ho jFdf hY. jdoN qwk
aOrq dI iewËq dI rfKI kfnUMnI qOr `qy XkInI nhIN ho jFdI, Auh hflqF dI gulfm hI
rhygI aqy mfipaF leI DI nUM jnm dyx df pCqfvf bixaf rhygf.
jdoN vfV
hI Kyq AujfVn lwg pvy qF Aus Kyq df rwb hI rfKf huMdf hY. srkfrF nUM jnqf dI Gwt
qy afpxI kursI dI icMqf vwD rihMdI hY. rfjnIqk pfrtIaF df sfrf Ëor dUjy nUM
ipwCy Dwk ky kursI `qy afp kfbË hox ivwc lwg jFdf hY. Auh jnqf dIaF muÈklF nUM
sulJfAux dy nfhry lf ky awgy afAuNdy hn aqy swqf ivwc afAux mgroN AunHF muÈklF
nUM ivsfr idMdy hn. AunHF dy pMj sfl afpxy aqy afpxy chyiqaF dy pflx-poÈx ivwc
lMG jFdy hn. AunHF dy lfry BolI-BflI jnqf nUM hmyÈf guMmrfh kr ky rwKdy hn. jdoN
srkfrF bwicaF dI shI sFB sMBfl, iewko pwDr `qy muwZlI iswiKaf, roËgfr dy vsIly,
dfj ivroDI kfnUMn dI pflxf, jfn-mfl aqy iewËqF dI rfKI krn pRqI iemfndfr ho
jfxgIaF qF gunfh Gwt jfxgy, dyÈ ivwc KuÈhflI af jfvygI aqy DIaF pwQr nhIN
aKvfAuxgIaF. awj hr koeI AunHF sohxy idnF dI AuzIk ivwc guËr kr irhf hY.
DIaF
sBnF dIaF sFJIaF huMdIaF hn. DI dI bypqI kOm aqy dyÈ dI bypqI huMdI hY.
ivafh-ÈfdIaF nUM vpfrk nf bxfeIey. mMg ky dfj lYxf puwq vycx dy smfn huMdf hY,
ijs nUM sfzf smfj lfhnq mMndf hY. KrIdy hoey puwq kdI vPf nhIN krdy. AunHF dy
GrF ivwc JFjrF dy bor hmyÈf sihmy-sihmy rihMdy hn. ijs dI DI suKI hovy, Aus dI
kul suKI ho jFdI hY. icMqf-mukq lok hI AusfrU kMmF vwl qurdy hn. pwCmIkrn ny
sfzI nOjvfn pIVHI nUM glq rfhF `qy qor idwqf hY. iehnF hnyiraF rfhF `qy svyr
nhIN huMdI aqy mnuwK cfnx dI qlfÈ ivwc Btkdf rihMdf hY.
afAu,
afpF sfry cVHdy sUrj vrgy swcy-suwcy sMskfrF aqy siBaqf nUM apxfeIey aqy sdf
cVHdI klf ivwc rhIey, qF jo sfzIaF DIaF-BYxF dIaF JFjrF dy bor hmyÈf byqukwlP
aqy byiJjk ho ky afpxI mOË ivwc Cxkdy rihx.
iËMdgI df mksd-zf[
tI afr Èrmf
iksy koml, rMgIn,
hsUM-hsUM krn vfly idl dy mflk iensfn ny iewk aiq suMdr iqqlI nUM gulfb dy Puwl
AuWqy bYTI gwlF krdI vyiKaf. Auh Puwl dy bUty kol jf KVf hoieaf qy iKaflF ivwc
hI gulfb qoN puwiCaf-qyrI iËMdgI df mksd kI hY. gulfb ny ijvyN ikhf-sfnUM lok
DrqI dy isqfry kihMdy hn. asIN DrqI nUM suMdrqf dyx df kMm krdy hF. asIN mihk dI
hI hwtI KolHI hoeI hY. ijwQy sOdf muPq ivkdf hY. KUbsUrqI qy KuÈbo vMzx hI sfzf
kMm hY. Auh afdmI KuÈ ho igaf qy socx lwgf swcmuwc hI PuwlF qoN ibnF DrqI vIrfn
hI huMdI hY. vfh, PuwlF ny hI kfienfq nUM husn bKiÈaf hY.
iPr
iKaflF ivwc hI Aus ny iqqlI nUM puwiCaf iËMdgI df quhfzf mksd kI hY? iqqlI ny
aDIngI nfl ikhf, asIN vI sMsfr ivwc suMdrqf df pRsfr krn afeIaF hF. sfzI
KUbsUrqI nUM pYr vI lwgy hoey hn. asIN dfgdfr QfvF ivwc vI kflK imtf ky cfnxf
krdIaF hF. sfzI dosqI vI KUbsUrqI nfl hY, sfzf dUjf mksd hY pYr hIx PuwlF dy
sunyhy hornF PuwlF nUM jf ky dyxf qy AunHF dy jvfb iPr PwulF nUM dyxy. bs sfzy
vI iËMdgI ivwc do mksd hn. sfzf jIvn hI KUbsUrqI vMzxf qy PuwlF dIaF gwlF
krvfAuxf. asIN PuwlF dy sMdyÈvfhk hF.
sMvydnÈIl mnuwK Bfvuk ho AuiTaf. Aus ny puwiCaf, jdoN koeI quhfnUM bUty qoN qoV
lYNdf hY, pwqf pwqf awz kr ky pYrF dI imwtI ivwc rol dyNdf hY qF kI qusIN duKI
nhIN huMdy. gulfb ny ikhf-asIN hr hfl msq rihx vflf husn hF. asIN afpxy mksd `qy
kfiem hF, sfzf mksd hY KUbsUrqI vMzxf, keI lokF df mksd hY KUbsUrqI df nfÈ krnf,
asIN afpxf jfxdy hF, Auh afpxf jfxn, aijhy bMidaF nfl sfzf koeI lYxf-dyxf nhIN.
mnuwK dI qswlI ijhI ho geI. iPr Aus df iDafn iqqlI vwl igaf.
Aus ny
puwiCaf-jdoN bwcy quhfnUM pkV lYNdy hn, quhfzy KMB qoV idMdy hn qF kI quhfnUM
guwsf nhIN afAuNdf. ‘‘nhIN, hrigË nhIN’’ , iqqlI ny ikhf. bwicaF aqy hornF
bMidaF dI iËMdgI nuM ruÈnfAuxf hI sfzf kMm hY. jdoN koeI sfnUM pkVn dI koiÈÈ
krdf hY asIN QoVHf ijMnf AuWz ky bcx df nftk krdIaF hF, bwicaF koloN dUr nhIN
jFdIaF. asIN pkVfeI dy dyNdIaF hF ijvyN Pwul krdy hn. jdoN bwcy, jo Boly huMdy
hn, aigafnqf nfl sfzy KMB qoV idMdy hn, asIN mr jFdIaF hF, sfnUM iksy nfl koeI
iglf nhIN huMdf. ijvyN PuwlF dIaF pwqIaF pYrF hyT rul jFdIaF hn, sfzy KMB vI
pYrF dI imwtI hyT rul jFdy hn. PuwlF dI jIvn Xfqrf pUrI ho jFdI hY qy sfzI vI.
dovyN afpxf mksd pUrf krn ivwc sPl ho jFdy hn.
gulfb qy
iqqlI qoN Aus ny iËMdgI ivwc pihlI vfr mksd dI aihmIaq nUM smiJaf. mksd dI pUrqI
ivwc mOq afVy nhIN afAuxI cfhIdI. mksd hY qF iËMdgI hY, mksd nhIN qF iËMdgI vI
nhIN, pr aPsos hY ik bhuqy bMdy, nf Puwl hn qy nf iqqlIaF, jo iËMdgI dy mksd qoN
jfxUM hn. Auh kurbfnI dy arQ vI jfxdy hn, bMdf kyvl pfKMz krdf hY.
imwTVy
bolF df guldsqf-sMqoK
isMG rfxf
DrqI AuWqy mnuwK hI iewk
aijhf pRfxI hY jo gwlbfq rfhIN afpxy ivcfrF aqy duwK-suwK dIaF gwlF krn aqy
dUsiraF dIaF smJx dI Xogqf rwKdf hY. gwlbfq afpsI ivcfr-vtFdrf krn df srl ZMg hY
ijs nfl asIN iksy Aupr vI afpxf pRBfv Cwz skdy hF.
srIr dy aMgF `coN
iewk jIB hI aijhI hY jo cMgI vI hY aqy mfVI vI. jIB qoN AuWqm bol boly jfx qF sB
nUM cMgy lwgdy hn. kOVf boilaf jfvy qF BYVf lwgdf hY. kudrq ny afdmI nUM vyKx
leI do awKF idwqIaF hn, suxn leI do kMn, sfh lYx leI do nfsF hn, pr kudrq ny do
kMmF leI jIB iewk hI idwqI hY, Kfxf Kfx leI vI aqy bolx leI vI. ies qoN kudrq df
iewk Bfv sfP hY ik asIN vyKIey suxIey aqy smJIey qF iËafdf pr bolIey Gwt. swp
dIaF do jIBF huMdIaF hn. sMkyqk BfÈf ivwc doglI Ëubfn (do jIBF) vfly afdmI jo ik
afpxI iksy iewk gwl AuWqy atwl nf rih ky, kQnI aqy krnI ivwc Prk rwKdy hn, smfj
AunHF nUM afdr dI ingHf nfl nhIN vyNhdf. aijhy bMdy afpxy BfeIcfry `coN vI
durkfry jFdy hn.
sfry pfpF dI jVH
bol bfxI hY. bfxI dI kTorqf, kuVwqx aqy ÈbdF dy glq pRXog kr ky hI asIN afpxy
shI Bfv pRgt nhIN kr skdy, ies kr ky iËafdfqr lokF jF vrgF ivwc ÈbdF dy iqwKy
bfxF nfl kuVwqxF Br jFdIaF hn. jykr lokIN afpxy durBfvnf rihq, rsIly aqy kpt-rihq
ivcfr, smyN anusfr soc smJ ky pRgt krn qF sMsfr ivwc PYlI kuVwqx aqy vYr-ivroD
nUM kfPI hwd qwk Kqm kIqf jf skdf hY. mfnv jIvn ivwc koeI Kyqr aijhf nhIN ijwQy
gwlbfq ivwc inpuMn hoey ibnF koeI sPl ho sky.
ies idÈf ivwc kIqy
srvyKxF qoN pqf lwgf hY ik hr qrHF dy kMmF DMidaF ivwc lwgy lokF ivwcoN kyvl 15
pRqIÈq hI aijhy hn ijnHF ny afpxIaF izgrIaF aqy iswiKaf kr ky sPlqf hfsl kIqI hY
nhIN qF 85% lok aijhy hn ijnHF ny afpxy ivakqIqv jF bolcfl dI klf nUM ivkisq kr
ky hI jIvn ivwc qrwkI pRfpq kIqI hY. ikhf igaf hY ik iksy dI jyb ivwc BfvyN Dylf
nf hovy, pr Aus dI Ëubfn `coN Èihd ËrUr tpkxf cfhIdf hY.
bol bfxI sfrpUrn,
suMdr aqy srl ÈbdF ivwc hoxI cfhIdI hY. pÈU nf bolx kr ky aqy iensfn bolx kr ky
kÈt Bogdy hn. mDur bfxI TMzy pfxI vFg, aMdr jf ky TMzkF vrqfAux vflI huMdI hY
aqy kuVwqx BrI bfxI, grm grm lfvy vFg huMdI hY, ijhVI ijDr vI vihMdI hY awgF
lfAuNdI qurI jFdI hY. pfxI grm hovy qF hwQ sfVdf hY aqy bfxI grm hovy qF kfljy
BuMndI hY. mnuwK afpxy suBfa ivwc imTfs lY afvy aqy jIvn dI hr qrMg lY afvy aqy
jIvn dI hr qrMg ivwc mDurqf df sMcfr kry qF inÈicq hI Aus dI hr smwisaf hwl ho
jfeygI.
ÈbdF dy ibnF iksy
qrHF df ivcfr pRgt nhIN kIqf jf skdf. asl ivwc Èbd hI sfzy ivcfrF df afqmf hn.
ÈbdF ivwc jo ÈkqI hY Auh iksy hor cIË ivwc nhIN ho skdI ikAuNik Èbd ivwc afdmI
dI sMpUrn Bfvnf CupI hoeI huMdI hY. jIvn dy hr Kyqr ivwc Èbd ÈkqI df srbAuWc
mhwqv hY ijs dy ibnF mnuwK kdy sPl nhIN ho skdf. vwK-vwK ahuidaF AuWqy kIqIaF
jfx vflIaF inXukqIaF ivwc AumIdvfrF qoN ËubfnI pRIiKaf ies leI hI leI jFdI hY ik
Aus dy ÈbdF aqy bolcfl df shI pRgtfa jfixaf jf sky. afdmI nUM hr Kyqr aqy hr
hflfq ivwc mfnisk sMquln brkrfr rwKx dI ËrUrq hY. sPlqfpUrvk sfriQk gwlbfq krn
leI ieh hor vI ËrUrI hY. afdmI nUM anrQ krn vflI kOVI BfÈf nhIN bolxI cfhIdI.
icMqF jF Gbrfht
Bry aqy BVkfAU ÈbdF df iesqymfl nf kr ky swcI, mDur aqy sihXogI BfÈf dI vrqoN
kro aqy afpxy vcnF rfhIN afpxI bfxI nUM ies qrHF sjfE ik lwgy ijvyN iksy ny
afpxy srIr nUM gihixaF nfl sjfieaf hovy. ÈfsqrF ivwc vI ikhf igaf hY ik afdmI df
sB qoN vwzf gihxf Aus dI imwTI bfxI hY.
koeI afdmI ikMnf
smJdfr, ivdvfn, ÈflIn aqy ivvykÈIl hY, ieh Aus dy ivhfr aqy Aus dI bfxI qoN hI
pqf lwgdf hY. jdoN iksy afdmI nUM Xfd kIqf jFdf hY qF Aus dy AunHF ÈbdF kr ky
Xfd kIqf jFdf hY. jo Aus ny afKrI smyN iksy nfl boly hox. hux iksy nUM ieh pqf
nhIN ik afKrI vkq ikhVf hY aqy afKrI Èbd ikhVy ho skdy hn[ [ [.
ies leI hr vfk nUM
iehI mMn ky bolxf cfhIdf hY ik ieh iËMdgI df afKrI Èbd hY. dunIaf dy vwzy lokF
dI iehI KfsIaq rhI hY ik Auh bolx qoN bcdy sn. srdfr ptyl kdy lMbf BfÈx nhIN sn
idMdy. suBfÈ cMdr bos ny vI hmyÈf bolx nfloN kuJ krn nUM cMgf smiJaf. bolx nfloN
sOKf krnf hY qy ijs nUM krnf af jfey Aus nUM bolx dI loV hI nhIN pYNdI. AunHF
leI bolx vfly hor bhuq lok huMdy hn. ieiqhfs bolx vfilaF nfl nhIN, krn vfilaF
nfl bxdf hY. ies leI ÈFq rih ky kMm krdy rihxf cfhIdf hY. jo lok ÈFq rihxf iswK
jFdy hn. AunHF nUM afqmf dI afvfË vI suxnI af jFdI hY. jo lok cuwp rih ky afpxy
kMmF ivwc ruwJy rihMdy hn AunHF df mnobl vDdf hY aqy hor krn dI iewCf jfgdI hY.
jykr qusIN iksy kMm nUM ÈurU krnf cfhuMdy ho qF cuwp cfp krdy jfE. Aus df
iZMzorf nf ipwto.
bfxI df AupXog ies
qrHF kro ik sfzy bol, hornF nUM idwqf jfx vflf Puwl df guldsqf bx jfx. jnm idn
qF sfl bfad afAuNdf hY, qd hI asIN iksy nUM mubfrkbfd sihq guldsqf Byt kr skdy
hF, pr afpxy mDur aqy KyiVaF Bry bolF df guldsqf qF BfvyN hr roË hI swjxF nUM
idMdy iPrIey. imwTVy bolF `qy koeI Krcf nhIN afAuNdf. hr afdmI dy jIvn ivwc kuJ
KfmIaF ËrUr huMdIaF hn. jykr asIN AunHF nUM igxnf ÈurU kr dyeIey qF Aus dy jIvn
df kcrf, sfzy jIvn ivwc afAuNidaF dyr nhIN lwgxI. jo afdmI iksy dI inMdf nhIN
krdf Aus nUM ikqy vI qIrQIN GuMmx dI loV nhIN ikAuNik Aus df mn qF pihlF hI
inrml huMdf hY. rsIlI aqy mDur vfxI, pirvfrk, smfjk, vpfrk aqy hor sfry KyqrF
ivwc afpsI sMbMDF dy nfl nfl sfzI Èfn nUM vDfAuNdI hY aqy sfnUM jIvn dI srlqf
vwl lY jFdI hY. jIvn df nfÈ iewk atwl swcfeI hY, pr ies nUM pRgt krn leI iËMdgI
pRqI AudfsInqf aqy inrfÈf dI jgHf vrqmfn smyN dy kImqI plF df shI AupXog kIqf
jfxf cfhIdf hY. dunIaf ivwc roNdy rihx vfly df koeI sfQ nhIN idMdf. sfry hwsx
vfly df sfQI bxnf cfhuMdy hn.
corF
dI afV ivwc-mnpRIq
isMG eIsfpur
ieh BfdoN dy mhIny dy
ÈurUafqI idn sn. Dfn dI Psl ny bUJf mfr ilaf sI. cfry pfsy hiraflI hI hiraflI sI.
nrmy-kpfhF ny afdmI lkox jogy kwd kr ley sn. ikqy-ikqy idsdI arhr qy JINjx dI
pfl vI afpxy pUry jobn `qy sI. ieh Auh smF sI jdoN jwt vwtF zOlF dy kMmF qoN
ivhly ho ky Pursq mihsUs kr rhy sn.
hux nCwqr cfcy dI
motr `qy mihPlF juVn df islislf ÈurU ho igaf sI. ieh motr sfzIaF iewk rfh AuWqy
lwgdIaF pMj-Cy motrF df kyNdr sI. tfhlIaF bkYxF keI hox kr ky CF vI ieQy gUhVI
huMdI sI. dUsrf ieh motr ipCly pwcI qIh sfl qoN BeIaF dI rihxgfh sI. BeIaF dI
puwC-pVqfl leI koeI nf koeI afdmI ieQy afAuNdf hI rihMdf sI. ijs kr ky ieh jgHf
gwlF dy ÈOkInF dI pihlI psMd sI.
asIN nyVlIaF pMj-Cy
motrF vfly muMzy ieQy af ky hI qfÈ Kyzdy sI. ieh Kyq BrfeIaF dy ilafkI ny pty `qy
lY rwiKaf sI jo ik sfzf gUVHf imwqr sI. Auh sfnUM bYiTaF nUM cfh pfxI dyx dI
Kycl vI kr lYNdf sI. Aus dy sfAU suBfa kr ky ieQy ivhlVF dI mihPl lwgI hI rihMdI
sI.
dUsry pfsy corF ny
vI rfq nUM KyqF ivwc dsqk dyxI ÈurU kr idwqI sI. ibjlI vflIaF qfrF qy motrF dIaF
kyblF lfhIaF jf rhIaF sn. motrF dy bYNz qy plfsitk dy pfeIp KolHy jf rhy sn. ies
qoN ielfvf cor koiTaF dy aMdr lwgy stftrF nUM vI nhIN bKÈ rhy sn. pwky nwikaF
dIaF lohy dIaF plytF jy koeI bfhr Cwz afAuNdf qF qVky nUM lwBdIaF nhIN sn. kdy-kdy
trFsPfrmr lfhy jfx dI vI gwl suxn nUM imldI. ieh cor rfq nUM ‘kwly kihry bMdy dI
mfr-kutfeI krnoN vI guryË nhIN krdy sn.
cfry pfsy dihÈq df
mfhOl bx cuwkf sI. rfq nUM KyqIN gyVf mfrn vflf bMdf BYa KFdf sI, pr asIN pMj-Cy
nyVlIaF motrF vfilaF ny afpxIaF motrF dI rfKI krn leI afp hI Tfx rwKI sI. asIN
idny qfÈ Kyzdy-Kyzdy hI qYa kr lYNdy ik nCwqr cfcy dI motr `qy rfq nUM ikMny vjy
phuMcxf hY. iekrfr anusfr asIN shI smyN `qy afpxy-afpxy duwD vfly zolU aqy zFgF
lY ky ieQy phuMc jFdy. asIN afpxy afp nUM ipMz dy rfKy smJ ky mfx mihsUs krdy sI.
iewk idn dI gwl hY,
roË dI qrHF awj vI asIN imwQy anusfr shI smyN `qy nCwqr cfcy dI motr AuWqy phuMc
gey sI. ajy asIN afpxIaF zFgF rwK ky mMjy AuWqy bYTx dI iqafrI hI kIqI ik nyVly
ipMz dy gurduafry dy spIkr dI afvfË sfzy kMnIN peI, ijs ivwc gurduafry df BfeI
jI ieh anfAUNsmYNt kr irhf sI ik ipMz dy cVHdI vfly pfsy keI Epry bMdy GuMmdy
dyKy gey sn. so ipMz vfly sucyq rihx. kuJ smF sfzy ivwc vI ies sUcnf dI crcf
iCVI, pr bfad ivwc ieh jldI hI sfzIaF PslvfVI dIaF gwlF ivwc gfieb ho geI.
sfnUM gwlF mfridaF
nUM lgBg iewk GMtf guËr cuwkf sI. hux ilafkI ny GroN ilaFdy duwD dI cfh iqafr kr
leI sI qy nfly ieh vI kih idwqf sI ik roË-roË ‘kwlI cfh nfl gwl nhIN bxdI. iPr
ies mOky `qy afVHqIaF dy koTy kol bIjI mwkI dI KwqI Xfd af geI. sfiraF ny CwlIaF
qoVn leI AuDr nUM cfly pf idwqy. jdoN asIN iblkul motr kol phuMc gey qF dyiKaf
AunHF df sIrI koTy koly blb dy cfnxy suwqf ipaf sI. sfzy pYrF dI afvfË suxn sfr
Aus ny Kys df pwlf cuwk ky ibVk leI. qd ilafkI AuWcI afvfË ivwc boilaf, ‘‘jy
koeI AuT KVy, sfly dy golI mfirE.” ieh gwl sux ky corF dy zr qoN sihimaf sIrI
jfgdf hI Kys lpyt ky sON igaf. asIN mrËI anusfr CwlIaF qoVIaF qy ckmy pYrIN vfps
nCwqr cfcy dI motr `qy prq afey.
hux asIN grm-grm
cfh nfl BuwjIaF CwlIaF dy dfxy cbf rhy sI, nfly sIrI dI Kys ivwc ilpt jfx vflI
gwl kr ky hws rhy sI, pr zr dy mfry Kys ivwc ilpty sIrI nfl kI bIq rhI hovygI,
iksy dy idmfg ivwc nhIN sI.
afpixaF dI iJVk-zf[
hriÈMdr kOr
iewk idn mYN qy
myry pqI Gr muV qF sfzy dovyN bwcy pMj GMitaF qoN skUloN af ky sfnUM AuzIkdy Gr
bYTy sn. Qwky tuwty asIN dovyN BuwKy ipafsy sI. vVidaF hI sfzf pMj sfl df bytf
afpxI kfpI lY ky duafly ho igaf. mYN Aus nUM iJVk ky prHF kr idwqf.
Auh cuwp
kr ky prHF bYT igaf. jdoN GMty ku bfad myrI Qkfvt GtI qF mYN Aus nUM kol
bulfieaf, pr Auh ruws ky prHf bYTf irhf. myrI bytI suKmnI lfz nfl myrI godI ivwc
af ky bYT geI. mYN AuT ky byty nUM Guwt ky ipafr kIqf. Auh Pyr vI nhIN mMinaf.
dubfrf ipafr nfl sfrf kuJ smJfieaf qy byty qoN afpxy glq ivhfr leI muafPI mMgI
qF Auh Bwj ky afpxI kfpI cuwk ilafieaf qy Aus ny ivKfieaf ik Auh klfs ivwcoN
pihly nMbr AuWqy afieaf sI qy Ausy cfa aqy mlHfr kfrn Auh jwPI pfAux Bwijaf
afieaf sI ik ÈfbfÈI imlygI, pr iml geIaF awgoN iJVkF!
mYN Qwk
tuwt ky cUr hoeI peI sI qy Ausy Qkfvt df guwsf mYN afpxy byty AuWqy kwZ idwqf.
myry vFg hI keI mfpy afpxy bwcy nUM iJVk idMdy hn qy bhuiqaF nUM pqf nhIN huMdf
ik ies df mnoivigafnk asr bwcy dy koml mn AuWqy ikvyN pYNdf hY?
kuJ jvfn
bwcy qF hlkI JfV JMb nfl hI Gr Cwz jFdy hn qy keI afqm hwiqaf qwk kr jFdy hn.
jvfn bwcy dy mn aMdr bhuq sfrIaF guMJlF huMdIaF hn ijnHF ivwc srIr aMdr afAuNdy
bdlfE qy afpxy kYrIar df iPkr Èfml huMdy hY. iesy leI keI vfr hlkI JfV JMb vI
bwcy nUM bgfvq krn AuWqy mËbUq. kr idMdI hY qy jvfn bwcf afpxy mfipaF AuWqy hwQ
vI cuwk jFdf hY jF mn ivwc eynf guwsf Br lYNdf hY ik mfipaF nUM afpxf duÈmx
smJdf hoieaf AunHF df kql qwk kr idMdf hY.
Coty
bwicaF dI gwl iblkul vwKrI huMdI hY. zYnmfrk ivwc hoeI koj ny sfbq kIqf hY ik
mfipaF vloN bwcy nUM Aus dy glq ivhfr AuWqy iJVknf Aus dy vDdy idmfg AuWqy
iblkul Enf hI mfVf asr pfAuNdf hY ijMnI mfr kutfeI. eyirk isgËgfrz ny pUrI Koj
rfhIN kuJ nqIjy kwZy hn ik inwkf bwcf vwizaF vFg afpxy nfl iewk vfr AuWcI cIk ky
boly jfx nUM vI afpxI byiewËqI igxdf hY qy ies qrHF bwcy dI hAUmY AuWqy swt vwj
jFdI hY. bwcy dy mn AuWqy AuWcI cIk ky bolxf jF cpyV mfrnI jF Dwkf mfrnf iewko
ijMnf hI mfVf asr ivKfAuNdy hn. jdoN iksy inwky bwcy nfl ies qrHF df ivhfr ho
jfey, qF bwcy df mlUk mn ieh sunyhf PV lYNdf hY ik Auh iksy kMm df nhIN hY qy
Aus dy mn aMdr ZihMdy ivcfr pnp pYNdy hn.
jy aijhf
iewk awD vfr hoey qF bwcy hOlI hOlI gwl nUM Bulf idMdy hn, pr Koj ny sfbq kIqf
hY ik keI bwcy iewk vfr dI iJVk vI vwzy hox qwk Xfd rwKdy hn.
jy aijhf
islislf vfr vfr cldf rhy aqy bwcy nfl mfpy afm hI cIk ky boldy rihx qF bwcy
icVicVy qy lVfky qF bx hI jFdy hn, pr ZIT vI ho jFdy hn. aijhy bwcy vwzy ho ky
afp inrxf lYx dI smrwQf Gwt rwKdy hn qy hAUmY AuWqy swt vwj jfx kfrn afpxy jIvn
sfQI nfl vI inwGf irÈqf nhIN bxf skdy qy nf hI afpxy bwicaF nfl TIk vqIry krdy
hn.
bhuqy
kysF ivwc aijhy bwcy vwzy ho ky jdoN afp mfpy bxdy hn qF awgoN afpxy bwicaF nUM
vI cIk-cIk ky hI glq kMm krn qoN rokdy hn qy GroN bfhr bfkIaF nfl vI inwkI-inwkI
gwl AuWqy iKwJ jFdy hn. ies qrHF dy mfpy afp qF icVicVy bxdf hI hn, pr awgoN
afpxy bwicaF nUM vI puÈq dr puÈq aijhf vqIrf qorI rwKx leI iqafr kr idMdy hn.
1994 qoN
2002 qwk zYnmfrk ivwc hr sfl sfry nrsrI jmfq dy bwicaF qoN puwC-igwC kr ky kuJ
iswty kwZy gey ijhVy mfipaF dIaF awKF KolHx vfly sn.
swT
pRqIÈq qoN vwD bwcy mMny ik AunHF nUM AunHF dy mfipaF vloN AuWcI bol ky gwl krnf
bhuq mfVf lwgdf hY qy ies qrHF Auh afpxI hyTI mihsUs krdy hn. kuJ ny qF ieQoN
qwk ikhf ik AunHF nUM aijhy smyN afpxy mfipaF nfl nPrq mihsUs huMdI hY. kuJ
bwicaF ny ikhf ik Èfied Auh bhuq iËafdf Krfb hn qy eysy leI mfpy AunHF nUM ipafr
hI nhIN krdy.
iewk
Coty bwcy ny qF ieQoN qwk kih idwqf ik sotI nfl mfiraf jF jIB nfl mfiraf, mYnUM
qF iewko ijhf hI lwgdf hY.
bwicaF
dy aijhy iKafl awKF KolHx vfly sn ikAuNik iewk vfr dI JfV JMb nfl vI bwcy dy
koml mn AuWqy ieh Cp igaf sI ik mfpy Aus nfl pUrI qrHF ipafr kr hI nhIN rhy qy
afpxy idl aMdr Aus vfsqy nPrq pfl rhy hn.
AuWkf hI
rok tok qoN bgYr bhuq sfry bwcy ivgVdy hoey vyKy gey ijs kfrn mnoivigafnIaF ny
kuJ qrIky suJfey ik ies qrHF bwcy df pflx poÈx TIk kIqf jf skdf hY ijs nfl bwcf
afpxy mfipaF pRqI mn aMdr nPrq vI nf pfly qy mfVIaF hrkqF qooN vI prhyË kry.
ies dIaF
keI imsflF suJfeIaF geIaF. iewk imsfl qF ieh idwqI geI ik bwcy koloN Gr df koeI
kImqI smfn tuwt jfvy qF mfr kutfeI jF cIk-ichfVf mcfAux qoN pihlF ieh vyKxf
ËrUrI hY ik ieh ikAuN qy ikvyN vfpiraf?
kI bwcy
ny jfx buwJ ky guwsy nfl ieh kIqf jF Aus qoN glqI nfl tuwt igaf? jy glqI nfl
tuwt igaf hY qF bwcf afp hI mihsUs kr cuwikaf huMdf hY ik ieh gwl TIk nhIN hY qy
Aus nUM god ivwc lY ky aPsos krdy hoey nfl kuJ ies qrHF ikhf jf skdf hY, ‘‘bhuq
mfVf hoieaf. mihMgI cIË sI. sohxI vI sI. hux pqf nhIN nvIN leI jfvygI ik nhIN?
awgy qoN iËafdf iDafn rwKxf pvygf ik aijhf nf hovy. ieh cIË sfiraF dI sFJI sI.”
ies sbk
nfl do pihlU juV jFdy hn. pihlf, afpxy hox df aihsfs ik ieh cIË myrI vI sI qy
dUjf, mYnUM afpxIaF cIËF sFBxIaF cfhIdIaF hn. ies qrHF bwcy nUM awgy qoN iËafdf
iKafl rwKx leI mjbUr hoxf pYNdf hY.
afpxy mn
nUM smJfAux dI gwl hY ik tuwtI cIË qF hux juVnI nhIN BfvyN bwcy nUM mfr kuwt vI
ilaf jfey, pr Aus cIË dy tuwtx nfl jy bwcy nfl mfipaF dy irÈqy ivc iewk drfr dI
ÈurUafq ho jFdI hY qF mfVI gwl hY. jy Ausy cIË dy tuwtx nfl rl ky aPsos krn
AuWqy afpsI irÈqf inwGf huMdf hY qy bwcf afpxI glqI mihsUs vI kr lYNdf hY qF
mfipaF nUM hor kI cfhIdf hY?
jy bwcy
ny jfx-buwJ ky ieh kImqI cIË qoVI hY qF Aus dy vqIry bfry zMUGf socx dI loV hY
ik aijhf ikAuN hoieaf? jy qF pihlF hI JfV JMb qoN qMg afieaf bwcf aijhf kdm cuwk
irhf hY qy guwsf Ëfhr kr irhf hY qF mfipaF nUM smJ af jfxI cfhIdI hY ik AunHF
nUM afpxf vqIrf Pt bdlx dI loV hY.
jy aijhf
kuJ vI nhIN qy bwcf afm hI cIËF BMndf qoVdf rihMdf hY qF bwcy nUM vDIaf bfl
mnoivigafnIaF kol iljfAux dI loV hY.
hux myry
vqIry vwl iDafn krIey jo ÈurU ivwc mYN dwisaf sI ik mYN afpxy byty nfl jo vqIrf
Auh TIk sI jF nhIN? mnoivigafnI pwKoN ieh AuWkf hI glq kdm sI ik cfa nfl Bwjy
afAuNdy bwcy nUM ijhVf ÈfbfÈI Bfldf hovy, pr Aultf mF vloN iJVk imly qF ies qrHF
bwcy df idl burI qrHF tuwt jFdf hY qy Auh mF vloN prHF iKwicaf jFdf hY. keI vfr
qF aijhy vqIry nfl bwcy dy koml mn AuWqy ieh vI Cp jFdf hY ik Aus nUM afpxy
mfipaF koloN vDIaf kMm leI ÈfbfÈI dI AumId rwKx dI loV hY.
ies dI
bjfey Qwky tuwty Gr muVy mfipaF vloN afpxy bwcy leI kuJ plF dI hlkI muskfn qy
iewk hlkI jwPI mfipaF dI Qkfn qF Gtf hI idMdI hY, pr bwcy dy mn aMdr eynf ipafr
Br idMdf hY ik bwcf Bwjdf hoieaf afp hI PtfPt mfipaF nUM pfxI ilaf idMdf hY qy
Aus dI inwGI ipafrI jwPI qy cuMmx mfipaF aMdr kmfl dI ihMmq Br idMdy hn ikAuNik
ies qrHF df ipafr srIr aMdr aijhy hfrmon pYdf kr idMdf hY ik Qkfvt plF ivwc
kfPUr ho jFdI hY.
ijs ny
ieh ipafrf aihsfs hfly qwk mihsUs nhIN kIqf, XkIn jfixE Auh iËMdgI dy Aus imwTy
anuBv qoN vFJf rih igaf hY ijhVf ibafnoN bfhr hY.
Qkfvt
vyly afpxy iksy vI ipafry vloN sihlfAuxf jF iewk ipafrI jwPI srIr aMdr eynI
sPUrqI Br idMdI hY ik sfrI Qkfvt sikMtF ivwc kfPUr ho jFdI hY.
mYN qF
afpxy byty nUM mfrI Auh iJVk afpxI iËMdgI dI iewk vwzI Buwl mMn ky dubfrf aijhf
nf krn dI shuM Kf ky aijhy ipafry anuBv nUM mihsUs kIqf qy myrI slfh hY ik hr
iksy nUM aijhy jfdUeI pl df srUr ËrUr hMZfAuxf cfhIdf hY.
afpxy
bwcy nUM pfeI jwPI isrP mF dy klyjy nUM hI TMz nhIN pfAuNdI blik ipE nUM vI
svrgI JUtf idvf idMdI hY.
KojI
isgËgfrz ny mfipaF nUM slfh idwqI hY ik cIk ky bolx jF AuWcI-AuWcI iJVkn nfl
bwcy dy mn aMdr kuVwqx qF BrdI hI hY, pr kuJ bwcy eynf sihm jFdy hn ik pjfmI
ivwc ipÈfb krn lwg pYNdy hn, QQlfAux lwg pYNdy hn, ilKfeI ivgV jFdI hY, XfdfÈq
Gwt skdI hY qy skUl ivclI pVHfeI ivwc pCV vI jFdy hn, Gr ivwc sihmy-sihmy rihx
lwg pYNdy hn, vwzy ho ky afp PYsly krn jogy vI nhIN rihMdy qy dUjy AuWqy inrDfrq
ho ky rih jFdy hn.
keI bwcy
qF iJVkn nfl hor ZIT bx jFdy hn qy cIËF qoV ky suafd lYx lwg pYNdy hn ik clo
eysy qrHF hI shI, ieh mfipaF qoN bdlf lYx df vDIaf qrIkf hY ik mfipaF df nuksfn
kro aqy AunHF nUM qxfE idE ijs nfl Auh afp cIk cIk ky afpxf isrdrd lY ky bih
jfxgy qy kuV-kuV krI jfxgy.
myrf ieh
sB kuJ dwsx df mksd sI ik jy koeI mfpy myry vFg ieh glqI kr rhy hn qF hfly vI
kuJ nhIN ivgiVaf. afpxy afp nUM suDfr ky afpxy bwcy nUM vDIaf iensfn bxfAux leI
koiÈÈ ËrUr krnI cfhIdI hY ikAuNik iËafdf guwsy ivwc BVk ky aqy cIk ky gwl krn
nfl srIr aMdrly mfVy hfrmon eyny vD jFdy hn ik blwz pRYÈr, hfrt atYk, isrdrd,
isr dI nfVI Ptxf vrgy rogF df srIr aMdr vVn df Kqrf bfkI bMidaF nfloN iqMn guxf
vD ho jFdf hY jo CyqI mOq df kfrn vI bx jFdy hn.
hux eynf
kuJ pVHn qoN bfad myrf iKafl hY ik koeI vI bMdf smJ skdf hY ik ikhVf plVf iËafdf
BfrI hY-bwcy nfl cIk ky bolxf, irÈqy ivwc iPwk pfAuxI qy bImfrIaF shyVnf, jF
irÈqf inwGf krnf qy srIr aMdr nvIN sPurqI Br ky iËafdf dyr ishqmMd iËMdgI jIxf?
myrIaF iqMn mfvF-pRo[
hmdrdvIr nOÈihrvI
mYN
hnyry hoey hI AunHF dy Gr jFdf sF. mF dy ichry AuWqy hnyr BrI koeI iqAUVI nhIN
sI idsdI. mYnUM lwgdf sI ijvyN mF mYnUM hI AuzIk rhI hovy.
mihMdr
isMG skUl vyly df myrf jmfqI sI. mihMdr isMG df ipqf srdUr srUp isMG ipMz df hI
nhIN ielfky Br df isrkwZ nyqf sI. rwijaf-puwijaf pirvfr sI. awTvIN jmfq df
izsitRkt borz df iemiqhfn nyVy hI sI. sfzy Gr df skI pwqI hflI ibjlI nhIN sI
afeI, pr srdfr srUp isMG dy Gr ibjlI jgx lwg peI sI. mihMdr isMG dy kihx `qy mYN
rfq nUM mYxIaF kI pwqI AunHF dy Gr pVHfeI krn jfx lwgf. mYN qy myrf jmfqI mihMdr,
cObfry ivwc pVHdy. mihMdr dI mMmI grm grm duwD lY ky afAuNdI. pihlF mYnUM glfs
PVfAuNdI qy iPr mihMdr nUM. puwq Eprf nhIN socxf. qUM qF myry leI mihMdr qoN vI
vwD eyN.
iewk Èfm
mF ny ikhf-puwq jdoN qUM bhuq sfrf pVH-ilK igaf. aPsr bx igaf qF mYnUM ËrUr Xfd
rwKIN. afpxy idl dy iksy kony ivwc mYnUM QoVHI ku QF dyeIN rwKIN.
mF vyK,
mYnUM qUM hux vI Xfd eyN. idl dI iksy dUr dI nuwkr ivwc qyrf vfsf nhIN, qUM qF
myrf awDf idl mwilaf hoieaf ey. qUM sux rhI eyN nf, mF. qUM ijwQy vI ikqy hYN,
asmfn dy ijs vI KUMjy ivwc qyrf vfsf hY, qUM ËrUr myrI afvfË sux rhI hovyNgI.
myrI jnxI, mF dI mYnUM AuWkI koeI pCfx nhIN. mYnUM Aus df isrP nfm hI Xfd hY-Èfm
kOr. Èfm kOr afpxI Èfm hox qoN bhuq pihlF kflI bolI rfq dy rfhy qur geI sI. mYN
AudoN dUjI jmfq ivwc pVHdf sF. mYnUM hflI afpxy kwCy df nflf vI bMnHxf nhIN sI
afAuNdf. mUMh hnyrf hI sI. hflI qF myrI svyr vI AudY nhIN sI hoeI ik myrI mF Èfm
kOr dI Èfm ho geI. hux qUM hI myrI mF sYN. mihMdr isMG dI mF, myrI mF. mYnUM
qyrf nfm Xfd nhIN. nfm puwiCaf hI nhIN sI. Blf afpxI mF df vI koeI nfm puwCdf hY,
pr mYnUM qyrf muskrfAuNdf ichrf hux vI Xfd hY. qyrf afkfr, qyrI nuhfr dI mYnUM
hflI vI pCfx hY.
mihMdr
aksr ds vjy qoN pihlF sON jFdf sI, pr mYN afpxy ibsqry AuWqy bYTf kMD nfl
isrhfxf lf ky pVHdf rihMdf. rfq dy bfrF vjy qoN bfad pihrydfr, Bfrf sotf
KVkfAuNdf hoieaf hyTF glI ivwcoN dI lMGdf-jfgdy rhy BfeI Eey.
mYN
afpxy afp nUM kihMdf, mYN jfgdf hF.
svyry mF
cfh lY ky afAuNdI. kdI kdI koeI gwl krdI-puwq, qUM awDI rfq qwk pVHdf rihMdf eyN.
qYnUM nINd nhIN afAuNdI? CyqI sON jfieaf kr.
cMgf mF,
CyqI sON jfieaf krFgf.
mF, nM
ikvyN kihMdf-mF myrf pMD bhuq lMmf ey. mYN dUr, bhuq dUr jfxf hY. pqf nhIN ikhVy
ikhVy BIVF rfhF ivwcoN dI mYnUM guËrnf pvygf. hnyry hI hoxgy qy kMzy vI, myry
pYrIN qF cwj dI juwqI vI nhIN. jy myry pfs cfnx df Biraf jhfË nf hoieaF qF hnyry
df sfgr ikvyN pfr krFgf. awDI sdI bIq geI hY. mYN qurdf jf irhf hF. hnyrf hY ik
muwkdf hI nhIN. mYN vI Tfx leI hY ik iewk idn aMiDafry dI surMg ËrUr muwkygI.
cMny dI
mF, myrI mF. cMnf myrf bcpn df imwqr sI. sfzy Gr dy nfl hI AunHF df Gr sI. dovF
GrF ivcfly kwcI kMD sI. kMD bhuq AuWcI nhIN sI. dovF GrF dy AuWcy kwd vfly isr
iewk-dUjy nUM vyK lYNdy sn. kMD AuWqoN afvfË vI ieDr AuDr ibnF iksy rok-tok qoN
jFdI sI-qy huMgfry vI. kMD dy dovF pfisaF dy AuWcy-AuWcy aqy KrvyN bol ieDrly
eyDr qy AuDrly EDr ruk jFdy sn. Èfied kwcI kMD hI AuWcy qy inrmohy bol afpxy afp
ivwc smo lYNdI sI. Èfied AudoN lokF dy bolF ivwc sihj sI jF kMDF hI mfvF vrgIaF
sn ik mMdy kOVy bol afpxy ivwc hI smf lYNdIaF sn.
cMny dI
mF dy bol kMD pfr kr ky myry kMnF ivwc imÈrI Gol idMdy sn-vy cMny puwq, Kojy dI
dukfn qoN mYnUM cvfnI dIaF lfl imrcF qF ilaf dy, dfl ivwc pfAux leI Gr ivwc iewk
vI imrc nhIN hY.
cMny dI
mF gwl imrcF dI krdI sI, pr lwgdf sI KMz qy guV dI gwl kr rhI hovy. imwTI-imwTI
mihkI-mihkI.
cMny horF df vwzf pirvfr sI.
Brf sn. BYxF sn. vwzy jIa vI sn aqy Coty jIa vI. kudrqI hY ik sfry boldy sn.
cMny dI mF vI boldI sI, pr mYnUM lwgdf. cMny dI mF dI afvfË hI kMD pfr kr ky
sfzy Gr afAuNdI sI. mYnUM isrP cMny dI mF dI afvfË hI suxdI-ipafrI-ipafrI, DImI,
moh BrI.
cMny dI mF myrI mF.
mYnUM isrP cMny dI mF dI afvfË dI hI pCfx sI. afpxI jnxI mF nUM bolidaF qF mYN
kdy suixaf hI nhIN sI. myrI jxnI mF afpxI afvfË smyt ky DrqI mF dI zUMGI guPf
ivwc smf geI sI.
cMny dI mF kuJ vI
boldI, mYnUM isrP mDur sMgIq hI suxdf sI.
kMD dy sfzy vfly
pfisEN koeI afvfË kMD dy dUjy pfsy nhIN sI suxdI. ikAuNik ieDr koeI boldf hI
nhIN sI. mF hY nhIN sI. BYx shury clI geI sI. ipAu KyqF ivwc imwtI nfl imwtI ho
irhf sI. bhuqf smF mYN iekwlf hI Gr huMdf. qVky ipAu dI pkfeI hoeI rotI, idny
grm kr ky KFdf. zMgrF df iKafl rwKdf qy pVHdf. cMny dI mF dIaF afvfËF suxdf.
inrf ipafr.
awDI sdI bIq geI
hY. hux vI jdoN myry hoTF qoN koeI ipafrf bhuq imwTf Èbd ikrdf hY. mYnUM lwgdf
hY ieh cMny dI mF dy bol sn. cMny dI mF dy anykF bol mYN afpxy ivwc smoa ley sn.
Auho mDur bol kdI-kdI Puwt ky inkldy hn, boldy hn. ivhVy ivwc ruwKF AuWqy bYTIaF
gutfrF cuwp kr jFdIaF. hvf ivwc sugMDI Gul jFdI hY. ieho ijhI sI, cMny dI mF,
myrI mF.
myrI grË qy srkfr-iekbfl
isMG brfV
mYN vot
pf ky cox bUQ qoN bfhr inkilaf hI sI ik pYNdI swty ipMz dy iewk bËurg ny puwiCaf,
‘‘pfiVHaf, qUM vot iks nUM pfeI hY. qwkVI, pMjf jF hfQI nUM.” mYN bËurg dy svfl
df jvfb dyx leI socx lwigaf qF Aus ny Pyr afiKaf, ‘‘sfnUM pqY kfkf,
piVHaf-iliKaf bMdf idl dI gwl Gwt hI dwsdf huMdf, pr mYN qF puwiCaf sI ik Gwto
Gwt qUM iksy srpMc jF nMbrdfr dy mgr lwgy ibnF vot soc smJ ky pfeI hoxI aY.”
bËurg dI qwkxI nUM BFpidaF ikhf, ‘‘bfbf, mYN qF vot iCMdy nUM pfeI hY.” jvfb sux
ky bfbf myry vwl zOr-BOr ijhf Jfikaf ijvyN kih irhf hovy ik cfr jmfqF pVHn
ipwCoN vI jblIaF mfrI jFdf hY. bfbf afpxy QF TIk vI sI ikAuNik iCMdf iksy isafsI
pfrtI df ahudydfr nhIN sI qy nf hI iksy pfrtI vloN KVf kIqf AumIdvfr. Aus nUM
AumIdvfr dI ijwq nfl koeI bhuqf srokfr nhIN, bs ipMz ivwc afpxI smrQk pfrtI dIaF
votF iljfxf Aus df isafsI inÈfnf hY. iCMdf myry ipMz df dosq hY, pr Aus nfl ajIb
qrHF dI sFJ sI, ijs kr ky ijwQy Aus ny ikhf mYN vot pf idwqI.
lokqMqr
ivwc hryk nUM afpxI psMd df AumIdvfr cuxn df pUrf pUrf hwk huMdf hY. mYnUM vI
vot pfAux df cfa sI. Aus qoN vwD iewCf ies gwl dI sI ik iksy PlfxI pfrtI dy
AumIdvfr nUM vot pfAuxI hY qy dUjI pfrtI iKlfP votF pf ky Aus dIaF nIqIaF pRqI
ros pRgtfAuxf hY. pwqrkfrI nfl juiVaf hox kr ky isafsI pfrtIaF vloN jfrI kIqy
jFdy mYnIPYsto jF hor luBfAuxy pRogrfmF nUM vI iDafn ivwc rwKdf qy kuJ smF kwZ
ky AunHF dI cIr PfV vI krdf irhf. iks pfrtI ny Kud nUM Drm dI Tykydfr dwisaf qy
koeI pfrtI afpxy afp nUM Drm-inrpwKqf df JMzfbrdfr aKvfAuNdI. mYnUM 13 meI dI
bysbrI nfl AuzIk sI qF ik dyÈ dI aglI srkfr leI cox ivwc afpxf vI Xogdfn pfvF.
sB qoN pihlF qF mYN votF vfly idn CwutI mnËUr krvfeI. Aus vyly qwk df ieh PYslf
vI lY cuwikaf sF ik vot iks nUM pfAuxI hY. mYN iekwly mIzIaf isr `qy iksy isafsI
pfrtI jF AumIdvfr bfry afpxI rfie nhIN sI bxfeI, blik dPqr ivwc afpxy sInIar
sfQIaF dI gMBIr ivcfr crcf nUM brfbr vËn idwqf sI. myry bhuqy sfQI isrP pfrtI
pwDr `qy AumIdvfr bfry nhIN, sgoN ivakqIgq qOr `qy vI Aus bfry ivsQfrq jfxkfrI
rwKdy hn.
votF
vfly idn svyry pMj vjy mUMh hnyry cMzIgVH qoN ipMz jfx leI bws ivwc bYTf. cfr
GMitaF dy sPr mgroN Gr phuMcx sfr bYg rwK ky ibnF kuJ KfDy pIqy skUl ivwc vot
pfAux leI ho quiraf. awgy myrf iCMdf Xfr iml igaf. Aus ny hfl cfl puwCx ipwCoN
ikhf, ‘‘Xfrf, vot afpxy bMdy (AumIdvfr) nUM pfeIN, qyrI iewko vot lwK vrgI hY.”
iCMdy dI gwl nUM mYN iewk sfh nhIN sI plt skdf. Aus dIaF myry pirvfr pRqI
inBfeIaF iËMmyvfrIaF iËhn ivwc GuMmx lwgIaF. myry ipqf dI mOq ipwCoN iCMdy ny
myry Gr dy Coty qoN vwzy hr kfrj ivwc BrfvF nfloN vI vwD sfQ idwqf. mYnUM
cMzIgVH hox smyN Gwto-Gwt kdI ies gwl df iPkr nhIN sI irhf ik Gr ivwc myrI mF
iekwlI hY. Aus nUM iCMdy df puwq nfloN vwD afsrf hY. iewk pfsy myry idmfg ivwc
isafsI pfrtIaF dIaF nIqIaF GuMm rhIaF sn qy dUjy pfsy Gr ivwc loVF pUrIaF krn
vfly myry dosq dIaF iËMmyvfrIaF. vot pfAux leI dyÈ dy agly pRDfn mMqrI dy muwdy
nUM mYN afpxy mn ivwc pwkf krIN bYTf sI, pr myrI BYx dy ivafh vyly iCMdy vloN
moZI bx ky idn pur rfq kIqy kMm nUM vI mYN brfbr cyqy ivwc rwiKaf hoieaf sI. mYN
kuJ hor socdf ies qoN pihlF iCMdf mYnUM kihMdf, ‘‘bfeI, vot CyqI pf af, muV ky
lfeInF lwg jfxIaF hn.” mYN iswDf cox bUQ `qy igaf qy ÈnfKqI kfrz idKf ky ‘vot
iCMdy nUM pf afieaf.’
DrqI mF df krË-hrdIp
isMG jtfxf
bfbf PrId df iewk
Èlok hY-’ PrIdf Kfku n indIaY. Kfku jyz nf koie. jIvidaf pYrf qly. moieaf Aupr
hoie]’ ies Èlok ivwc DrqI mF dy kx-kx dI mhfnqf df iviKafn kIqf igaf hY. DrqI
jfxdI hY ik ieh mihl-mfVIaF, bfg-bgIcy, lih-lhfAuNdIaF PslF, dOVdIaF kfrF-jIpF,
ggn-tuMbIaF prbq cotIaF, brP dy qoNdy, nihrF-ndIaF aqy smuMdr afid Aus dy shfry
hI afpo afpxf jIvn sPr jfrI rwK rhy hn. DrqI jfxdI hY ihwkF QfpV ky llkfry mfrn
vfly, dUsiraF dy sIrmy pIx dI bVHkF mfrn vfly DrqI Aupr Klo ky hI vMgfrdy hn.
DrqI nUM
Aus df sInf pfV ky PslF bIjx vfly iksfnF nfl rwqI Br vI guwsf nhIN. afkfÈ vwl
isr cuwkI iemfrqF df DrqI nUM Ërf ijMnf Bfr vI nhIN lwgdf. afkfÈ vwl isr cuwkI
iemfrqF df DrqI nUM Ërf ijMnf Bfr vI nhIN lwgdf. DrqI dy klyjy qwk surfK mfr ky
itAUbvYWl lgfAux aqy horF dI ipafs buJfAux vfilaF dI iÈkfieq vI nhIN krdI DrqI.
pr Aus nUM iewko hI iglHf hY ik bMdf ies dI TIk vrqoN nhIN krdf. aMq nUM BfvyN
hr iewk dy ihwsy ZfeI hwQ DrqI hI afAuxI hY, pr ijAUNdy jIa mnuwK vloN DrqI dI
jrIbF mfr-mfr kIqI mflkI vfly QF Aupr kIqy gYr-smfjI kMmF df DrqI nUM bVf rMj hY.
DrqI ijwqy gey Kyqr dIaF KuÈIaF vfly jÈnF ivwc ÈrIk nhIN huMdI, sgoN ieh qF XuwD
ivwc mfry gey lokF dIaF loQF nUM sMBfldI hY.
ingHf
mfr ky vyKo, ikMinaF ku ny DrqI dI shI vrqoN kIqI hY? jdoN koeI pfpI pfp krn leI
buwcVKfny mËlUmF dy gl vwZx leI Ausfrdf hY ijQy grIbF nUM luwitaf jFdf hovy,
horF DIaF-puwqF dy muwl vwty jFdy hox, iksy dy hwkF nUM mfiraf jFdf hovy qF DrqI
kMbx lwgdI hY. DrqI cfhuMdI hY ik Aus dy Ëwry-Ëwry dI vrqoN Bly leI hovy, pr
asIN smJdy nhIN.
BfvyN
loBIaF aqy pfpIaF dI srdfrI kfrn DrqI dy aMgF dI bVI QfvyN glq vrqoN huMdI hY,
pr AunHF dI Gft nhIN ijnHF ny DrqI nUM Bfg lgf rwKy hn. AunHF dI vI Gft nhIN,
ijnHF dy bUihaF qoN ‘ijAuNdy rho, vwzIaF AumrF hox’ dIaF asIsF idMdy lok vfps
muVdy hn. aYsy QfvF dI vI Gft nhIN ijwQy phuMc ky lok DrqI Aupr sIs invf ky
nmskfr krdy hn. mwQy tykdy hn. ijnHF ny DrqI dy tukiVaF dI vrqoN DrqI dI iewCf
anusfr kIqI hY, AunHF dy gmilaF dI muwTI Br imwtI ivwc AuWgy Puwl vI quridaF nUM
rok skx dI ihMmq rwKdy hn.
DrqI dy
Auh tukVy iksy ny ikMny vDIaf kMmF leI vrqy hn ijwQoN dunIaf Br nUM igafn vMizaf
jFdf hY. pfiksqfn dy inwky ijhy ipMz gfh dI DrqI `qy bixaf, Auh pRfiemrI skUl
ies dI qfËf Audfhrx hY ijs ny afpxI cfrdIvfrI ivwc pVHf ky Bfrq nUM mnmohn isMG
vrgf ivdvfn pRDfn mMqrI idwqf hY. aMimRqsr dI ËmIn dy iewk tukVy nUM gurU rfmdfs
jI ny aYsy Bfg lgfey ik sfrf aMimRqsr amr ho igaf. afgry dI ndI dy iknfry ÈfhjhF
ny aYsf pwQr gwizaf ijs dy duDIafpx dI cmk jugF-jugFqrF qwk afAuNdI rhygI.
dunIaf ivwc hor pqf nhIN ikMny ku BfgF vfly QF hoxgy.
asl ivwc
DrqI kuJ vI nhIN kihMdI aqy nf hI QoVHf kIiqaF iksy df ivroD krdI hY, pr DrqI
afs rwKdI hY ik Aus df kx-kx cMgy kMmF leI vriqaf jfvy. DrqI cfhuMdI hY ik Aus
dIaF vfdIaF ivwc kysr Puwty-posq nhIN, bMdf svrg Ausfry nrk nhIN. Aus dy KUhF
qoN lok ÈIql jl pIx nf ik afqm-hwiqafvF leI vrqx. sfzf PrË bxdf hY ik asIN afpxI
DrqI mF df isr sohxy qrIky nfl guMdIey, bfg-bgIcy lgf ky, ipafE, lMgr, myly lgf
ky qy igafn srovr kfiem kr ky. hr pl kuJ nf kuJ cMgf krn nfl hI rotI, kwpVf,
mkfn aqy jIvn dfqF bKÈx vflI DrqI mF df krË Auqr jfvygf.
pwq JVn purfxy-ivjY
kumfr
hr iek
krmcfrI dy nOkrI `qy hfËr hox dy pihly idn qoN hI Aus dI syvf-pwqrI ivwc Aus dI
syvf mukqI dI imqI drj ho jFdI hY. Aus anusfr Aus ny syvf mukq hoxf hI huMdf hY.
pr jykr Aus imqI qoN pihlF Aus nUM akfl purK vwloN swdf pwqr af jfvy qF sMsfr
qoN syvf mukq hoxf pY jFdf hY. nOkrI aqy sMsfr dI syvf mukqI ivwc BfvyN lwKF
kohF df Prk huMdf hY, pr iek gwl dohF ivwc brfbr dI huMdI hY. Auh gwl huMdI hY
bMdy dI kIqI kfrguËfrI dI. Aus idn Aus dy kIqy kMmF, Aus dy suBfa, lokF nfl
ivcrn dy Aus dy ZMg df ihsfb-ikqfb huMdf hY.
nOkrI
imlx qoN bfad bMdy ivwc asmfn qoN qfry qoVn ijMnf joÈ huMdf hY. Aus dy mn ivwc
hËfr qrHF dy supny aqy cfa huMdy hn, pr ijAuN-ijAuN Aus dI Aumr bIqdI jFdI hY,
srIrk joÈ aqy hoÈ pwKoN Auh hOlf huMdf jFdf hY, AuvyN-AuvyN Aus dI soc bdldI
jFdI hY. bhuq sfry ihMmq qoN hfry lok qF ieh vI kihMdy suxy jFdy hn ik CyqI qoN
CyqI ies bKyVy qoN ipwCf Cuwty. myry ijhy bhuq sfry afriQk qMgI dy mfry lokF dI
soc ieh vI huMdI hY ik asIN srkfr dy kMm afAux Xog rhIey jF nf, pr asIN syvf
mukq kdy vI nf hoeIey.
srkfr ny
krmcfrIaF dy syvf kfl ivwc do sfl df vfDf krn dI crcf CyV ky ies PYsly df lfB
phuMcx vfly krmcfrIaF dy hOsly bulMd kr idwqy hn. ijnHF krmcfrIaF nUM do sflF dy
vfDy df lfB nhIN iml irhf, Auh ies nUM nOjvfn vrg nfl byiensfPI dws rhy hn ijnHF
nUM ies df lfB ho irhf hY Auh dyÈ dy dUjy pRFqF dIaF AudfhrxF idMdy hoey ieh kih
rhy hn ik AunHF df vI ieh aiDkfr hY.
syvf
mukqI nfl sbMDq anykF Kwty-imwTy qjribaF Auqy pUrI ikqfb ilKI jf skdI hY. keI
swjxF nUM afpxy syvf mukq hox df ieh duwK nhIN ik Auh afriQk pwKoN aOKy ho jfxgy
sgoN AunHF nUM ieh iPkr huMdf hY ik syvf mukq hox qoN bfad AunHF hyToN lfl bwqI
vflI kfr inkl jfvygI, AunHF nUM aflIÈfn srkfrI bMglf KflI krnf pY jfxf hY. AunHF
nUM slfmF vwjxIaF bMd ho jfxgIaF. syvf mukq hox qoN bfad AunHF nUM iksy ny nhIN
puwCxf. AunHF dI cODr jFdI rihxI hY. iek do aiDkfrIaF nUM syvf mukqI vfly idn
mYN roNdy vI vyK cuwkf hF. bhuq sfry swjx afpxI syvf mukqI qoN pihlF ikrs nfl
bcfeIaF sfl do sfl dIaF CuwtIaF lY ky Gr bYT jFdy hn. AunHF nUM qnKfh pUrI iml
rhI huMdI hY. pr AunHF dy kfrj Kyqr ivwc kMm df pUrf nuksfn ho irhf hY. huMdY.
bhuq sfry swjx syvf mukqI qoN sfl do sfl pihlF ieh vI kihMdy suxy jFdy hn ik
Cwzo prHF kI krnf hux kMm, sfrI Aumr kMm hI kIqf hY. jykr bMdy df ahudf AuproN
kmfeI krn vflf hovy qF Auh syvf mukqI vfly idn qwk vI afpxy kMm Auqy afAuNdf
rihMdf hY.
keI
AuWcI qy suwcI soc vfly sUJvfn ivakqI syvf mukq nUM jIvn dI iek pRikiraf smJdy
hn. AunHF nUM syvf mukq hox df nf duwK huMdf hY aqy nf hI Gbrfht. AunHF df nf mn
zoldf hY aqy nf hI hOslf. Auh afpxI nOkrI dy afKrI idn vI afpxy kfrj Kyqr vflI
QF `qy AusI qrHF jFdy hn ijs qrHF Auh afpxI nOkrI `qy pihly idn hfËr hoey sn qy
pUry idl nfl kMm krdy hn.
pMjfb
iswiKaf ivBfg ivwcoN kuJ idn pihlF syvf mukq hoey iek AuWc iswiKaf aiDkfrI afpxI
syvf mukqI qoN do idn pihlF afpxI izAUtI inBfAux leI pMjfb qoN sYNkVy mIl dUr
gey hoey sn. AunHF ny afpxy afp nUM pihlF hI syvf mukqI leI iqafr kIqf hoieaf sI.
AunHF dI syvf mukqI `qy boilaf iek-iek Èbd AunHF dI ÈKsIaq Auqy pUrf-pUrf Zukdf
sI. ijs ny vI AunHF bfry jo kuJ vI boilaf, mnoN boilaf.
iek skUl
dy aiDafpk vI syvf mukqI Auqy Aus dI pRsMsf ivwc bhuq ksIdy pVHy gey. Aus leI jo
kuJ vI ikhf igaf Auh Aus dy suBfa qoN iblkul Ault sI. ies swcfeI nUM Auh vI
jfxdf sI qy Aus sBf ivwc bYTy lok vI. keI swjx syvf mukq hox vfly krmcfrI nfl
ikV kwZx leI Aus dI syvf mukqI dI pfrtI ivwc Èfml nhIN huMdy. AunHF nUM Aus idn
dI bhuq lMmy smyN qoN AuzIk huMdI hY. Auh kyvl afpxI hI nhIN sgoN afpxy sMgI
sfQIaF nUM Aus pfrtI ivwc jfx qoN rokx df Xqn kr ky afpxy aMdrlf gubfr kwZdy hn.
jykr AunHF dI vfh lwgy qF Auh aijhy hflfq vI pYdf kr idMdy hn ijnHF nfl Auh
pfrtI ho hI nf sky.
muwkdI
gwl qF ieh hY ik jykr ruwKF dy purfxy pwqy JVngy qd hI nvyN pwiqaF nUM puMgrn df
smF imlygf. purfixaF dy jfx `qy nivaF dy afAux dI rIq jugF jugFqrF qoN cwlI af
rhI hY. sfnUM hr iek nUM ies swcfeI nUM KuwlHy idl nfl mMn lYxf cfhIdf hY. ijhVI
hY hI swcfeI Aus nUM nkfiraf vI ikvyN jf skdf hY.
Auh ikDr gey idhfVy-Auh toBy qy Auh gfry
-prmjIq kOr srihMd
muhflI rihMdf
cfcf jI df puwq Brf imlx afieaf jo ivwc ivwc cfr Cy mhIny kYnyzf afpxy puwqF kol
vI rih afAuNdY. Auh awj ipMzoN huMdf afieaf sI. Èfied qF hI Aus dy mn `qy bcpn
dIaF XfdF BfrU hoeIaF peIaF sn. Aus ikhf, ‘‘BYxy qYnUM Xfd aY[ [ [? afpxy Gr
byÈwk dUr sn, pr Kyzx asIN quhfzy pfsy quhfzy Gr hI afAuNdy, kdy dupihr ho jFdI
kdy rfq pY jFdI, qfeI jI sfnUM kdy rotI Kuafey ibnF nf jfx dyNdy, Kycl qoN kdy
mwQy vwt nf pfAuNdy.” mYnUM vI Xfd afieaf cfr pMj juafk qfey cficaF dy cfr pMj
asIN keI vfr drjn ku vI ho jFdy. hflFik rotIaF cuwlHy `qy pkfAuxIaF huMdIaF sn.
kdy kpfh dIaF iCtIaF jF iql dIaF CitaF dI awg lwt lwt mc pYNdy kdy igwly-gohy,
pfQIaF ny msF DuK DuK blxf, DUMaF Dfr ho jfxf. BUkny nfl PUkF mfr mfr bIjI df
isr GuMm jfxf, pr mn sdf itkfxy rihxf. iKVy mwQy sB nUM Kuaf ipaf ky GroN GrIN
qornf. asIN qfËy coey Jwgo-Jwg hoey duwD dI lUx vflI kwcI lwsI vI Xfd kIqI qy
pfxI hwQIaF imwsIaF rotIaF vI ijhVIaF ipafË qy kwcIaF aMbIaF dI kuMzI soty nfl
kuwtI cwtxI nfl ctKfry lY lY KFdy sF. keI vfr bIjI dubfrf aftf guMnHdy, jdoN
drjn ku juafk kfvF vFg cuwlHy duafly ho jFdy qF burkI burkI hwQ afAuNdI.
ajoky
Xuwg dIaF shUlqF dy bfvjUd vI awj dIaF qfeIaF cfcIaF jF ‘aFtIaF’ qF cfr Pulky
vwD pkfAuNidaF hI Qwk tuwt jFdIaF ny. hflFik gYs cuwlHy `qy Jtpt sB kMm ho jFdy
ny qy aftF vI do do idnF df guMnH ky Pirwj ivwc rwiKaf huMdY, dfl sbËI vI kuJ nf
kuJ jmHf peI huMdI hY. ‘mfeIkro’ jf Evn ivwc rwKo do imMt ivwc grm sB kuJ huMdf
hY, jy kmI hY qF isrP moh dI, mwQy dy KyVy dI. awj ies gwloN irÈqy iqVk rhy ny
ik bËurg mfipaF dy do Pulky pkfAuxy aOKy ny, cfr kwpVy QoVy musIbq idwsdy ny
BfvyN vfiÈMg mÈIn ivwc hI pfAuxy huMdy ny, koeI sfbx lf ky mogrIaF QfpIaF nfl
nhIN kuwtxy huMdy. Auh idn Xfd afAuNdy ny jdoN ZyrF dy Zyr kwpVy nlkf gyV gyV ky
pfxI Br Br Do suwtINdy sn kdy Qkfvt nhIN sI nyVy afAuNdI.
XfdF dI
gTVI ProlI bYiTaF nUM Auh toBf vI Xfd afieaf ijs ivwc skUl smyN ilKI PwtI Dox
jFdy sF qy awj-kwlH grmI dI ruwqy AuQy ivafh vrgI rOxk huMdI sI ikAuNik ies
ruwqy kwcy koiTaF dIaF CwqF qy bnyry ilpy jFdy sn, ijs leI toBy ivwc gfrf imwtI
jF moty moty imwtI dy zly GrF nUM Zoey jFdy. koTy jF bnyry ilpxy ies leI ËrUrI
huMdy ik kVIaF bfilaF vflIaF kwcIaF CwqF brsfq dy idnF ivwc aksr cox lwg jFdIaF.
so ieh agfAUN pRbMD kIqf jFdf sI. toBy ivwc nIvyN QF KVy pfxI jF gfr ijhI ivwc
khI nfl toaf puwt ky Aus ivwc GroN ilaFdI qUVI jF pÈUaF dI CwzI rIx (bfrIk qUVI)
pfeI jFdI. muMizaF KuMizaF ny boskI dy PFtF vfly pjfmy jF icwty lwTy dy pjfmy
lfh ky pfsy rwKxy qy qkVy pYrIN afpo afpxI mflkI vfly toey ivwc vV jfxf qy Gfx
krnf. khIaF nfl qUVI qy gfry nUM vwZ vwZ pYrF nfl lqfV lqfV ky kVfh vrgf kr dyxf.
keI keI idn ieh Gol cldf rihMdf, GMtf do GMty ivwc vV ky ËrUr Gfx kIqf jFdf. jd
qwk qUVI gfry ivwc rl ky gl nf jFdI toBy `qy rOxkF lwgIaF rihMdIaF. asIN vI Aus
ivafh vrgy jF qIaF vrgy idnF dy mOky df pUrf afnMd lYxf. huMdVhyl gwBrU ies kMm
ivwc pUrI pUrI idlcspI lYNdy, pr hwz hrfm muMzIhr hr toBy dy iknfry bYTI nËfry
lYNdI.
iPr ÈurU
huMdy koTy qy bnyry ilwpxy. vfikaF hI bhuq aOKf qy muÈwkq vflf kMm. Gr dy kMm
DMdy inptf ky suafxIaF koTy cVHdIaF qF koty awg vFg qpdy huMdy. sUrj dyvqf vI
pUrI kropf ivwc huMdf. keI ihMmq vflIaF Ërf jldI vI kMm nUM hwQ pY lYNdIaF, pr
dupihr qF isr qoN hI lMGdI. muMzy KuMzy qy mrd vfhodfhI gfrf qsly Br Br isrF `qy
ZoNdy qy suafxIaF Cwq qy bnyiraF `qy ml-ml gfrf lfAuNdIaF. qlIaF nfl dbf-dbf
AuWcf nIvF brfbr krdIaF Auh iksy cMgy imsqrI nUM vI mfq pf dyNdIaF. ibnF zorI
rwsI qoN lYvl iblkul shI, sfrf pfxI iswDf prnfly vwl jFdf. AunHF dI imhnq muÈwkq
Xfd kr ky Aus lok gIq dy bol Xfd afAuNdy ny ik, ‘Aus Gr dyeIN bfblf, ijwQy
ilwpxy nf pYx bnyry’ jF ‘pwkf Gr tolIN bfblf, duwK kwicaF GrF dy mfVy[ [ [.’
Gfx krdy
gfry nfl ilbVy muMzy BUq bxy iPrdy, rIso rIsI Coty muMzy kuVIaF vI gfrf Zox lwg
pYNdy. rl iml ky iewk dUjy df Gfx vI krvf idMdy, gfrf vI Zoaf idMdy. ihMmq
vflIaF suafxIaF afpxy koTy bnyry ilp ky dUjI nfl vI jf lwgdIaF. ilbVIaF iqwbVIaF
hwsdIaF mÈguly krdIaF sws nxd dIaF cuglIaF vI krI jFdIaF. kMm krdI koeI mwQy vwt
nf pfAuNdI. bhuqI grmI kfrn koeI jxI imwTI lwsI dI bfltI Br koTy ilpdIaF nUM
ipaf jFdI. pfxI ivwc imwTf qy kwcf duwD pf ky afeI ieh imwTI lwsI awj dy imlk
bdfm nUM mfq pfAuNdI. toBy `qy vI imwTI lwsI dI bfltI qy bfltI KVkdI, muMzy
KuMzy iËwd iËwd pINdy. vfhodfh kMm krdy rOxkF lfAuNdy. suafxIaF aYnI muÈwkq kr
ky iPr Gr dy DMdy sMBfldIaF. mYN socdI hF awj sfzIaF pyNzU kI, ÈihrnF kI,
muitafrF dI jo jIv ÈYlI hY jy ikqy ienHF nUM koTy jF bnyry ilpxy pY jfx qF kI
bxy? ieh qF kMm vflI dy jF mÈInF dy Doqy kwpVy Duwpy sukxy pfey bfhroN cuwkx jF
koTy qoN cuwkx nhIN jFdIaF. kihMdIaF ny ‘snstrok ho jU, sfnUM grmI lwgdI hY Duwp
lwgdI hY.’
ey sI,
kUlr dy ies Xuwg nfloN Auh Ëmfny aOK BrpUr ËrUr sn, pr rOxkF muhwbqF qy AuqÈfh
BrpUr vI sn. ies ‘aMdr Xuwg’ jF nvXuwg nfloN ikqy cMgy sn Auh idn hux qF grmI dI
ruwqy lok, kI pyNzU, kI ÈihrI ieAuN aMdr vVy rihMdy ny ijvyN kriPAU lwgf hovy.
krn vI kI bYTx vI ikwQy nf inMmF nf DrykF nf ipwpl broty, bYTx qF kfhdI CfvyN?
muMzy KuMzy qF kflIaF aYnkF lfey ibnF bfhr nhIN inkldy qy kuVIaF kwqrIaF ijhVIaF
cuMnI isr `qy kI gl, ivwc pfAuxI vI aOKI smJdIaF ny grmI dI ruwqy ieAuN mUMh isr
lpyt kflI aYnk lf inkldIaF ny ijvyN ipMz ivwc miKafl cox smyN mUMh lpytdy hn. jF
iPr zUMmxy dIaF mwKIaF qoN zrdy mUMh isr kwjI iPrdy sn. ikwQy sfzy Auh gwBrU mrd
qy muitafrF aOrqF jo isKr dupihrF `c Gfx krdy, gfry ZoNdy sn aqy bnyry ilpdy sn.
Auh ienHF nfloN ikqy ishqmMd sn. awj vI pMjfh pcvMjf nUM Zuwky Auh awj dy gwBrU
muitafrF qoN qkVy ny[[[. AunHF rOxkI AuWdmI ijAUiVaF nUM Xfd krdI socdI hF Auh
ikDr gey idhfVy, Auh toBy `qy Auh gfry[[[ Auh moh muhwbqF vfly[[ .
[ [ [ Bflo aY-bldyv
isMG
kudysxF, prvfsI
aOrqF, pUrbxIaF, bMgflxF afid aijhy Èbd AunHF aOrqF leI vrqy jFdy hn, ijhVIaF
aOrqF afpxy mUl sUby Cwz ky pMjfb ivwc iksy nf iksy kfrn af vsIaF hn. pMjfb ivwc
afm kr ky ibhfr XU pI, bMgfl aqy jF nypfl qoN aOrqF vDyry afAuNdIaF hn. hr aOrq
df prvfs krn df vwKrf kfrn huMdf hY. ienHF ivwc kuJ Auh aOrqF hn, ijnHF dy
Grvfly pMjfb ivwc pwky qOr `qy kMm krn lwgy hn. bhuiqaF ny ieQy afpxy ruËgfr qor
ley hn. ienHF ivwc hlvfeI, rfj imsqrI, rMgsfË, suinafry vDyry hn. aijhy lokF
ivwcoN kfPI lokF ny afpxy Gr bxf ley hn jF bxy bxfey Gr KrId ley hn.
aijhy,
pwky prvfsI ÈihrF ivwc vDyry hn. jdoN ieh prvfsI aOrqF sfVHI bMnH ky mwQy ivwc
cOVI ibMdI lf ky, mFg ivwc sMDUr Br ky aqy pYrF nUM alqf (lfl rMg) lgf ky GroN
inkldIaF hn qF bfËfrF ivwc kuVqI slvfr pihnI iPrdIaF aOrqF dI BIV ivwc ieh alwg
hI idwsdIaF hn. pMjfb dy PYÈn ivwc vMn-suvMnqf afeI hY. bolI vI iKwcVI bx geI hY.
ies ivwc ibhfrI-bMgflI df imÈrn ho igaf hY. hux iksy cMgI cIË nUM vyK ky bMgflx
vI afKdI hY-‘ieh qF Bflo aY.’ Aus nUM vyKdIaF-suxdIaF pMjfbxF vI jdoN bMgflx
aOrqF nfl gwl krdIaF hn qF jfx-buwJ ky iewk dUjI BfÈf dy Èbd ivwc GusyVdIaF hn-’
nI ÈuÈmI BYx rfq vflI sbËI Bflo sI nf?’ qy awgoN bMgflx BYx dI bolI vI nf bMgflI
huMdI hY, nf pMjfbI, nf ihMdI.
pMjfb dy
ÈihrI GrF ivwc hux GrF df kMm, pocy lfAuxf, JfVU dyxf, kwpVy Doxf jF brqn sfP
krnf ieh sB ibhfrnF aqy XU pI qoN afeIaF aOrqF ny sFB ilaf hY. ieh aOrqF pMjfb
dIaF mUl vfsxF qoN pYsy vI Gwt lYNdIaF hn. kMm vI vDyry krdIaF hn. CuwtIaF Gwt
krdIaF hn qy vgfrF Gwt pfAuNdIaF hn.
afpxI
loV leI ienHF kudysxF ny GrF dIaF mflkxF nfl hux qF irÈqy vI gMZ ley hn, vwzIaF
leI Gr dI suafxI ‘‘bIbI jI’ ho geI hY. CotI Aumr dIaF lVkIaF leI ‘aFtI jI.’ hux
ieh aOrqF, lVkIaF vI pMjfbI bolI bolx dI koiÈÈ krdIaF hn. kMm muwkx `qy kihMdIaF
hn, ‘‘aFtI meIN jfqf.”
awgoN
hux suafxIaF vI Gwt nhIN hn, Auh ibhfrnF dI bolI bol ky KuÈ huMdIaF hn. ‘ieh
kuVIey qUM kwlH ikAuN nI afieaf?’
awj-kwlH
ÈihrI koTIaF, hvylIaF aqy mwD ÈRyxI GrF ivwc iehI kudysxF sfry kMm krdIaF hn.
JfVU-pocf qF krdIaF hn, kwpVy afid Dox qoN ielfvf, ‘bIbI jIaF’ leI aftf vI guMnH
idMdIaF hn. ies sB kuJ df nqIjf jF Pl ieh imldf hY, aFtIaF jF bIbIaF afrfm nfl
plMGF Aupr lytIaF hfey hfey krI jFdIaF hn qy kMm vflIaF qMdrusq hwtIaF-kwtIaF
huMdIaF hn.
ienHF
kudysxF dy pMjfb vwl prvfs dy kfrn iBMn hn. pwky qOr `qy kMm krdy afpxy pqIaF dy
ipwCy afAux vflIaF qoN ielfvf hor vI bVy kfrn hn. mYN lMmf smF kolkfqf irhf hF,
zrfeIvr BfeIcfry nfl myrf iswDf sMprk irhf hY, hux vI hY. Auh ikhVy pirvfrk
sMktF ivwcoN inkl ky bMgfl vwl jF hor ikDry gey sn, sfry BlI-BFq iewk dUsry qoN
jfxU huMdy sn. ËmInF hY nhIN. Gr-Gft vI ZMg df nhIN. koeI ruËgfr nhIN, pVHfeI
nhIN[ [ [ awgy sB hnyrf hI hnyrf idwsdf hY. iksy irÈqydfr jF dosq df imMnq-qrlf
kr ky ieQy gey, klInrI kIqI, zrfeIvrI iswKI. kuJ sOKy rotI Kfx jogy hoey qF
dwbIaF KfihÈF vI isr cuwkx lwgIaF hn. klkwqy vrgy mhfngr ivwc pYsy jyb ivwc hox
qF qIvIN df sfQ mfnxf koeI aOKI gwl nhIN. ibhfr, XU pI ivwcoN lMGidaF jI tI roz
dy ZfibaF Aupr rfqF kwtidaF aijhy dlfl bQyry hn, jo zrfeIvrF dy ies KflI kony
nUM pCfxdy hn.
ijs bMdy
(zrfeIvr) ny kdy Gr vsfAux df supnf vI nf dyiKaf hovy, Aus leI qF aOrq Cwq pfV
ky rwb vloN ByjI sOgfq huMdI hY. kmfAuxf iks leI hY. iËMdgI dy ieh rMg vI vyK
lYxy cfhIdy ny. jd pMjfb jFdf hY qF mF bfp, irÈqydfr, dosq imwqr, Aus dy mgr
lwgI aOrq nUM vyK ky hYrfn huMdy ny. mF qF BmMqrI hoeI qyl coxf Buwl jFdI hY.
CiVaF leI ieh dosq koeI cIn dI KwtI Kwt ilafieaf hY. ijhVy afpxy jIvn ivwcoN
ivafh dI lkIr imtf cuwky huMdy hn. vDdI Aumr nfl jIvn dIaF koml krUMblF suwkx
lwgIaF hn jF iPr suwk ky KuMgIaF bx geIaF hn. prfeI DrqI qoN afeI awDf ku GuMz
kwZI bYTI qIvIN nUM vyK ky KV-suwk tfhxF Aupr koeI hrI krUMbl Pwutx-Puwtx krn
lwgdI hY. qy Auh afpxy imwqr pfs igVigVfAuNdf hY-’ Xfr mYnUM vI lY cwl EDr.’
cflU
iksm df zrfeIvr jF vpfrI ËihnIaq df bMdf afKdf hY, ‘qIvIN Kfqr EDr jfx nUM
iPrdYN, eyhI rwK lf.’
-ieh
ikvyN ho jU.
-hoAU
ikvyN nI, mYN muwl ilaFdI aY, qUM KrId lf.
iPr sOdf
huMdf hY. vycx vflf qF bfhr igaf hI pYsy kmfAux huMdf hY. jy ieh kfrvfeI vI vxj
bx jfey, kI mfVf hY. AuQoN hor lwB lvFgy. ieh islislf qur pYNdf hY. ies ZMg nfl
kudysxF pMjfb ivwc afAux lwgdIaF hn. iPr iewk qooN dUsry, dUsry qoN qIsry qy
awgoN vI Auh pÈUaF vFg ivkdIaF clIaF jFdIaF hn jd qwk KrIddfr imldy hn jF AunHF
dy ijsmF Aupr grm-goÈq huMdf hY. ienHF kudysxF nUM koeI vrglf ky lY afAuNdf hY,
koeI Kud hI grIbI ivwcoN inklx leI af jFdI hY, keIaF nUM ËbrdsqI ilaFdf jFdf hY.
kdy kdy corF nUM mor pY jFdy hn. koeI cflU aOrq Brosy ivwc lY ky sB mfl-mwqf
smyt cMpq ho jFdI hY qy lfVf hwQ mldf rih jFdf hY.
jo vI hY,
hux ieh prvfsI aOrqF pMjfbI BfeIcfry ivwc rcx-imcx lwgIaF hn. pihlF EprIaF
lwgdIaF ieh aOrqF, afpxI sFJ, afpxIaF loVF sQfnk lokF nfl joVn lwgdIaF hn. pMjfb
afAux vyly ienHF dy bwcy vI nf afAuNdy hn, hux qF bwcy vI pMjfb ivwc jnmdy hn.
Gr vflf sbËI dI ryhVI lfAuNdf hY, jF irkÈf clfAuNdf hY, koeI hor kMm krdf hY,
ieh aOrqF bwicaF nUM ZfkF nfl lfeI, ‘‘koTIaF’’ ivwc kMm krdIaF hn. bwcy vwzy
huMdy qF srkfrI skUlF ivwc pVHdy hn. kfnvYNt skUlF dI PIs dyx jogy ieh huMdy
nhIN. aYqvfr vfly idn jF CuwtI vfly idn, bwcy afpxI mF nfl ‘koTIaF’ ivwc jFdy hn.
kuJ bwcy skUl dI ikqfb nfl lY jFdy hn. bfhr koTI dy vrFizaF ivwc Kyzdy hn. Gr dI
suafxI zFtdI hY[ [ [ ‘qum ko boilaf sI, bwcy nUM nhIN lY ky afAuxf.’
ÈIlf,
ÈFqI, ÈMkuqlf-koeI vI ho skdI hY, doÈIaF vFg afKdI hY-bIbI jI, awj CuwtI ho igaf
nf, kmry ivwc cIËF BMndI hYgf.’ AuQy bIbI jI df puwq DI jF poqrf kfnvYNt skUl dI
buwk qoN ey bI sI aqy bf bf blYk ÈIp poiem pVHdf hY qy QoVHy pry bYTf ÈIlf jF
ÈFqI df muMzf jF DI kYdy ivwcoN AUVy AUT, afVf aMb pVHdy hn.
mogy
ivwc mYN aijhy anykF prvfsI pirvfrF nUM jfxdf hF, jo bMgflI hn, ibhfrI hn. bwcy
srkfrI skUlF ivwc pVHdy hn. dsvIN pMjfbI nfl pfs kIqI hY. eynI vDIaf aqy TyT
pMjfbI boldy hn. lwgdf hI nhIN Auh bMgflI jF ibhfrI hn. ieQoN qwk ik Auh guaFZI
mUl-pMjfbIaF dy bwicaF nUM ijhVy kfnvYNt skUlF ivwc pVHdy hn, pMjfbI pVHnI qy
ilKxI isKf rhy hn.
ipwCy
ijhy XUnYsko ny ÈoÈf Cwizaf sI ik pMjfbI BfÈf 50 ku sflF ivwc Kqm ho jfeygI. mYN
smJdf hF, jy bfhrly sUibaF dy lok pMjfb vwl iÈrkq nf krdy aqy ieQy af ky AunHF
ny afpxy bwcy srkfrI skUlF ivwc pVHfAux leI mjbUr nf hoxf pYNdf qF ho skdf hY
XUnYsko dI BivwKbfxI swc ho jFdI, pr hux jd qwk pMjfb ivwc prvfsI hn, pMjfb bolI
mrygI nhIN. byÈwk ieh KdÈf bixaf rhy, pMjfb ibhfr bx igaf hY, ies dy siBafcfr
nUM Korf lwg igaf hY, ienHF ny pMjfbI mËdUrF df ruËgfr Koh lYxf hY.
Ërf soco,
jy sfry prvfsI pMjfb ivwcoN cly jfx (ijvyN kuJ lok cfhuMdy ny) qF irkÈy kOx
clfeygf, ikAuNik ieQoN vfly qF sUrj Zlx qoN pihlF hI pAUaf lf ky afK idMdy
hn-‘mYN qF gwzI grfj krqI’. kOx lfeygf sbËI dIaF ryhVIaF. kOx lfeygf GrF ivwc
pocy aqy kOx krygf sPfeIaF. qy sfry kMm inptf ky mflkxF dI muwTI cfpI kOx krygI?
lMmy
smyN qoN pMjfb ivwc rihx kfrn hux ieh kudysxF ieQoN dy BfeIcfry ivwc rc-imc
geIaF hn. pihrfvf bdl igaf hY. sfVHIaF, GwgrIaF dI QF kmIË slvfrF af geIaF hn.
afpxy guaFZIaF nfl duwK-suwK ivwc Èfml hox lwgIaF hn. aOK sOK vyly afriQk lYx
dyx cwlx lwgf hY. smfj ivwc hr vrg dy lok huMdy ny. prvfsIaF dy vI afpxy vrg ny.
hux pMjfbIaF nUM ienHF dI afdq pY geI hY. hux ienHF ibnF KyqI krnI qy pflxI aOKI
hY. iksfn hux hwQIN kMm krn dI bjfey, AuNgl dy ieÈfry nfl krvfAux lwgf hY. bhuqI
pMjfbI nOjvfnI qF niÈaF ny hI inpuMsk kr CwzxI hY.
swcI gwl
hY prvfsI aOrqF hn jF mrd ienHF dI loV pMjfbI mihsUs krn lwgy hn qy pMjfb dI
afriQkqf dy ivkfs ivwc ienHF df vwzf Xogdfn hY.
muMzy nf zwkf qoVdy, bfpU lwBdf BeIey
BvndIp isMG purb
koeI
Ëmfnf sI, jdoN pMjfb df iksfn qVky 3 vjy AuT ky KyqF ivwc jf bld joVdf sI qy
bldF dy gl ivwc pfeIaF twlIaF dI afvfË sfry mfhOl nUM KuÈgvfr bxf idMdIaF sn.
nOjvfn muMizaF ny muMglIaF PyrnIaF, KurfkF KfxIaF, kuÈqIaF lVnIaF, kbwzI KyzxI
qy kwly-kwly ny gwzf pwiTaF df kuqrnf[[[. pr awj-kwlH ieh sB prI kQfvF bx ky rih
igaf hY.
awj
iksfnF dy Gr trYktr KVy hn. iPr cfhy Auh krËy `qy hI afey hox, cfhy AunHF dI
ËrUrq nf hI hovy, ijMnf icr drvfËy ivwc trYktr nf KVf hovy, iksfn dI Èfn nhIN
bxdI. kuJ ipMz ieMny Coty hn ijwQy sfry ipMz df iewk trYktr nfl hI sr skdf hY,
pr do-do ZfeI ikwilaF vflf iksfn vI kihMdf hY ik, ‘‘lY mYN iksy qoN mMg ky afpxI
nwk nhIN vZfAuxI.” afpxI nwk AuWcI rwKx leI Auh cfhy DOx qwk krËy ivwc db jfvy,
ies dI koeI pRvfh nhIN. iksfn prvfrF dy muMizaF dI qF gwl hI kuJ hor ho geI hY.
pwCm dy pRBfv ivwc rMgy ieh puwqr hux Kfl `qy bYT ky gMny cUpdy nËr nhIN afAuNdy,
sgoN iksy bIar bfr ivwc bYTy isgrtF pINdy vyKy jf skdy hn. pMjfb dy cIry vfly
gwBrU jvfn, cIry vflIaF pwgF bMnHdy nËr nhIN afAuNdy, sgoN iksy nfeI dy bYTy
sfny stfeIl jF mÈrUm kwt vfl ktvfAuNdy vyKy jf skdy hn.
qVky
iqMn vjy AuT ky bld joVny qF bËurgF dy Ëmfny nfl alop ho gey. hux qF gwBrU jvfn
svyry awT vjy qoN pihlF AuT hI nhIN skdf. jykr iksfn dy puwqr nUM koeI inwkI
motI nOkrI iml geI qF TIk hY, nhIN qF ieh BeIaF nUM roab mfrn qoN bgYr kuJ vI
nhIN krdf.
iksfnF
dy puwqr ivdyÈF ivwc jfx leI Auqfvly hn. ivdyÈF ivwc jf ky idhfVIaF krdy hn, qF
afpxy ikwly vI pihlF AuTx leI iqafr nhIN. afpxy pMjfb ivwc afpxy kMm krdy hoey
ienHF nUM Èrm afAuNdI hY. BeIey Èfm qwk sbËI ryhVI lf ky vI do-iqMn sO bxf lYNdy
hn. sfzy vIr ibnF iksy gwloN dfrU `qy do-iqMn sO lf idMdy hn. BeIey iksfn qoN
sbËIaF KrId ky dugxy muwl ivwc vyc rhy hn. hux muMzy kMm nUM hwQ lf ky rfËI nhIN,
iesy leI iksfn nUM afpxy inwky-moty kMmF vfsqy vI BeIaF dI ËrUrq pYNdI hY. ies
sMbMD ivwc sfzy vIr BgvMq mfn ny TIk hI gfieaf hY-’ muMzy nf zwkf qoVdy, bfpU
lwBdf BeIey.’
iksfnF
dy sfry kMm BeIaF ny sFB ley hn. pMjfb ivwc BeIaF dI vwD rhI igxqI bhuq vwzI
icMqf df ivÈf hY. BeIaF nUM pMjfb ivwc afAux leI nf iksy pfsport dI ËrUrq hY, nf
iksy pCfx pwqr dI. BeIey, ijQoN mrËI afAux, corIaF krn, zfky mfrn qy kql kr ky
Bwj jfx. bfad ivwc ienHF df koeI Qoh itkfxf nhIN lwBdf, pr jykr iksy pMjfbI
hwQoN BeIey df kql ho jfvy qF pMjfbI nUM puls af GyrdI hY ikAuNik puls nUM vI
AuQoN cfr iCwlV bxn dI AumId huMdI hY. BeIaF qoN puls kI lY lvygI?
BeIaF dI
ho rhI bhu-igxqI iswK pMQ leI vI ivnfÈkfrI hY. Auh idn dUr nhIN jdoN BeIey afpxf
aYm pI qy aYm aYl ey pMjfb ivwc bxfieaf krngy qy hOlI-hOlI sfry pMjfb `qy ienHF
df kbËf ho jfvygf qy kfmyzI klfkfr BotU Èfh dI gwl afKr swc ho jfvygI ik ‘sfzf
nF hYgf mINdr isMG tIloN, hux qy trYktr vI sfzf qy trflI vI sfzI af. ijwQy asIN
Jonf bIijaf, ieh pYlI vI sfzI. ieQy sy lykr AuQy qwk ËmIn vI sfzI af. qy kxk
kfZxy vflI mÈIn vI sfzI af. kfkf afAux vfly idnF ivwc vyK lYxf, sB pfsy sfzf hI
rfj hoxf[ [ [ quhfnUM Dwky mfr ky kwZ dyxf hYgf, iPr sfzf hI pMjfb hoxf. cuwk qy
Pwtf[ [ [.’
ieh
khfxI bxdI jf rhI hY sfzy sohxy pMjfb dI. jykr iesy qrHF irhf, qF kI bxygf sfzy
pMjfb df? sfzf pMjfb vI ibhfr hI bx jfvygf, pr ies nUM roikaf ikvyN jfvy? ies
ivruwD kOx afvfË AuTfvy?
hMs rfj qoN ‘rfj hMs’ qwk dI soc-rfijMdr
isMG syKoN
pihlF
‘rfj gfiek’, Aus qoN pihlF ‘lok gfiek’ qy jnfb pUrn ÈfhkotI dI ÈfigrdI vyly Auh
kyvl ‘sUPI gfiek’ hI sI. sUPIafnf klfm ivwc ivcridaF ‘rfj hMs’ bxn df ilaf PYslf
Aus dy gfiekI Kyqr leI musIbq bx skdf hY. ÈRomxI akflI dl vloN jlMDr lok sBf sIt
qoN cox lVfAux df ilaf PYslf ‘sUPI gfiek’ nUM hux ‘akflI gfiek’ df drjf idvf
igaf. byÈwk bfdl srkfr dy sohly gfAux dI Aus dI koeI kYsyt jF sI zI mfrkIt ivwc
nhIN afeI, pr BivwK ivwc ies sMBfvnf qooN ienkfr nhIN kIqf jf skdf. afKrkfr koeI
vI AumIdvfr iksy pfrtI nfl qF hI juVdf hY, jy Aus dI ivcfrDfrf nfl sihmq hovy.
qusIN
rfjnIqI ivwc rucI lvo BfvyN nf lvo, pr rfjnIqI quhfzy ivwc rucI ËrUr lYNdI hY.
jdoN lokF dI isafsq ivwcoN rucI muwk jFdI hY qF rfjnIqI lokF ivwc vDyry rucI lYx
lwg pYNdI hY.
klf qy
klfkfr lok muKI huMdy hn. klfkfr lokF df aqy lokF leI huMdf hY ikAuNik Auh lokF
duafrf huMdf hY. klfkfr qy Aus dI klf df ieh PrË bx jFdf hY ik Auh lok-muKI bxy.
klf qy sfihq ijhy ruJyvyN-lok-cyqnf df mhwqvpUrn mfiDam huMdy hn. lok cyqnf dy
sohly gfAux vflI klf jdoN lorIaF dyx lwg pvy qF ieh iPkr vflI gwl huMdI hY.
ipCly iewk dhfky qoN lokF dI isafsq ivwc rucI kfPI Gwt rhI hY.
iesy kr
ky isafsq-gfiekI, ikRkt aqy iPlmF `coN pfpUlr lokF nUM rfjnIqI ivwc ilafAux dI
koiÈÈ kr rhI hY. sfzy jnqk lIzrF `qy ihMsf, aprfD, blfqkfr qy iBRÈtfcfr dy mfmly
jwg Ëfhr ho cuwky hn. isafsq nUM sfP-suQry aks vfly aijhy ivakqIaF dI loV hY jo
lokF ivwc eyny ku mkbUl hox ik rfjnIqk Ëor nfl sPl ho skdy hox.
ies ivwc
Èwk nhIN ik rfj sBf aqy ivDfn sBf pRIÈdF ivwc aijhy lokF nUM nfmËd kIqf jFdf hY
jo afpo afpxy KyqrF ivwc mfhr hox, pr ies df AudyÈ mfhrF dIaF syvfvF lY ky ienHF
KyqrF dy ihwqF dI surwiKaf krnf huMdf hY. dUsry pfsy klf, sfihq qy iPlmF afid
pfpUlr KyqrF ivwcoN mkbUl ÈKsIaqF df afpxy afp rfjnIqI ivwc afAuxf bVf Kqrnfk
ruJfn hY. klf aqy iPlmF qF lokF nUM isafsq dIaF BYVF qy avYVIaF cflF qoN sucyq
krn dy mfiDam hn, pr ho ies dy Ault irhf hY. klfkfr qy adfkfr isafsq nfl hwQ
imlf rhy hn. ies df arQ ieh hY ik Auh afpxI iËMmyvfrI qoN Bwj ky sQfpqI df pwK
pUr rhy hn.
jykr
klfkfrF jF adfkfrF dI rfjnIqk kfrguËfrI vwl Jfq mfrIey qF ieh nqIjf inkldf hY ik
ieh bhuq qswlIbKÈ nhIN hY. ies dy do muwK kfrn hn. pihlf kfrn ieh hY ik isafsq
ivwc afAux mgroN sfry nfl-nfl klfkfr jF adfkfr vI bxy rihxf cfhuMdy hn. dovyN
pfsy pUrf iDafn nf idwqf jfx kr ky bhuq sfry kMm aDUry rih jFdy hn. iswty vjoN
klfkfr nf qF isafsqdfn bx skdy hn qy nf hI klfkfr rihMdy hn. ijvyN klf iswKx leI
virHaF-bwDI imhnq dI loV pYNdI hY AuvyN isafsq dy dfa-pyc iswK ky sPl hox leI vI
bVI imhnq dI loV hY. jy aijhf nf hovy qF bËurg lIzr CyqI-CyqI afpxy lfzilaF leI
rfjgwdI Cwz dyx, pr aijhf nhIN huMdf.
pfpUlr
ÈKsIaqF rfjnIqI ivwc iesy kr ky kfmXfb ho rhIaF hn ikAuNik isafsq nUM AunHF dI
bVI loV hY. isafsq dI qyËI nfl izwg rhI sfK nUM bcfAux leI Auh shfeI ho skdy hn.
dUsry pfsy rfjnIqI qoN kory klfkfr, ikRktr jF adfkfr dy isr `qy isafsq dy
mhFrfQIaF df hwQ huMdf hY. Auh ienHF lokF qoN kyvl eynf cfhuMdy hn ik Auh cox
ijwq ky asYNblI ivwc cly jfx.
jykr
sfzy isafsqdfn klfkfrF dI kfrguËfrI vyKx lwgIey qF ieh qswlIbKÈ nhIN. adfkfrI dy
Kyqr ivwcoN DrimMdr qy goivMdf burI qrHF asPl hoey hn. isafsq dIaF TokrF Kf ky
DrimMdr ny afpxy cox hlky ivwc hI jfxf bMd kr idwqf. Aus ny afpxy mUMhoN mMinaf
hY ik rfjnIqI Aus dy vws df rog nhIN. adfkfrF ivwcoN ÈqrUGn isnhf, rfj bwbr qy
sunIl dwq ny ies pfsy gMBIrqf ivKfeI. ies gMBIrqf df iewk kfrn ieh sI ik ieh
sfry adfkfrI ivwc afpxIaF sfrIaF sMBfvnfvF hMZf cuwky hn.
ies
mfhOl ivwc jykr hMs rfj nUM vyiKaf jfvy qF siQqI kfPI hfsohIxI bx jFdI hY. jnfb
hMs rfj jdoN lfhOr jFdy hn qF ‘ieh pMjfb vI myrf ey, Auh pMjfb vI myrf ey’ gIq
gf ky afAuNdy hn. iesy qrHF jdoN vfhgf bfrzr `qy jFdy hn qF ‘hwdF qoV idE,
srhwdF qoV idE’ gf ky afAuNdy hn. hwdF jF srhwdF qoVn dI gwl klfkfr vjoN qF TIk
hY, isafsqdfn joN nhIN. klf dI Bfvuk gwl rfjnIqI ivwc nhIN cwldI ikAuNik ies dy
gMBIr nqIjy inkldy hn. hwdF-srhwdF nUM mytx df kMm rfjnIqI df hY, klf df nhIN.
klf qF aijhf kIqy jfx leI mfhOl jF mjbUrI pYdf kr skdI hY.
hMs
gfiekI dy KyqrF df DrU qfrf hY, pr ËrUrI nhIN Auh isafsq ivwc vI mfhr qy sPl
iswD hovy. pMjfb dIaF rfjnIqk pfrtIaF Aus dy nF, ichry, Èohrq qy mkbUlIaq df
muwl vwtxf cfhuMdIaF hn.
Aus nUM
aijhf krnf cfhIdf sI jF nhIN ieh qF AuhI jfxy, pr lokF nUM kI krnf cfhIdf hY,
ieh AunHF nUM pqf sI. pihlF kuldIp mfxk ny vI afpxI mkbUlIaq df muwl pfAuxf
cfihaf sI, pr Auh Buwl igaf sI ik ‘rwb vrgy sroqy’ klfkfrF nUM ‘ipafr’ idMdy hn,
‘vot’ nhIN. kihx df Bfv hY ik ijvyN ‘guV guV’ afKx nfl mUMh imwTf nhIN ho jFdf,
AuvyN rfj swqf qoN mfn-snmfn lY ky isafsq nhIN af jFdI.
aOrq afpxf mUl pCfx-prmjIq
kOr pMmI
aOrq
mmqf dI mUrq, rwb df dUjf nF qy pYr dI juwqI afid keI nfvF nfl jfxI jFdI hY.
iewko vyly ieh mF bfp dI lfzlI qy AunHF dy duwKF-suwKF dI sFJI hY. vIrF dI lfzlI
qy kdy vIrF nUM lorIaF dyx vflI qy iKzfAux vflI BYx huMdI hY. kdy Auh pqI dI
syvf krn vflI qy Aus dy duwK suwK vMzfAux vflI huMdI hY. musIbq ivwc pqI dI KVg
Bujf bx jfx vflI huMdI hY. pqI dy hr kMm ivwc Aus df sfQ dyx vflI qy moZy nfl
moZf lf ky pirvfr dIaF iËMmyvfrIaF nUM inBfAux vflI dyvI huMdI hY. byby nfnkI,
bIbI BfnI qy mfqf gMgf jI dy nF qoN koeI vI axjfx nhIN hY.
pr hux
jykr Ëmfny ivwc Jfq mfrIey qF aOrq Aupr, ilKy gux nËr nhIN afAuNdy. keI aOrqF dy
kuJ aOgux vI sfzy sfhmxy af rhy hn. klXug dI hvf ny ies aOrq dy guxF nUM aOguxF
ivwc bdl idwqf hY. vDdy nMgyË ny aOrq pRqI ÈrDf dI Bfvnf Kqm kr idwqI hY. afpxy
nMgyË nUM iewk dUjy qoN iËafdf ivKfAuxf ijvyN hux aOrq df ÈOk bx igaf hY,
pVHn-ilKx df ieh mqlb nhIN ik aOrq dy jo mn ivwc afey, Auh krI jfey. kdy ieh Gr
dI cfr dIvfrI ivwc bMd qy prdy ivwc ZkI sI. hux ieh mrdF dy brfbr pVH-ilK geI hY,
ies df mqlb ieh nhIN ik aDnMgI hoxf ies df hwk ho igaf hY. kfljF ivwc kuVIaF mMg
krdIaF hn ik Auh ibnF bfhF vfly kmIË pf skdIaF hn, jdoN ik aijhf qF sih-iswiKaf
sMsQfvF ivwc nhIN hoxf cfhIdf. iPr lVkIaF jF aOrqF ivwc pihl ikAuN krdIaF hn ik
koeI AunHF vwl iKwicaf jfvy, AunHF nUM hwQ lfAux jF iPr iPkry kwsx dI koiÈÈ kry?
kI asIN iPr qoN afidvfsIaF vflf jIvn ijAUxf cfhuMdIaF hF? Aus vyly dIaF aOrqF
kol qF qn Zkx leI kwpVf nhIN sI huMdf. iPr vI Auh pwiqaF qy jfnvrF dIaF KwlF nfl
afpxy srIr nUM Zwk ky rwKx dI koiÈÈ krdIaF sn, pr awj sB kuJ huMidaF hoieaF vI
aOrqF aijhIaF hrkqF krdIaF hn ik vyKx vflf kuJ khy ibnF rih nf sky. ijMnI aOrq
dI amIrI vDdI jFdI hY, Eny hI Aus dy qn dy kwpVy Coty huMdy jFdy hn. ieh sfzI
afDuinkqf dI inÈfnI smJI jFdI hY. Blf soco ik aYsI afDuinkqf kI krnI hY ik vyKx
vfly dy hoÈ hI guMm ho jfx qy Auh koeI aÈlIl hrkq krn `qy AuqfrU ho jfvy?
iewk idn
aKbfr ivwc piVHaf ik iewk mF ny amIr hox dy lflc ivwc afpxy hI 12-14 sfl dy
puwqr dI blI dy idwqI. aijhI mF nUM asIN kI nF dyvFgy. ‘AulPq dI mUrq’ jF `cMzfl’
? kI sMsfr dy pdfrQ eyny mhwqvpUrn ho gey ik aOrq ny afpxy jfey Aupr vI qrs nf
kIqf. pqnI ny pqI df kql kr ky lfÈ Gr ivwc dwb idwqI. aijhf pVH ky lwgdf hY ik
kI ieh kMm Bfrq dI jfeI df hY? myry dyÈ dI ablf, dYNq kdoN bx geI, pqf hI nf
lwgf. aijhf kfrnfmf mjbUrI vws vI ho skdf hY jF iPr lflc vws vI. ijvyN aksr
pVHdy, suxdy hF ik pRymI nfl iml ky pqI df kql kr idwqf jF do-iqMn bwicaF dI mF
pRymI nfl Prfr. socx vflf mslf ieh hY ik aijhy pRymI nUM vI bc ky rihxf cfhIdf
hY ik Aus dI pRyimkf bxI aOrq ijhVI afpxy hI pqI dI jF afpxy hI bwicaF dI skI nf
bx skI qF pRymI Aus df kI lwgdf hY?
aOrq-aOrq dI duÈmx hY, asIN muwZ kdIm qoN suxdy af rhy hF, pr hux qF hwd hI ho
geI hY. BYx-Brf dy pivwqr irÈqy vI hux dfa AuWqy lwg gey hn. sfzy Gr kMm krn
vflI aOrq nfl vI kuJ iesy qrHF hoieaf. Aus dy Gr Aus dI nnfx bx ky afeI isafxI
Aumr dI aOrq Aus dy pqI nUM nfl hI lY geI. aOrq afpxI hI iewËq nfl iKlvfV ikAuN
kr rhI hY? qy idno idn bdnfm ikAuN ho rhI hY?
aijhf
ilKx df ieh arQ nhIN hY ik sfrf dyÈ aOrq df hI hY. ieh mrd pRDfn smfj vI Gwt
nhIN hY. ieh vI iËafdqI krn qoN ipwCy nhIN htdf, pr ieh iËafdqI nfbflg jF nfsmJ
nfl qF ho skdI hY, pr smJdfr nfl nhIN ho skdI. nfly, jy asIN Gwt kwpVy pf ky
lokF nUM afpxI srIr ivKfvFgy, qF kI mrd ÈrIP bixaf rih skdf hY? jd pRmfqmf ny hI
aOrq df srIr afkrÈk bxfieaf hY, qF ies nUM Zwk ky rwKxf sfzI iËMmyvfrI hY. kI
asIN pVH-ilK ky afËfdI df ieh mqlb kwZIey ik asIN jo cfhIey kr skdIaF hF?
iewk idn
pqf lwgf ik aOrq ny iksy nUM afpxf ‘mUMh bolf’ puwqr bxfieaf. iksy Dfrimk sQfn `qy
jf ky Aus dI mF bxI, pr iPr pqf nhIN Aus dI kI mjbUrI bxI ik Auh Aus puwqr qoN
mUMh moV geI. Auh puwqr mrn qwk iqafr ho igaf. jykr asIN aijhy irÈqy inBfa hI
nhIN skdy qF bxfAux dI kI loV huMdI hY?
sfnUM
pVH-ilK ky afpxy dyÈ df gOrv bxnf cfhIdf hY ijvyN mdr tYrysf, ikrn bydI qy
sunIqf ivlIamË bxIaF hn. AunHF ny aOrq jfqI df nF roÈn kIqf hY, pr jykr asIN
pVH-ilK ky vI iensfn nf bx sky qF Auh idn dUr nhIN jdoN aOrq iPr qoN mrd dI
gulfm ho jfvygI. ies df Gr qoN bfhr inklxf bMd ho jfvygf. kI aOrq pVH-ilK ky vI
afdmI dy pYr dI juwqI hI qF nhIN bxI rihxf cfhuMdI? aOrq nUM vI cfhIdf hY ik Auh
dyÈ dy AusfrU kMmF ivwc ihwsf pfvy. sfzy bwicaF qy pqI nUM sfzy Aupr mfx hovy.
ies leI ipafrIaF BYxF nUM kuJ socxf pvygf.
Èhfdq df sMklp-kulivMdr
kOr
AunHF lokF dI mMiËl df rfh iswDf
vwl ijnHF nUM afieaf ÈhIdIaF df.
Auh kOm hY pUMjIdfr iËMdgI dI,
ijs dy kol srmfieaf hY ÈhIdIaF df.
mrnf pfp
nhIN blik bhfdr kOmF df hwk hY, pr Èrq ieh hY ik ieh mrnf iksy prvfn afÈy leI
hovy. iswK Drm dI nINh kurbfnI `qy hI rwKI geI hY. ieh ÈurU qoN hI Drm leI mrdy
hn, ienHF dIaF kurbfnIaF nfl nf isrP ieiqhfs dy pwqry cmkdy hn blik kOmI pUMjI
dy qOr `qy inwq dI ardfs ivwc Èfml hn. ivÈv siBaqf dy ieiqhfs aiDaYn qoN ieh pqf
cwldf hY ik Èhfdq dy iqMn mUl kfrn khy hn-
1[
ieiqhfs gvfh hY jdoN iksy ny purfxy aiDafqmk swc nUM vMgfiraf AudoN eIsf nUM
sUlI cVHnf ipaf.
2[ jdoN
iksy ny purfxy sMqoK nUM vMgfiraf qF pYirs kimAu nUM afpxy jIvn df blIdfn dyxf
ipaf.
3[ jdoN
iksy purfxy igafn nUM vMgfiraf qF sukrfq nUM Ëihr df ipaflf pIxf ipaf, gYlIlIAu
nUM PFsI cVHnf ipaf.
afE
pihlF Èhfdq dy ÈbdI arQ vyKIey, Èhfdq kI hY-
‘‘Èhfdq’’
arbI BfÈf df Èbd hY ijs dy arQ hn ‘‘gvfhI jF sfKI BrnI’’ jF ÈhId hoxf.
ÈhId
aijhy ivakqI nUM ikhf igaf hY jo rwb dy rfh `qy clidaF gYr-mfmUlI mnuwKI hwkF dI
rfKI kridaF afpxf-afp kurbfn kr dyvy.
sUrf so
pihcfnIaY jo lrY dIn ky hyqu]
purjf-purjf
kit mrY kvf-hUM nf CfzY Kyqu]
vwK-vwK
mqF ivwc Èhfdq dy afpxy vwKry rUp hn ijvyN-
-ieslfm
ivwc ÈhId nUM muhMmd sfihb dI gvfhI dI loV nhIN, Èhfdq nUM ‘nUr-ey-Kudf’ ieslfm
ivwc mMinaf igaf hY.
-iesfeIaF
ivwc Èhfdq nUM mukqI df ipaflf mMinaf igaf hY.
-ihMdU
mq ivwc blIdfn Èbd vriqaf igaf hY.
-buwD mq
aqy jYn mq pUrn aihMsfvfdI Drm hn ienHF ivwc mrnf qy mfrnf Gor pfp aqy aigafnqf
smiJaf igaf hY.
-gurmiq
ivwc Èhfdq df sMklp vwKrf aqy AuWcf QF rwKdf hY ijvyN DrqI afpxy ivwc bIj Ëbq kr
ky suMdr Puwl pYdf krdI hY. Bfv Èhfdq aqy iswKI iekoo iswky dy do pihlU hn.
iswKI iebfdq qoN lY ky Èhfdq df lMmf sPr hY. iebfdq jF bMdgI ies dI buinafd hY
qy Èhfdq isKr df klÈ. gurbfxI ieh dwsdI hY ik iswKF ny ijAUxf ikvyN hY qy
kurbfnI Auh Èbd jo ieh idRV krvfAuNdf hY ik inrBAu, inrvYr rih ky mrnf ikvyN hY,
swc puwCo qF ienHF dovF dy sumyl ny iswKI aqy iswK ieiqhfs nUM cmqkfrI bxfieaf
hY.
gurmiq
ivwc Èhfdq df sMklp spwÈt hY sB qoN pihlF ÈhId aMqr afqmf rwbI joq nfl ieksur
huMdf hY. Auh afpxI pivwqrqf aqy sihjqf Bry jIvn nfl cOigrdy nUM rOÈn krdI hY.
Èhfdq dyx vfly afpxI ÈkqI df pRdrÈn nhIN krdy, blik smyN qy hflfq anusfr kdy ÈFq
rih ky qy kdy jMg ivwc jUJdf hoieaf rwbI joq nfl joq rlf ky sMpUrn huMdf hY-
sUrj ikrn
imly jl kf jl hUaf rfm]
joqI joq
rlI sMpUrn QIaf rfm]
pMjfb dI
pfvn DrqI ÈhIdF dy lhU nfl lbryj hY. ieh jrKyË ËmIn ivwc PslF vFg Ausrdy rhy hn.
Èhfdq dI prMprf iewk jwgdI iewk mwGdI loa hY ijs ny hr jMgy mYdfn, morcy aqy
ijAuNdy jIa jlx vfilaF nUM pRym df inwG dyxf hY. iswK ieiqhfs ÈhfdqF nfl Biraf
ieiqhfs hY ikAuNik iswKI df afrMB hI afpf vfrn aqy sIs qlI `qy Dr ky pRym nfl
Drm dI glI ivwcoN lMGxf hY. gurU sfihb qF iswK `qy pihlI Èrq hI ieh afid krdy hn
ik iswK pihlF mOq nUM kbUly qy Pyr iswKI Dfrn kry.
pihlf mrxu
kbUl jIvn kI Ciz afs]
horu sBnF
kI ryxUkf qAu afAu hmfry pfs]
iksy
mjbUrI, svfrQ jF afpxy ivkfr, axK nUM kfiem rwKx leI jfn dy dyxI Èhfdq df drjf
nhIN rwKdI. blik byiensfPI aqy Ëulm ivruwD jUJidaF grIb aqy inqfxy lokF dI bFh
PVnI qy AunHF dy hwkF leI mr imt jfxf hI Èhfdq hY. nOvyN pfqÈfh df Purmfn hY-
bFh ijnHF
kI pkVIeY isr dIjY bFh nf CozIaY]
gur qyg
bhfdr boilaf Dr peIaY Drm CozIaY]
so
Auprokq gurmiq ivcfrF dy afDfr `qy Èhfdq jF ÈhId hox leI jo lfËmI ÈrqF sfzy
sfhmxy spwÈt huMdIaF hn, pihlI ieh ik ÈhId df afpxf jIvn rwbI joq nfl ieksur
hovy, dUjf Auh Drm dy iksy vwzy mnorQ dI pRfpqI leI afpf kurbfn kry. sRI gurU
arjn dyv jI aqy sRI gurU qyg bhfdr jI dIaF ÈhfdqF afdrÈk ÈhIdIaF hn ikAuNik gurU
sfihbfnF df afpxf smuwcf jIvn rwbI joq nfl ieksur sI aqy AunHF ny Drm dI Kfqr
afpf vfr idwqf ies kr ky hI AunHF nUM ÈhIdF dy isrqfj kih ky sMboDn kIqf jFdf hY.
ijvyN
kQn hY ik jIvn dI kImq pvy jF nf pvy, pr mOq dI kurbfnI jF Èhfdq dI kImq pYNdI
hY. gurUaF dIaF ÈhfdqF qoN bfad iswKF ivwc bhuq joÈ pYdf hoieaf AunHF leI ijAUxf
JUT aqy mrnf swc dI klf vfpr geI ijvyN ijvyN iswKI dy ies bUty nUM pivwqr
ÈhIdIaF dy lhU nfl isMijaf igaf Ausy qrHF ieh viDaf-Puwilaf.
sRI gurU
goibMd isMG jI dy ijMdf Èhfdq Bry jIvn qoN pRyrxf lY ky hI iswK Èhfdq dy mYdfn
ivwc ijwq dI bfËI mfr gey. ieho ijhI imsfl ajy qwk nhIN imldI. mfqf-ipqf dI
Èhfdq, cfr puwqrF nUM Drm leI vfrnf, afp hmyÈf hI kÈt shfrny aqy kOm nUM mfx
bKÈxf ik-
iein puqrn
ky sIs pur, vfr dIey suq cfr.
cfr mUey qo
ikaf hUaf, jIvq keI hËfr]
asIN hr
idn AunHF mhfn sUrbIr ÈhId XoiDaF df lhU nfl iliKaf ieiqhfs Xfd krdy hoey mUMh
qoN vfihgurU Aucfrdy hF ‘ijnHF ny Drm hyq sIs idwqy, bMd-bMd ktvfey, KoprIaF
luhfeIaF, crKVIaF `qy cVy, afiraF nfl qn icrfey, AubldIaF dygF ivwc Aubfly gey,
Bfv asih qy akih kÈt shfrdy hoey vI muwK qoN sI nf AucfrI, iswKI isdk kysF,
svfsF sMg inBfieaf.’
pr
gurmiq anusfr qF isMG sUrimaF leI Èhfdq iewk cfAu hY ivsmfdI anuBv hY ieh AunHF
df hwk vI hY ajoky smyN ivwc jdoN hr pfsy pfp, JUT aqy Ëulm PYilaf ipaf hY kOmI
axK aqy bfhdrI vrgy qwqF dI bhuq loV hY qF jo smfj ivwcoN jbr Ëulm aqy hor
burfeIaF nUM Kqm kIqf jf sky. awj dy ies aYÈpRsqI Xuwg ivwc iswK vI gurmiq aqy
gur iswK dy buinafdI PrËF qoN avysly hoey jfpdy hn. jo ÈhIdF dI kOm leI duwK dI
gwl hY, pr jdoN vI Drm, dyÈ jF kOm AuWqy koeI sMkt dI GVI afeI qF isMG sUrimaF
dI axK aqy gYrq iPr jfg pYNdI hY. isMG gurU sfihb dy muwK vfk qoN pRyrnf lY ky
Drm PrËF dI pUrqI leI awgy hoky jUJdy hn-
‘‘jbY bfx
lfgXo qbY ros jfgXo.”
Kflsf jI
isMG sUrimaF ny ijwQy Drm dI rwiKaf leI lf-imsfl ÈhfdqF idwqIaF hn AuQy dyÈ kOm
dIaF gulfmI dIaF jMËIrF nUM vI jVHoN AuKfiVaf hY. aijhf krn leI AunHF ny hws-hws
ky PFsI dy rwisaF nUM cuMimaf, sIinaF `qy golIaF KfDIaF aqy qopF dy goilaF nfl
qUMbf qUMbf ho gey.
BfrqI
afËfdI aMdoln dy isrkwZ nyqf mOlfnf abul klfm afËfd ihMdI irport anusfr Bfrq dI
afËfdI leI sMGrÈ ivwc 82% ÈhfdqF iswKF ny idwqIaF hn, jdoN ik iswK Bfrq dI kuwl
vsoN df 2% hn. iswKF dI aijhI siprt df afDfr hI lfsfnI iswK ieiqhfs hY. guriswKI
jfn dyxf qF isKfAuNdI hY, pr afn qy Èfn nUM guaf dyxf gurmiq dy iKlfP hY.
dosqo
iËMdgI bhuq kImqI hY ies nUM bcfAuxf cfhIdf hY, pr jIvn ivwc keI vfr aijhf smF
vI af jFdf hY jdoN iËMdgI nUM bcfAux leI mrnf vI pYNdf hY afpxf afpf kurbfn krnf
pYNdf hY ÈhId qF sdf hI ijAuNdy hn, ikAuNik Auh kOm nUM jIvn idMdy hn. ÈYkspIar
df kQn hY ik ‘‘kfier afdmI mrn qoN pihlF keI vfr mrdy hn aqy sUrbIr bhfdr XoDy
iewk vfr mr ky iPr sdf leI amr ho jFdy hn-
kdr iËMdgI
dI Auh pf sky,
ijhVIaF
kOmF nUM mrn df Jl pY jfey
pYNdf aMq
nUM muwl kurbfnIaF df,
BfvyN awj
pY jfey BfvyN kwlH pY jfey]
ÈhIdF df
zuwilHaf KUn ivarQ nhIN jFdf aqy kOm nUM aOKIaF GVIaF vyly aijhf sfhs bKÈdf hY
jo ik cfnx munfrf bx ky sfhmxy afAuNdf hY aqy iewk gOrvmeI ieiqhfs leI amIr
KËfnf bx jFdf hY.
‘‘jd
zuwlHdf KUn ÈhIdF df,
qkdIr
bdldI kOmF dI,
rMbIaF
nfl Kopr lihMdy ny,
qsvIr
bdldI kOmF dI.”
ikwQy
gey lfiesYNsF vfly-avqfr
isMG ibilMg
DUV,
Dwky, DUMeyN df Ëmfnf Auh nhIN sI. AudoN qF KMny Èihr ivwc sfl ivwc iewk vfrI
Dwkm-DwkI df mylf Brdf. afm sfeIklF Aupr vI tYks lwgdf. ivrlf-tfvF trwk jF kfr,
skUtr nËr pYNdf. Èihr ivwc sfeIklF nUM lfiesYNsF vfly Gyr lYNdy. cuMgI kol KfkI
vrdI pfeI, iewk sPYd kuwkV dfVHI vflf QmHly vrgf bMdf, sfeIkl mUhry zMzf
lihrfAuNdf rok lYNdf. lfiesYNs cYWk krdf, ijhVf ipwql df iewk tokn huMdf jo
sfeIkl dy agly bryk dy nwt ivwc kwisaf jFdf. iewk kfgË vI imldf. ipwql dy cOrs,
pfn-pwqf jF ikMgiraF vfly tokn AuWqy sMn eIsvI aqy imAUNspl kmytI KMnf iliKaf
huMdf. lfiesYNs nf hox dI sUrq ivwc jurmfnf Tukdf ijhVf pMj jF ds rupey huMdf sI,
pr awj dy pMj sO rupey brfbr jfpdf hY. sfeIkl vflf Bwjx dI koiÈÈ krdf qF kmytI
dy Èfh svfr Aus dy mgr Bwjdy. cMgI sfeIkl rys lwg jFdI. hPy hoey kirMdy, iewk
awD mIl qoN vfps muV jFdy. ‘‘bfeI isaF, ‘gfhF lsMsF vfly KVy ny! bc ky hor pfsy
nUM inkl jfE.” sfeIkl svfr, sfry rfh rOlf pfAuNdy, horF nUM Èihr vwl jFidaF nUM
Kbrdfr krdy. KfkI vrdI qoN zrdy lok, cor-morIaF rfhIN, Èihr vVdy aqy gwzI dI lIh
AuproN sfiekl tpfky, ipMzF nUM prq jFdy. keI vfr AuQy vI nfkf lwg jFdf qF Èihr
dIaF BIVIaF glIaF ivwc dIpV pYNdI ijvyN bwkrIaF mgr Èyr pY igaf hovy. sfeIklF
vfly vroly mUhrly pwiqaF vFg AuWz jFdy. icwtI dfVHI vfly ies cOrs bfby qoN swp
vFg BYa KFdy, ijhVf motIaF lfl awKF nfl scmuwc pulsIaf lwgdf.
AunHIN
idnIN ryzIE df vI lfiesYNs bxdf. ipMz-ipMz, glI-glI, Gr-Gr GuMmdf, zfkKfny df
iewk bMdf, kohVI vFg ryzIE vfly Gr `ctwk’ dy ky jf vVdf. tYks df ipClf bkfieaf
kwZdf ryzIE cuwk lY jfx df zrfvf idMdf, aKIr vIh-bfeI rupey ivwc mMn jFdf, ‘‘hor
koeI aiDkfrI afvy qF spwÈt kih idE, ryzIE tuwt igaf sI, kbfVIey nUM vyc’qf.”
ryzIE dy
lfiesYNs cYkr dI eynI BYa nhIN sI ijMnI sfeIkl vfly bfby dI. ipMz ivwc koeI koeI
bMdf nvF sfeIkl KrIddf, koeI ivrlf hI lfiesYNs bxfAuNdf qF Aus qoN tokn mMgx
vfly ipMz ivwcoN keI af jFdy, Aus nUM inwq kxqfAuNdy-
‘‘iewk
idn Kfqr afpxf tokn AuDfrf dy dyvyN qF KMny gyVf mfr afvF.” keI jxy sfeIkl hI
AuDfr mMg lY jFdy. AuDfrIaF qF AudoN bhuq cIËF mMg ky buwqf sfr ilaf jFdf.
ivafh-ÈfdI jfx leI iksy ÈukIn pfsoN juwqI, kuVqf, pjfmf jF sfPf mMg ky afm lY
jFdy. suafxIaF awg vI mMg ilafAuNdIaF. aftf, dfl, imwTf AuDfrf mMgx df irvfj qF
afm sI. hr koeI sfeIkl KrId nhIN sI skdf.
sfzy
bfpU ny vI AuWnI sO swT ivwc jdoN mYN Cy-swq virHaF df sI, goh dy hOldfr qoN
swqr rupey ivwc purfxf ihMd sfeIkl KrIidaf. asIN vI bc-bcfa ky KMny jFdy. Èihr
jfx dI AuNj ËrUrq nhIN sI pYNdI. iksy jvfk dIaF duKdIaF awKF DuafAux jF axsrdy
nUM koeI cIË vsq KrIdx, mhIny do mhIny ipwCoN Èihr gyVf vwjdf. iËafdf cIËF guV,
imwTf, aftf-dfl, sONP-jvYx, msflf, sUqI kwpVf-rUMeIN, bflx ipMz ivwc KyqI hI
muhweIaf krvf idMdI.
iewk
vfrI sfzf vI lfiesYNsF vfilaF nfl tfkrf ho igaf. bfpU Èfied myrIaF awKF Duaf ky
zfktr bYjnfQ idEN muiVaf sI ik smrflf roz dI cuMgI dy KoKy EhilEN inkl ky KfkI
vrdI vfly ny acfnk zMzf lihrfieaf, qF bfpU TTMbr igaf. sfry pYsy Èihr ivwc Krcy
gey sn. pMj rupey jurmfnf Brnf pvygf. Aus ny soicaf.
‘‘dyKIN
ikqy, Cfl nf mfr dyeIN. kYrIar nUM Guwt ky PV lY.” Aus ny DImI afvfË ivwc mYnUM
afiKaf aqy pihlF hOlI kIqf sfeIkl, iekdm qyË Cwz idwqf. sfeIkl dOV lwg geI. ÈurU
ho igaf mukfblf! QMmHly vrgy cOrs bMdy kol nvF nkor rYly sfeIkl! pr nOjvfn bfpU
kol awDorfxf hrkV! jmdUq bfby ny ‘Cwpr skUl’ kol sfnUM kwt idwqf. Auh mUhry ho
ky motf zMzf lihrfAux lwigaf ik bfpU hiVkafeI mfr ky, swjy pfsy kuaftrF vwl nUM
muV igaf. rhOx ipMz qwk jmdUq sfzy ipwCy Bwijaf ijwQy cVHfeI ivwc acfnk sfzy
sfeIkl dI cYn Auqr geI.
‘‘hux
ikwQy jfEgy? kwZo tokn! Bro jurmfnf.” hiPaf-hriKaf hoieaf, Auh kVikaf. ‘‘ikhVf
lsMs? kfhdf lsMs? ikAuN BrIey zMn? qYnUM pqY, afpF ikwQy KVy hF.” cyn cVHf ky
bfpU Gurikaf.
‘‘koeI
nhIN. Pyr ikqy Èihr `c afeyNgf nhIN? aiVwky afey qoN bwcy, bYTkF kZfAUN, nwk
rgVfAUN aOr jurmfnf TokUM’’ kih ky kucIcIaF vwtdf jmdUq ajy vI awKF kwZ irhf sI.
‘‘Eey
qUM kMm kr, afpxf. biGafV ijhf nf hovy. jy bgYr lsMs qoN twkrUM qF hI TokyNgf
jurmfnf. qyry vrigaF kr ky hI Èihr ivwc kfAuN pYNdy ny, AuWlU bfitaf.” bfpU
cihkdf irhf. hwQ AuWqy hwQ mfr ky hwsdf irhf.
Auh
lfl-pIlIaF awKF vflf POjI ijhf bMdf muV ky awj qwk nhIN tkiraf. nihrI ptvfrI, jo
pMj rupey irÈvq lY ky bfpU nUM sfrI ËmIn nUM muPq sUey df pfxI lfAux dI KuwlH dy
idMdf aqy ibjlI vflf aÈok kumfr jo 1970 ivwc sfzI nvIN motr leI iPitMg cYWk krn
afieaf, dsF df iewk not lY ky bfgo bfg hoieaf, muV igaf sI. dovyN hux vI murJfey
ijhy, iml jFdy hn, pr Auh icwtf kuwkV POjI bfbf ikwQy cilaf igaf, smJ nhIN lwgdI.
Èfied Aus nUM Auprly lfiesYNsF vfly lY gey hoxgy .
vrdI puls dI: ikqy dfÊ nf lwg jfey-kFqf
Èrmf
‘puls
ihrfsq `c mOq’, ‘vrdI hoeI dfg-dfr’, ‘jdoN vfV hI Kyq nUM Kfx lwgI’ vrgIaF KbrF
awj-kwlH aksr aKbfrF dIaF surKIaF bxdIaF rihMdIaF hn. ieho ijhIaF KbrF pVH ky
mYnUM awDI ku sdI pihlF dy idn cyqy afAux lwgdy ny, jdoN asIN afpxy ipqf jI nfl
QfixaF `c rihMdy sI. afpxy hoÈ sMBflx qoN lY ky pMdrF ku sfl dI Aumr qwk sfnUM
AunHF nfl vwK-vwK QfvF `qy rihx df mOkf imilaf. bhuqI vfr cfrdIvfrI dy aMdr jF
afs-pfs hI kuafrtr huMdy sn. kdI-kdI nyVy dy Èihr jF ksby ivwc mkfn ikrfey `qy
lY ky rihxf pYNdf sI.
Qfxy dy
aPsr qy krmcfrI cfhy ikqy vI rihMdy, afpxy afp nUM iewk vwzy anuÈfisq pirvfr df
mYNbr smJdy sn. iewk mYNbr dI smwisaf sB dI sFJI smwisaf huMdI sI. iksy sMkt jF
aOkV smyN sbMDq ivakqI jF pirvfr dI mdd krnf pRmuwK PrË smiJaf jFdf sI. ËubfnI
jmHF-Krc vflI ÈoÈybfËI ikDry nËr nhIN sI afAuNdI. mYnUM Xfd hY keI vfrI iksy
krmcfrI nUM aglI qrwkI vfsqy nON mhIny dI tryinMg leI iPlOr jfxf pYNdf sI. aijhy
smyN krmcfrI afpxf pirvfr AuQy hI Cwz ky inÈicMq ho ky tryinMg leI rvfnf huMdf.
ipwCoN Aus dy pirvfr dI dyKBfl df iËMmf sbMDq Qfxy dy stfP df huMdf.
ies qoN
ielfvf sB lok jfq, vrg, Drm dy vKryivaF qoN Aupr AuT ky iewk dUjy dy pirvfrk aqy
smfjk smfgmF ivwc Èfml huMdy. kdI-kdI qF loV pYx `qy pUrI iËMmyvfrI hI Qfxy df
stfP afpxy isr lY lYNdf. iewk vfrI ipqf jI jdoN srihMd Qfxy dy ieMcfrj sn, AunHF
kol iewk nOjvfn ispfhI jfgIr isMG nvF BrqI ho ky afieaf. ivcfry dy mF-bfp nhIN
sn. nf hI koeI sMbMDI, ijhVf Auhdf Gr vsfAux df iPkr krdf. Auhdy ivafh df qopf
Brdf. ieh icMqf vI Qfxy vfilaF dI sI. ivwcoN hI iksy Zo-myl bxf ky irÈqf
krvfieaf.
QoVHy
idnF bfad hI awiDEN vwD Qfxf, Bfv Qfxydfr, hOldfr, ispfhI, munÈI brfqI bx ky
jfgIr isMG nUM ivafhux Zuwky. jfgIr isMG df pwb DrqI `qy nhIN sI lwg irhf. puls
dI ies ibnF vrdI tukVI df svfgq pMcF-srpMcF ny kIqf. Gr vfilaF dy isr DfV nUM
dyK ky AuvyN aOsfx mfry gey. iksy mylx ny-
‘mfsVf, KVf
vy KVoqf qyrf lwk Qwk jU,
nfl byby
nUM ilafAuNdf vy aVHokx (shfrf) lwg jU.’
jF
‘kuVmF df
bfhmxF lfzlf jI,
kMnIN gwzy
df phIaf.’
vrgIaF
iswTxIaF suxf ky brfqIaF dI imwtI plIq nhIN kIqI. zry-sihmy Gr vfilaF ny
kfhlI-kfhlI lfvF-Pyry krvf ky kuVI nUM zolI pfieaf qy pulsIaF nUM ipMz dI jUh
tpf ky suwK df sfh ilaf.
ieDr
srihMd kuafrtrF ivwc afAux `qy vhutI nUM zolI `coN Auqfr ky pfxI vfrn vflf sws
df rol vI ivwcoN iksy hOldfrnI ny kIqf. hux ieMny sflF bfad mYnUM ieh soc ky mËf
afAuNdf hY ik afm qOr `qy qyË-qrfr qy sKq puls vfly ikvyN sfAU-bIby, cfcy-qfey
qy Brf bx ky jfgIr nUM ivafh ky ilafey. ies ivafh dI keI idn rOxk rhI. ieho ijhI
apxwq qy inwG awj-kwlH ikDry nhIN lwBdf.
Èfied
iesy kr ky aprfD Gwt sn. hvflfq `c aksr AuWlU boldy. koeI inwkf-motf, cor-amlI
jF ÈrfbI Psdf qF mfVI-motI cihl-pihl huMdI. hvflfq ivwc bYTy cor jF blYkIey
sfnUM icVIafGr dy jfnvr lwgdy. mfrkuwt vI sfDfrn hI huMdI. jurm kbUl krvfAux
vfly iksy qsIhf-kyNdrF bfry kdI nhIN sI suixaf. nf hI awj-kwlH vFgUM idl-dihlf
dyx vflIaF axmnuwKI sËfvF bfry suixaf sI. doÈIaF dI JfV-JMb jF murMmq Qfxy dy
KuwlHy ivhVy ivwc hI huMdI sI. iewk-awDy dI cMgI KfsI iCwqr pryz, bfkIaF leI
nsIhq huMdI. iesy leI bhuqy ibnF kuwt-KfiDaF iekbfl-ey-jurm kr lYNdy.
aijhy
smyN sfnUM bfhr inklx dI afigaf nhIN sI huMdI. sfnUM kuafrtr dy aMdr hI AunHF dI
hfl-duhfeI suxdI rihMdI. pihlI juwqI pYNidaF hI ieAuN cIk-ichfVf pfAuNdy qy lyrF
Cwzdy, ijvyN ksfeI dI CurI hyTF bwkrf. AunHF dIaF bhuVIaF, ‘‘hfey, mfipE mfr gey.”
dUr-dUr qwk suxdIaF. kuJ aijhy iqkVmbfË jF Èfied zrpok huMdy, jo afpxI vfrI
afAux qoN pihlF hI aijhf ‘kfrnfmf’ krdy ik afsy-pfsy KVy nwk `qy rumfl rwK lYNdy
iPr suKflf sfh lYx leI ieDr-AuDr iKsk jFdy. kuwtx vfly kuwtmfr Buwl ky ieho
ijihaF nUM iKwc-DUh ky hltI `qy iljFdy qy sfP-sPfeI krvfAuNdy. QoVHI dyr pihlF
juwqIaF dI CF hyT ipaf Aus idn df iÈkfr ‘jfn bcI so lfKoN pfey’ dy aMdfË ivwc
AuTdf qy afpxy AunHF jugfVU sfQIaF nUM mn hI mn duafvF idMdf hoieaf afpxI koTVI
vwl nUM cwl pYNdf. Aus idn bfkIaF nUM vI igwdV-kuwt qoN CuwtI iml jFdI. kdI-kdI
keI idn koeI kys nf afAuNdf. ispfhI ivhly awk jFdy.
iesy
qrHF dy iewk idn isKr dupihry Ëor dI Tfh-Tfh dI afvfË suxfeI idwqI. sfhmxy koeI
‘apryÈn pfsy-BMn’ vI nhIN sI cwl irhf. puwCx `qy pqf lwgf ik koeI kys nf afAux
kr ky ispfhI qy munÈI roËnfmcy nUM juwqIaF mfr-mfr ky afpxI BVfs kwZ rhy hn.
AunHF idnF ivwc puls df pUrf dbdbf sI. ‘Aupr krqfr qy hyT Qfxydfr’ vflI gwl
solHF afny swc sI. jdoN kdI puls iksy qPqIÈ afid dy sbMD ivwc iksy ipMz phuMcdI,
sfry ipMz nUM BfjVF peIaF huMdIaF. jxf-Kxf lMGdf vVdf iewk dUjy dy kMn ivwc
dwsdf jFdf, ‘‘ipMz ivwc puls AuqrI hoeI aY.”
hux smF
bdl igaf hY. puls dy ZMg-qrIky vI bdl gey hn. hux qF puls ieMnI cOkMnI qy
cfk-cObMd ho geI hY ik ibnF jurm kIqy keI-keI ivakqI iewko jurm df iekbfl kr
lYNdy ny. puls vI kI kry. aprfD vwD gey hn. AuproN rfjnIqk dbfa kfrn puls leI
eImfndfrI nfl kMm krnf muÈkl ho igaf hY. pRcfr qy psfr sfDnF dy vDx nfl koeI gwl
lukI-iCpI nhIN rihMdI. ipCly kuJ smyN qoN puls dIaF vDIkIaF nUM ijvyN mIzIaf ny
pyÈ kIqf hY, Aus qoN lok-ihqU smJy jFdy puls sMgTn dI CbI nUM Zfh lwgI hY.
mYnUM
ivÈvfs hY ik hux vI ies ivBfg ivwc bhuqy lok smrpx dI Bfvnf nfl kMm krn vfly hn.
hyTly sqr `qy KVf mnoivigafnk qOr `qy isiKaq krnf smyN dI loV hY. iPr Èfied puls
nUM Ëor-ËbrdsqI krn dI ËrUrq hI nf rhy. nfl hI puls afpxf PrË isdkidlI nfl
inBfey. afpxI vrdI dI afn-Èfn qy pivwqrqf nUM brkrfr rwKy, qF hI ‘puls jnqf dI
dosq hY’ qy ‘puls jnqf dI shfieqf leI hY’ df sMklp sfrQk hovygf. afmIn!
qyrf nfm qF hr koeI jpdf, pr aMdroN jpdf
koeI koeI
zf[ hrIÈ mlhoqrf
BgqF qoN
afm suxn ivwc afAuNdf hY ik ‘ivrQI nf jfey jn kI ardfs’. pr jdoN ieh KbrF suxn
nUM imldIaF hn ik Drm sQfn dI Xfqrf `qy gey lok hfdsy df iÈkfr ho gey qF suafl
AuTdf hY ik kI iehnF dIaF ardfsF swcy idloN nhIN sI kIqIaF geIaF. aijhf duKFq hr
sfl hI vfprdf hY, pr AunHF df rwb cuwp-cfp ieh qmfÈf dyKdf rihMdf hY. ho skdf hY
ik Bgq-jn Aus df nfm ‘aMdroN’ nf jpdy hox.
bfrF sfl
bfad lwgdy kuMB myly ivwc sqMbr 2003 ivwc qkrIbn 50 lwK lokF df iekwT sI. ies
myly ivwc iqMn drjnF qoN vwD Bgq mfry gey aqy awT drjnF qoN iËafdf ËKmI hoey.
sfl 2005 ivwc sMDrf dyvI dy mMdr ivwc sflfnf myly smyN 300 dy krIb ÈrDflU mfry
gey aqy 500 ku ËKmI ho gey.
bhuqy
Bgq mqlbpRsq huMdy hn aqy iesy kr ky afpxy aqy isrP afpxy prvfr dy jIaF leI
suwKxf suwKdy hn, pr lokF nUM kihMdy hn ik asIN qF srbwq df Blf mMgdy hF. iehnF
dy ies kQn df prdf PfÈ qF Aus vyly hI ho jFdf hY, jdoN ieh afpxy-afpxy gurU,
dyviqaF aqy dyvIaF ivwc rMgy iewk dUjy nfl nPrq krdy hn aqy mrn-mrfAux qwk cly
jFdy hn. Dfrmk kwtVvfd qoN kOx nhIN jfxU? gujrfq dy dMgy, pMjfb df sMqfp,
qfilbfn dy kwtVvfd dy awj kwlH dy rMg aqy Xorp dy eIsfeI dyÈF dy kfly aPrIknFnfl
kIqy kfrnfmy. 13 jnvrI 2001 nUM kuMB dy myly smyN qkrIbn iewk kroV lokF ny myly
ivwc ÈmUlIaq kIqI sI aqy mylf Kqm hox `qy keIaF ny afpxIaF bËurg dfdIaF, nfnIaF
aqy mFvF nUM AuQy hI Cwz idwqf. iehnF lfcfrF dI igxqI ds hËfr qoN iËafdf sI.
hr sfl
amrnfQ dI Xfqrf vyly BgqF dy mrn dIaF KbrF afAuNdIaF rihMdIaF hn. qfiml nfzU
ivwc kflI aMmf df bolbflf hY. Aus nUM KuÈ krn leI hr vrHy 100 kMvfrIaF lVkIaF
nUM toey ivwc suwt ky iewk imMt leI ËmIn hyTF dwb idwqf jFdf hY. hr sfl ieh mfrU
rsm vyly keI bwcIaF aMmF nUM ipafrIaF ho jFdIaF hn.
mfnisk
rogF bfry Bfrq ivwc smJ bVI Gwt hY aqy iesy kr ky mfnisk rogIaF nUM BUq icMbVn
nfl joV idwqf jFdf hY. Aus BUq nUM srIr ivwcoN bfhr kwZx leI grm icmitaF, sIKF
aqy soitaF dI vrqoN kIqI jFdI hY. ies Ëflm nUM kuwtmfr nfl jfalI sfD-bfby keI
mfnisk rogIaF nUM mOq dI GoVI cfVH idMdy hn. keI mfnisk rogIaF nUM sMglF nfl
bMnH ky rwiKaf jFdf hY aqy iPr AunHF dI byqhfÈf kuwtmfr kIqI jFdI, qF ik AunHF
ivwc vVy aKOqI ijMn, BUq-cVyl nUM bfhr kwZ ky AunHF nUM TIk kIqf jf sky. iesy
Dfrnf kr ky qfiml nfzU dy iËly rfmfnfQpurm dy iewk ipMz iervfVI dI drgfh mÈhUr
hY. AuQy mfnisk rogIaF nUM sMglF nfl bMnH ky rwiKaf jFdf hY ik drgfh dI ÈkqI
iehnF nUM afpy TIk kr dyvygI. Aus drgfh ivKy 6 agsq 2001 nUM awg lwg geI aqy
drwKqF nfl bwDy 25 mfnisk rogI afpxI jfn qooN Do bYTy. drgfh vflf pIr ieh zrfmf
awKF bMd krI cuwp-cfp dyKdf irhf.
28 sqMbr
2002 nUM 18 lok Aus vyly rwb nUM ipafry ho gey, jdoN Auh bhujn smfj pfrtI dI
rYlI qoN vfps af rhy sn. ieh Bfxf lKnAU ivKy cfrbfg rylvy styÈn `qy vfpiraf.
lKnAU
ivwc hI lfl jI tMzn df jnm idn ipClIaF lok sBf coxF vyly mnfieaf igaf. BfrqI
jnqf pfrtI ny grIb aOrqF nUM ssqIaF sfVHIaF muPq vMzx df srpMc rcfieaf. sfVHIaF
dy lflc ivwc 21 grIb aOrqF mfrIaF geIaF. sfVHIaF dI iKwcf-DUhI AunHF leI kPn
iswD huMdI.
ieh qF
isrP kuJ ku hI aMkVy hn, jo aKbfrF dIaF surKIaF bx gey. Bfrq vrgy mulk ivwc hr
sfl aYksIzYNtF aqy ËihrIlI Èrfb pIx nfl vI sYNkVy mOqF huMdIaF hn, kfrF, skUtrF,
motrsfeIklF aqy trwkF dy cflkF dy zrfeIivMg lfiesYNs ibnF koeI tryinMg ilaF aqy
tYst qoN Gr af jFdy hn. notF df cVHfvf afpxI krfmfq kr mfrdf hY. srkfrF nUM lokF
dI ihPfËq df koeI iPkr nhIN. ihMdosqfn ivwc zrfeIivMg lfiesYNs dyx df mqlb mOq
df srtIiPkyt hY. trYiPk dy koeI inXm nhIN hn, pr hfkm ÈRyxI kfrF, skUtrF,
motr-sfeIklF dI bhuqfq nUM hI qrwkI khIN jFdI hY. keI QfeIN lok aYksIzYNt hox
vflI QF `qy mwtIaF, mMdr aqy zyry bxf ky cVHfvf cfVHn nfl surKrU hox dI koiÈÈ
krdy hn. aMD-ivÈvfsF nUM dUr krn leI srkfrF koeI Auprflf nhIN krdIaF, sgoN jo
lok iehnF dI ivroDqf krdy hn, AunHF nUM kcihrIaF ivwc pyÈ kIqf jFdf hY.
rfjsQfn
dy Èihr joDpur dy lfgy krnI mfqf df mMdr hY. AuQy cUihaF nUM pRsfd Kvf ky AunHF
dI pUjf kIqI jFdI hY.
Bfrq
ivwc Dfrimk asQfnF dI Brmfr hY, pr ividak adfiraF aqy hspqflF dI Gft hY. Bfrq dI
jngxnf dI irport 2001 muqfbk Bfrq ivwc 24 lwK Dfrimk asQfn hn. zyiraF, mwtIaF
aqy hor mnOqI QfvF dI igxqI ies qoN Gwto-Gwt duwgxI hovygI, pr jdoN hspqflF vwl
ingHf mfrI jfvy qF AunHF dI igxqI isrP 6 lwK dy krIb aqy ividak adfiraF dI igxqI
qkrIbn 15 lwK lwBdI hY.
ajokI
isafsq eynI iËafdf gMDlI ho geI hY ik lokF dIaF Dfrimk BfvnfvF nUM vot bYNk vjoN
vriqaf jf irhf hY. Dfrimk BfvnfvF nUM iPrkU rMgq dy ky afpxy Pfiedy leI
dMgy-Psfd krf ky lokF ivwc nPrq vDfeI jFdI hY. iesy kr ky iPrkfpRsqI qy Dfrimk
jnUMn Bfrq ivwc vD irhf hY. nlfiek lIzr ies jnUMn dI vkflq krdy hn qy kihMdy hn
ik pfKMzI iksm dy sfDF-sMqF afid ivruwD kys drj nf kIqy jfx, jdoN ik iehnF dIaF
TwgIaF afey idn aKbfrF dIaF KbrF bxdIaF rihMdIaF hn.
jnvrI
2001 nUM kolkfqf ivwc BfrqI ieiqhfs kFgrs dy PMkÈn smyN zfktr aimRiqaf syn nobl
purskfr jyqU qoN AudGftn krvfieaf igaf. AunHF ny afpxy BfÈx ivwc ikhf ik rmfiex
aqy mhFBfrq imiQhfsk dsqfvyË hn aqy iehnF nUM ieiqhfsk dsqfvyË vjoN pRmfxk nhIN
mMinaf jf skdf, pr kI asIN afpxI pVHfeI dy islybsF ivwc iehnF Dfrimk iviÈaF bfry
aflocnfqmk pVcol krn dI afigaf idMdy hF?
kMipAUtr
aqy tI vI vrgy mfiDam dy ijwQy hF-pwKI gux hn, AuQy dUjy pfsy nFh pwKI guxF nUM
vI awKoN proKy nhIN kIqf jf skdf. awj-kwlH keI cYnl aYho ijhy hn, jo idn rfq
BgqI df hI pRcfr krI jf rhy hn. ies nfl lokF ivclf aMD-ivÈvfs hor pwkf hoeI jf
irhf hY aqy AunHF ivwc ikMqU-pRMqU krn df mfdf Kqm huMdf jf irhf hY.
cfhIdf
qF ieh hY ik Drm dI hF aqy nFh-pwKI dyx bfry ivdvfnF qoN tI vI Aupr sfriQk bihs
krfeI jfvy, ivigafnk nËrIey qoN priKaf jfvy aqy Drm dI awj dy dOr ivwc mhwqqf
nUM sfiraF pfisaF qoN dyiKaf jfvy. ieh kMm qF hI ho skdf hY, jykr srkfrF
suihrdqf nfl lokF dy Bly leI socx.