
Ǿñ·
çÅ ÜòÅì Õ¹¾Õó Áå¶ ×¶Ô±§ çÅ ÜòÅì ÚéÅ ç¶ Õ¶ ÁÃñÆ Ã¹ÁÅñ é±§ ñÆÔ 寺 ñÅÇÔÁÅ ÜÅ ÇðÔÅ
þ
ÇÕðêÅñ ÇçØ, ìÇá§âÅÍ
î¯ì: @IHEED-H@GIG
ìÆìÆ Ã¹Çð§çð
Õ½ð ÇéÔÅñ çÅ ê¾åð ǧâÆÁÅ Áò¶ÁðéËÃ ç¶ Á×¾Ãå Á§Õ ÓÚ Ûêä Çê¾Û¯º Çþֻ ç¶ ÇÂ¾Õ òð×
ÓÚ ÇÂÔ ìÇÔà ھñ êÂÆ ÇÕ, ÕÆ Ãê¯ÕÃîËé ç¶ Ã§êÅçÕ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø Çê¾Ûñ¶ é½ ×¹ð±
ÃÅÇÔìÅé é±§ î§éç¶ Ôé Ü» éÔÆºÍ C@ Á×¾Ãå é±§ ìÇá§âÅ ÇòÖ¶ ¶Õà ն ìÅðÕ Üæ¶ì§çÆ çÆ
Ô¯ÂÆ îÆÇà§× ç½ðÅé òÆ íÅÂÆ ùÖÜÆåêÅñ ÇÃ§Ø í¹¾Ú¯ î§âÆ é¶ ÇÂÔ ÃòÅñ ê¹¾Û ÇñÁÅ å»
êzì§èÕ» òñ¯º À¹Ã é±§ ç¾ÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÇÕ Ã: ÇÂÕòÅÕ ÇÃ§Ø ê¾àÆ çÅ ñ¶Ö ÇÂ¾Õ òËìÃÅÂÆà 寺
êó· Õ¶ ò¶Ö¯Í À¹Ã é¶ Ãê¾ôàÆÕðé ç¶ Çç¾åÅ þÍ Ã¹ÖÜÆåêÅñ ÇÃ§Ø òñ¯º ÇÂÔ ÕÇÔä Òå¶ ÇÕ
Ãê¾ôàÆÕðé ÇÂÕòÅÕ ÇÃ§Ø ê¾àÆ éÔÆº ìñÇÕ Ü¯Ç×§çð ÇÃ§Ø õ¹ç ÁÅêä¶ ÁõìÅð ÓÚ ç¶äÍ À¹Ã Ã
å» À¹é·» é±§ ÇÕÔÅ Ç×ÁÅ ÇÕ F Ãå§ìð é±§ Ú§âÆ×ó· ÇòÖ¶ îÆÇà§× Ô¯ ðÔÆ þ, À¹Ã Ã
À¹é·» 寺 ÜòÅì îÆÇà§× Çò¾Ú ÁÅ Õ¶ ñËäÍ F Ãå§ìð çÆ îÆÇà§× ÓÚ À¹é·» é¶ Ü¯ ÜòÅì
Çç¾åÅ, À¹Ô å» H Ãå§ìð çÆ Ãê¯ÕÃîËé ÁõìÅð ç¶ ê¿é» é§: G Óå¶ ñ¾×Æ î¹¾Ö õìð ÓÚ êÅáÕ»
é¶ êó· ÔÆ ÇñÁÅ Ô¯äÅ þÍ Ô¯ ÃÕçÅ þ ÇÕ îÆÇà§× Çò¾Ú ìËᶠ¶Õà ն ìÅðÕ Üæ¶ì§çÆ ç¶
î˺ìð Áå¶ Ãê¯ÕÃîËé ç¶ êzçÃÕ» çÆ åþñÆ Ô¯ ×ÂÆ Ô¯ò¶ êð Ø¾à 寺 ؾà î¶ðÆ åþñÆ å»
éÔÆº, ÇÂà ñÂÆ ç¯ Ôðø» ÓÚ ÜòÅì î§×ä ñÂÆ î˺ ÇÂ¾Õ ñ¶Ö ÇñÇÖÁÅ, ÇÜÔóÅ Ã¾Ú çÆ êàÅðÆ
ÓÚ ç¯ ÇÕôå» ÓÚ AB å¶ AC Ãå§ìð é±§ çêÅçÕÆ ÕÅñî ÓÚ ÛÇêÁÅÍ ÇÂÔ ñ¶Ö ÇÃ¾Ö òÆÕñÆ
AH-BD Ãå§ìð Á§Õ ÓÚ òÆ Ûê ü¾ÇÕÁÅ þ Áå¶ ÇÃ§Ø ÃíÅ ÕËé¶âÅ, ê¿ÜÅì à±â¶ ÇéÀ±Ü ÁÅÇç òËì
ÃÅÂÆà Óå¶ òÆ êË ü¾ÕÅ þÍ ÇÂà À¹êz§å ÇÂ¾Õ ñ¶Ö Ãå§ìð Áå¶ åÆÃðÅ ñ¶Ö ç¯ ÇÕôå» ÓÚ
AI-B@ Ãå§ìð Á§Õ ÓÚ òÆ Ã§êÅçÕÆ ÕÅñî ÓÚ Ûê ü¾Õ¶ Ôé Áå¶ ÕÂÆ Ô¯ð òËìÃÅÂÆà Òå¶ òÆ êó·¶
ÜÅ ÃÕç¶ ÔéÍ ÇÂåéÅ ÇñÖä 寺 À¹êz§å î˺ ÃîÞçÅ ÃÆ ÇÕ ÃîÞä òÅñ¶ ÇÂåé¶ Õ¹ éÅñ ÃîÞ ÜÅä×¶
Áå¶ ÇÜé·» éÔÆº ÃîÞäÅ, À¹é·» ñÂÆ Ô¯ð Õ¹Þ òÆ ÇñÇÖÁÅ ÜÅò¶, À¹é·» Óå¶ Õ¯ÂÆ ÁÃð éÔÆº
Ô¯äÅÍ î¶ðÅ ÇÂÔ òÆÚÅð ÃÔÆ Çþè Ô¯ÇÂÁÅ Ü篺 ÇÂÕòÅÕ ÇÃ§Ø ê¾àÆ òñ¯º Çç¾å¶ ×¶
Ãê¾ôàÆÕðé òÅñÅ ñ¶Ö î˺
www.punjabtodaynews.com
Óå¶ Á¾Ü î¹ó êó· ÇñÁÅÍ Õ¹Þ Ô¯ð òËìÃÅÂÆà» Ö¯ñ· Õ¶ ò¶ÖÆÁ» å» ÇÂÔ ñ¶Ö êÇÔñ» òÆ ÕÂÆ
òËì ÃÅÂÆà» Óå¶ êÅÇÂÁÅ ÜÅ ü¾ÕÅ ÃÆ, Çܾ毺 ÃîÞ ÁÅÂÆ ÇÕ ÇÂÔ À¹ÔÆ ñ¶Ö þ, ÇÜà Ãì§èÆ
ÇÕÔÅ ÜÅ ÇðÔÅ ÃÆ ÇÕ Ã: ê¾àÆ é¶ Ãê¾ôàÆÕðé ç¶ Çç¾åÅ þ, ÇÜà 寺 Ãí çÆ åþñÆ Ô¯ ÜÅäÆ
ÚÅÔÆçÆ þÍ ÇÂà ñÂÆ À¹Ã ñ¶Ö é±§ ÇèÁÅé éÅñ êÇó·ÁÅÍ
î˺ Ã: ÇÂÕòÅÕ
ÇÃ§Ø ê¾àÆ çÅ Ççñ¯º ÃÇåÕÅð ÕðçÅ Ô» ÇÕÀ¹ºÇÕ À¹é·» ç¶ ÕÂÆ ñ¶Ö êó·Æç¶ Ôé, ÇÜà 寺
ÃîÞ ÁÅÀ¹ºçÆ þ ÇÕ À¹é·» ç¶ îé Çò¾Ú î¶ð¶ ò»× ÇÃ¾ÖÆ ñÂÆ åóê þ Áå¶ À¹Ô èðî Çò¾Ú çÅÖñ
ԯ¶ ìzÅÔîäòÅç, êÅÖ¿âòÅç, â¶ðÅòÅç Áå¶ ê¹ÜÅðÆòÅç 寺 ÇÃ¾Ö Õ½î é±§ ÇéÜÅå ÇçòÅÀ¹äÅ
ÚÅÔ¹§ç¶ Ôé Áå¶ ÇÂö Ã¯Ú é±§ ñË Õ¶ À¹Ô Ãê¯ÕÃîËé é±§ ´»åÆÕÅðÆ ÁõìÅð ÃîÞ Õ¶ ÇÂà ç¶
Õ¾àó ÃîðæÕ ìä¶ ÔéÍ êð Áëïà ԯÇÂÁÅ ÇÕ À¹é·» Ǿñ· çÅ ÜòÅì Õ¹¾Õó Áå¶ ×¶Ô±§ çÅ
ÜòÅì ÚéÅ ç¶ Õ¶ ÁÃñÆ ÃòÅñ é±§ ñÆÔ 寺 ñÅÔ¹ä çÆ Õ¯Çôô ÕÆåÆ þÍ ÁÃñÆ ÃòÅñ þ ÇÕ ÕÆ Ã:
ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø çÆ Ã¯Ú ÇÂÔ þ ÇÕ ìÅì¶ éÅéÕ é¶ ÁÅêä¶ Ô¾æÆº ÇÕö é±§ ×¹ð×¾çÆ Çç¾åÆ ÔÆ
éÔÆº ÇÕÀ¹ºÇÕ À¹Ô ç¶ÔèÅðÆ ×¹ð±â§î· ÚñÅÀ¹äÅ ÔÆ éÔÆº ÃÆ ÚÅÔ¹§ç¶Í ܶ ×¾çÆ éÔÆº Çç¾åÆ
å» ÁÃÆº À¹é·» 寺 Çê¾Û¯º ԯ¶ I ×¹ð± ÃÅÇÔìÅé é±§ ÕÆ éÅî ç¶ÂÆÂ¶Í À¹é·» é±§ ×¹ð±
î§éÆÂ¶ Ü» é»? ܶ ×¹ð± î§éç¶ ÔÆ éÔÆº å» À¹é·» Çò¾Ú¯º ê¿Ü ×¹ð±Á» çÆ À¹ÚÅðÆ Ô¯ÂÆ
ìÅäÆ ÁÅê ÔÆ ð¾ç Ô¯ ×ÂÆ, ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì òÆ ð¾ç Ô¯ Ç×ÁÅ ÇÕÀ¹ºÇÕ Ü¶ ê¿Üò¶º ×¹ð±
ԯ¶ ÔÆ éÔÆº å» ÇÂÃ çÆ Ã§êÅçé» ÇÕÃ é¶ ÕÆåÆ? ܶ çÃò¶º ×¹ð± ԯ¶ ÔÆ éÔÆº å» õÅñÃÅ
ÇÕÃ é¶ ÃÅÇÜÁÅ å¶ ×ð± ×§zæ ÃÅÇÔì ÜÆ é±§ ×¹ð± î§éä çÅ Ô¹Õî ÇÕÃ é¶ ÕÆåÅ? Ã: ÇÂÕòÅÕ
ÇÃ§Ø ê¾àÆ é¶ ÇÂÔ éÔÆº ò¶ÇÖÁÅ ÇÕ ÇÂÔ ÃòÅñÕðåÅ Õ½ä Ôé, ÇÂà ñÂÆ À¹Ã é¶ ò¶ðò¶ éÅñ
ç¾ÃäÅ ô¹ð± ÕÆåÅÍ ÇÂÔ ò¶ðòÅ ÇñÖä 寺 êÇÔñ» Ã: ê¾àÆ é±§ ÇÂÔ êåÅ Ô¯äÅ ÚÅÔÆçÅ ÃÆ ÇÕ
ÇÂé·» ùèÅðòÅçÆ Õ§î» é±§ ò¶Ö Õ¶ ÔÆ å» Á¾Ü ç¶ ÃòÅñÕðåÅ À¹Ã ç¶ Õ¾àó ÃîðæÕ ðÔ¶ ÃéÍ
êð À¹é·» Õ¾àó ÃîðæÕ» òñ¯º ô§Õ¶ ÇéÇòðå Õðé ñÂÆ ê¹¾Û¶ ×¶ ÃòÅñ» éÅñ À¹Ô
Á§èÇòÃòÅÃÆ, Ãê¯ÕÃîËé Çòð¯èÆ Ü» ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ç¶ ÖðÆç¶ ԯ¶ ÇÕò¶º ìä ×¶? À¹é·»
ÇñÇÖÁÅ ÒÒÜ篺 òÆ Õç¶ å¾å ×¹ðîÇå 寺 êzäŶ ÇòçòÅé»/ì¹èÆÜÆòÆÁ»/ñ¶ÖÕ»/×¹ðîÇå ֝ܯÁ»
é¶ ÇÃ¾Ö èðî ç¶ ÇÕö òÆ Áññ Ü» ÇÃè»å» 寺 ìzÅÔîäòÅçÆ ×ñìÅ À¹åÅð Õ¶ ×¹ð± éÅéÕ
ÃÅÇÔì ÜÆ ç¶ Ã¾Ú çÆ ð½ôéÆ é±§ ñ¯Õ» ÃÅÔîä¶ ð¾ÇÖÁÅ þ å» ê¹ðÅåé Ã 寺 À¹Ã ÕðîÕ»â
Ü» Á§èÇòÃòÅô» é±§ î§éç¶ Ô¯Â¶ Çþֻ ç¶ îé é±§ á¶Ã Üð±ð òÜçÆ þ êð ×Ô¹ éÅñ Çéðê¾Ö
Ô¯ Õ¶ ×¹ðìÅäÆ çÆ ð½ôéÆ Çò¾Ú ò¶ÇÖÁÅ ÜÅò¶ å» Ãí Õ¹Þ áÆÕ êzåÆå Ô¹§çÅ ÜÅêçÅ þ å» îé
Á§çð ÜÅÇ×zåÆ ÁÅ Ü»çÆ þÍ ðÔÆ ×¾ñ ìÆìÆ Ã¹Çð§çð Õ½ð ÜÆ çÆ å» À¹é·» é¶ Ãí 寺 ò¾âÅ
ÇÂñÜÅî ÇÂÔÆ ñ×ÅÇÂÁÅ þ ÇÕ Ãê¯ÕÃîËé ç¶ Ã§êÅçÕ ×¹ð± éÅéÕ ÃÅÇÔì 寺 Çìé» ìÅÕÆ é½
×¹ð±Á» çÆ Ô¯ºç é±§ éÔÆº î§éçÅ êð ÇÂÔ ÇÂñÜÅî ìÆìÆ ÜÆ çÅ ÇéÜÆ þ ÇÕÀ¹ºÇÕ À¹é·» çÅ
ÕÇÔäÅ þ ÇÕ Ü¯Ç×§çð ÇÃ§Ø é¶ î¶ð¶ éÅñ Ô¯ÂÆ ×¾ñìÅå ç½ðÅé î§ÇéÁÅ þÍÓÓ Áëïà þ ÇÕ Ã:
ÇÂÕòÅÕ ÇÃ§Ø ê¾àÆ é¶ ìÆìÆ Ã¹Çð§çð Õ½ð ÇéÔÅñ ç¶ ÇÂñÜÅî é±§ ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø éÅñ Ô¯ÂÆ
×¾ñìÅå ç½ðÅé î§ÇéÁÅ ç¾Ã Õ¶ ÇÂ¾Õ ÇéÜÆ ÇÂñÜÅî ìäÅ Çç¾åÅÍ ÔÅñ» ÇÕ ìÆìÆ Ã¹Çð§çð Õ½ð
ÇéÔÅñ é¶ ÃÅø ñø÷» Çò¾Ú ÇñÇÖÁÅ þ ÇÕ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø é¶ ÇÂÔ ôìç âÅ. ÔðÇܧçð ÇçØ
Ççñׯð çÆ îÅåÅ ç¶ í¯× ÃîÅ×î ÓÚ AG îÂÆ é±§ î¯ÔÅñÆ ç¶ ×¹ðç¹ÁÅð¶ Çò¾Ú ÕÔ¶ ÃéÍ Ã:
ê¾àÆ çÅ ÇÂÔ ÕÇÔäÅ òÆ ÃÚÅÂÆ 寺 ç±ð þ ÇÕ À¹Ã Ã ÃîÅ×î ÓÚ Ô¯ð òÆ ÇòçòÅé þÜä ìËá¶
Ãé, À¹é·» é¶ ÇÂÔ î¹¾çÅ ÇÕÀ¹º éÔÆº À¹áÅÇÂÁÅ, ÇÂà ñÂÆ ÇÃðø ìÆìÆ ÇéÔÅñ òñ¯º ÇÂåðÅÜ
Õðé ÓÚ ÇÕå¶ å» Õ¹Þ õðÅìÆ þÍ Ã: ê¾àÆ é±§ ôÅÇÂç ÇÂÔ êåÅ éÔÆº Ü» ÜÅäì¹¾Þ Õ¶ Á¾Ö¯º
êð¯Ö¶ Õð ðÔ¶ Ôé ÇÕ À¹æ¶ ÔÅÜð ÇòçòÅé» Çò¾Ú¯º ÔÆ ìÅÁç Çò¾Ú ؾà 寺 ؾà A@ ÇòÁÕåÆÁ»
é¶ îåÅ êÅà ÕðÕ¶ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø é¹±§ Ãê¾ôàÆÕðé ç¶ä ñÂÆ ÇÕÔÅ ÃÆ Áå¶ À¹Ã îå¶ Óå¶
çÃåÖå Õðé òÅñ¶ Á¾Ü òÆ ìÔ¹å¶ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø ç¶ ÃîðæÕ Ôé Áå¶ ÇÂ¾Õ ç¯ Çê¾Ûñ¶ Ã
ÓÚ ðÔ¶ ÃéÍ ÇÜà Ã: ê¾àÆ ç¶ ñ¶Ö 寺 Ãí çÆ åþñÆ Ô¯ ×ÂÆ ç¾ÇÃÁÅ ÜÅ ÇðÔÅ þ, À¹Ã Çò¾Ú
å» ÁÃñÆ ÃòÅñ» é±§ À¹Ã é¶ Û¯ÇÔÁÅ å¾Õ éÔÆº, À¹é·» ÇÕÔÅ ÇÕ ÇÂà çÅ ÃÔÆ ÜòÅì å» Ã:
ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø ÔÆ ç¶ ÃÕç¶ Ôé Áå¶ Ü¯Ç×§çð ÇÃ§Ø çÅ ÜòÅì òÆ À¹é·» éÅñ ÔÆ C@ Á×¾Ãå ç¶
ÁõìÅð çÅ ÔòÅñ¶ ÓÚ ç¶ Çç¾åÅ þ ÇÕ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø é¶ òÅç ÇòòÅç ÓÚ êË Õ¶ Ãî» ìðìÅç
Õðé çÆ æ» ÃÅðÅ Õ¹Þ ÁÅÀ¹ä òÅñ¶ Ã Óå¶ Û¾â Çç¾åÅ, ܯ ÇÕ ÃÔÆ ÜòÅì ÃÆÍ ÕÆ ê¿æ çÆ
Ô¯ºç éÅñ Ãì§èå ÇÂà קíÆð î¹¾ç¶ çÅ ÜòÅì ç¶ä 寺 î¹éÕð Ô¯ ÜÅäÅ ÃÔÆ ÜòÅì ÇÕÔÅ ÜÅ
ÃÕçÅ þ?
þðÅéÆ çÆ ×¾ñ
ÇÂÔ þ ÇÕ Ã: ê¾àÆ é¶ ÇÂÔ ×§íÆð î¹¾çÅ ê¿æ ç¶ ÃÅÔîä¶ ÇñÁÅÀ¹ä òÅÇñÁ» é±§ ÖðÆç¶ ԯ¶
ê¾åðÕÅð» éÅñ å¹ñéÅ ç¶ä çÅ ïåé ÕÆåÅ þ, ÇÜÔó¶ êËö ç¶ ñÅñÚ éÅñ ÇÕö Ô¯ð éò¶º ÁõìÅð
éÅñ ܹó ×¶ Ãé Áå¶ Çëð ×ñåÆ çÅ ÁÇÔÃÅà ÕðÕ¶ Ãê¯ÕÃîËé àð¾Ãà éÅñ òÅÇêà ÁŠܹó¶ ÃéÍ
Ã: ê¾àÆ Ãê¾ôà Õðé ÇÕ ×¹ð± Á§×ç ç¶ò ÜÆ é±§ ×¹ð×¾çÆ ç¶ä ç¶ ô§Õ¶ Öó·¶ Õðé Ãì§èÆ
ÃòÅñ ê¹¾Ûä òÅÇñÁ» Çò¾Ú ÇÕÔó¶ ÇòÕ¶ ԯ¶ ê¾åðÕÅð ÔéÍ À¹é·» é±§ êåÅ Ô¯äÅ ÚÅÔÆçÅ þ
ÇÕ À¹Ã¶ ÇòÁÕåÆ Ü» ê¾åðÕÅð é±§ ÖðÆçä çÆ Õ¯Çôô Ô¹§çÆ þ, ÇÜÃ ç¶ ÇòÕ ÜÅä çÆ À¹îÆç
Ô¯ò¶Í ؾà 寺 ؾà îËé±§ å» ÇÕö é¶ Á¾Ü å¾Õ ÖðÆçä çÆ Õ¯Çôô éÔÆº ÕÆåÆ Áå¶ éÅ ÔÆ Ã:
ê¾àÆ é±§ Á¾Ü ÇÂÔ í¹ñ¶ÖÅ Ô¯äÅ ÚÅÔÆçÅ þ ÇÕ î˺ Ô¹ä ÇòÕ Ç×ÁÅ Ô»Í Ü¶ ÁËÃÅ í¹ñ¶ÖÅ þ å»
À¹Ô î¶ðÆ ò¾è ì¯ñÆ ç¶ Õ¶ ÖðÆçä çÆ ÇÔ§îå ÕðÕ¶ ò¶ÖäÍ î˺ ÔÅñÆ åÆÕ ÇÃ¾è¶ å½ð Óå¶
Õ¯ÂÆ ç¯ô éÔÆº ñŶ ÇÕ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. çжܧà þ êð Ã: ê¾àÆ òñ¯º
Çç¾åÆ ×ÂÆ çñÆñ òÆ ÇòÚÅðéï¯× þÍ À¹é·» ÇñÇÖÁÅ þ : ÒÒÕÆ çÃî ×§zæ çÅ Çòð¯è ÕðéÅ
ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. çÅ Õ§î þ? ÕÆ ÁÕÅñ åÖå ÃÅÇÔì Óå¶ Ô¯ ðÔÆÁ» îéîÅéÆÁ» çÅ Çòð¯è ÕðéÅ
ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. çÅ Õ§î þ? ÇÂé·» çñÆñ» 寺 ñ×çÅ þ ÇÕ Ã: ÇÂÕòÅÕ ÇÃ§Ø ê¾àÆ çÆ çñÆñ»
ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. çÆ ç±ð ÇçzôàÆ Á¾×¶ ÇÕ§éÆÁ» ì½äÆÁ» ÔéÍ Ü¶ ÇÂåéÆ ÜñçÆ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ç¶
Â¶Ü§à» çÆ êÛÅä Ô¯ ÜÅò¶ å» ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ÇÃ¾Ö Õ½î ñÂÆ Õ¯ÂÆ õåðÅ ÔÆ éÔÆºÍ õåðÅ ÔÆ
ÇÂÔ þ ÇÕ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ÁËö ã§× éÅñ Õ§î Õð ðÔÆ þ ÇÕ ÁÃÆº Ã¯Ú òÆ éÔÆº ÃÕç¶Í ÇÂÔ
ÃîÞä ñÂÆ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. çÆÁ» ¦ì¶ Ã çÆÁ» éÆåÆÁ» çÅ ÁÇèÁËé ÕðéÅ êò¶×ÅÍ î¹Ö å½ð Óå¶
ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ÕÆ ÚÅÔ¹§çÆ þ : A. Çþֻ é±§ ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì ÜÆ éÅñ¯º å¯óéÅÍ ÇþÖ
èðî ÓÚ ìzÅÔîäÆ ÕîðÕ»â, î±ðåÆ ê±ÜÅ, ì¹¾å ê±ÜÅ ÁÅÇç ô¹ð± ÕðòÅ Õ¶ î¹ó ÇÔ§ç± èðî ÓÚ
ôÅîñ ÕðéÅ, B. ×¹ð± ׯÇì§ç ÇÃ§Ø òñ¯º õÅñÃÅ ÃÅÜä çÆ ØàéÅ é±§ ÇÃðø ÇÔ§ç± èðî çÆ
ð¾ÇÖÁÅ Õðé ñÂÆ ë½Ü ç¾ÃäÅ, ÇÜÃ çÆ ÇÂà Ã Õ¯ÂÆ ñ¯ó éÔÆº ðÔÆÍ C. Çþֻ çÆ ê¿Ü
ÕÕÅðÆ ÇéÁÅðÆ Ô¯ºç Öåî ÕðÕ¶ ÇÔ§ç±Á» Çò¾Ú ôÅîñ ÕðéÅÍ D. ÇÃ¾Ö Ü¶ Çê¾Ûñ¶ I ×¹ð±
ÃÅÇÔìÅé é±§ Û¾â ç¶ä å» ×¹ð± éÅéÕ é±§ Çòôé±§ çÅ BEò» ÁòåÅð î§éä ñÂÆ ÇåÁÅð Ô¯
ÜÅäÅÍ
êÇÔñ¶ é§: çÅ
àÆÚÅ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ., çå ìÅÇìÁ» Áå¶ ÃÅð¶ ÇÃÁÅÃåçÅé» ðÅÔÆº ê±ðÅ Õð ðÔÆ þÍ Ã: ÇÂÕòÅÕ
ÇÃ§Ø ê¾àÆ Áå¶ î¶ð¶¶ Ãî¶å Ô¯ð ìÔ¹å ÃÅð¶ ÇþÖ, ÇÜÔó¶ ÁÅêä¶ ÁÅê é±§ å¾å ×¹ðîÇå é±§
êzäŶ ԯ¶ ç¾Ã ðÔ¶ Ôé, À¹Ô ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ.
çÆÁ» ÚÅñ» 寺 ùڶå Ãé
Áå¶ À¹é·» çÆÁ» ÚÅñ» é±§ Ãøñ Ô¯ä ÓÚ ð¯óÅ ìäç¶ ÃéÍ ÁËö å¾å ×¹ðîÇå òÅñ¶ ×¹ðÇþÖ
Ãê¯ÕÃîËé é±§ ÇÂ¾Õ ´»åÆÕÅðÆ ÁõìÅð î§é Õ¶ À¹Ã ç¶ Õ¾àó ÃîðæÕ ìä ×Â¶Í Ô¹ä å¾å ×¹ðîÇå
é±§ êzäŶ ԯ¶ ÇÃ¾Ö ÁÖòÅÀ¹ä òÅÇñÁ» ñÂÆ ò¶Öä çÅ î½ÕÅ þ ÇÕ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ç¶ ìÅÕÆ
ðÇÔ§ç¶ àÆÚ¶ ÇÕå¶ Ãê¯ÕÃîËé å» ê±ð¶ éÔÆº Õð ÇðÔÅÍ Ã: ê¾àÆ ÃÅÇÔì ç¾Ãä ÇÕ
ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ç¶ àÆÚ¶ î¹åÅÇìÕ ÕÆ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø I ×¹ð± ÃÅÇÔìÅé, ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì
Áå¶ Ö¿â¶ ìÅà¶ ç¶ êÅÔ¹ñ é±§ ð¾ç éÔÆº Õð ÇðÔÅ? î˺ î§é ÃÕçÅ Ô» ÇÕ Ã: ܯÇ×§çð ÇçØ
ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ç¶ Â¶Ü§à éÔÆº ìä ÃÕç¶ êð ÇÂÔ å» ç¾Ãä ÇÕ Çìé» Õ¹Þ êzÅêå ÕÆÇåÁ» ÔÆ
ò§×Åð ÓÚ ÔÆ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. çÆÁ» ǾÛÅò» ê±ðÆÁ» ÇÕÀ¹º Õð ÇðÔÅ þ?
ܶ Ã: ÇÂÕòÅÕ
ÇÃ§Ø ê¾àÆ é±§ ÇÂÔ ô¾Õ Ô¯ò¶ ÇÕ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø é¶ ìÅì¶ éÅéÕ òñ¯º Á¾×¶ ×¹ð± Á§×ç
ç¶ò ÜÆ é±§ ×¹ð×¾çÆ ç¶ä çÆ ×¾ñ éÔÆº ÕÆåÆ å» À¹Ô Á¾Ü BB Ãå§ìð @I ç¶ ÔÆ ÒìÔ¹ð§×Æ
ð¯÷ÅéÅ Ãê¯ÕÃîËéÓ ç¶ Á§Õ ç¶ êÇÔñ¶ ÔÆ ê¿é¶ Óå¶ Ã: ×¹ðìÖô ÇÃ§Ø çÅ ñ¶Ö ÒÒôìç ×¹ð±
Ü¹× ÚÅð¶ ÁÀ¹è±ÓÓ êó· Õ¶ ò¶Öä å» À¹é·» é¶ ÇÂà Çò¾Ú Õ¯ÂÆ ô¾Õ éÔÆº ðÇÔä Çç¾åÅÍ Ã:
×¹ðìÖô ÇÃ§Ø é¶ ÁÅêäÆ ×¾ñ é±§ ÃÔÆ Çþè Õðé ñÂÆ ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì ÓÚ¯º Õ¯ÂÆ òÆ å¹Õ
éÔÆº Çç¾åÆ, ÇÃðø ê¿é» é§: ç¾Ã¶ Ôé Áå¶ Ôð æ» òÅð òÅð ÇÂÔ ÔÆ ÇñÇÖÁÅ þ ìÅì¶ éÅéÕ é¶
ÇÕÔÅ, ìÅì¶ éÅéÕ é¶ ÇÕÔÅ Áå¶ ÇÂ¾Õ òÆ æ» åÆÃð¶ Ú½æ¶ Áå¶ ê¿Üò¶º Ü» Ô¯ð ÇÕö ×¹ð±
ÃÅÇÔì çÅ éÅî å¾Õ éÔÆº ÇñÁÅ Áå¶ ÁÖÆð ÇþàÅ Õ¾ã Çç¾åÅ ÇÕ ÁéÔç Ãìç, ÁéÅÔç ìÅäÆ
ÁéÅçÆ Ô¯ä ÕÅðé ìÅì¶ éÅéÕ é¶ ÇÕå¶ òÆ ìÅäÆ Á§çð ÁÅêä¶ ÁÅê é±§ ×¹ð± éÔÆº ÕÔÅÇÂÁÅ,
éÅ Õ¯ÂÆ ×¾çÆ ÔÆ ÚñÅÂÆÍ ×¾çÆ åç ÚñÅÀ¹ºç¶ ܶ ôìç ÁÇìéÅÃÆ éÅ Ô¹§çÅÍ Ãìç Ôî¶ô» Ô¯ä
ÃçÕÅ Õç¶ òÆ ôìç ×¹ð± çÆ ×¾çÆ ÖÅñÆ éÔÆº Ô¯ ÃÕçÆÍ ìÅì¶ éÅéÕ é¶ ÁÅêä¶ ìÚé òÆ Á§×
1286 Óå¶ Á§ÇÕå Ôé ÇÕ ×¾çÆ ç¶ä òÅñ¶ ìÅòñ¶ (Õîñ¶) Áå¶ ×¾çÆ ñËä òÅñ¶ Çéðñ¾Ü (ì¶ôðî)
ÒÕ¹ñÔ Çç§ç¶ ìÅòñ¶, ñËç¶ òâ¶ ÇéñÜ¨Ó ôìç ×¹ð± çÆ ×¾çÆ Óå¶ éÅÃòÅé îé¹¾Ö éÔÆº ìËá
ÃÕçÅÍ
ñ¶Ö Çò¾Ú ç¾Ã¶
×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì ç¶ ê¿é¶ Õ¾ã Õ¶ êÅá ÕðÕ¶ ò¶ÇÖÁÅ Ç×ÁÅ å» ò¶ÇÖÁÅ ÇÕ ç¾Ã¶ ×¶
ìÔ¹Ç×äåÆ ê¿ÇéÁ» Óå¶ ìÅì¶ éÅéÕ çÆ ìÅäÆ ÔÆ çð÷ éÔÆº ÃÆÍ ò¶ðòÅ ÇÂà åð·» þ : ê¿é»
é§: 589 (òâÔ§Ã ÕÆ òÅð î: 4, Ãñ¯Õ î: 3 Õ¶), ê¿é» é§: 441 (ÁÅÃÅ î: 3 Û§å), ê¿é»
é§: 393 (ðÅ× ÁÅÃÅ î: 5), ê§é» é§: 759 (Ã±ÔÆ î: 4, 5, ÁôàêçÆÁ»), Á§Õ 1226 (ÃÅð× î:
5), Á§Õ 898 (ðÅîÕñÆ î: 5)Í ÒÔÇðî§çð ÇÂÔ ÃðÆð þ, Ç×ÁÅé ðåé êz×à ԯǨ å¹Õ ÇñÖ Õ¶
Á§Õ 1386, 1107 Áå¶ 953 çÅ ÔòÅñÅ Çç¾åÅÍ êð êÅá ÕðÕ¶ ò¶Öä 寺 êåÅ ñ¾×Å ÇÕ Á§Õ
1346 (êzíÅåÆ î: 3), 1107 (å¹ÖÅðÆ î: 1 ìÅðÔ îÅÔÅ), 953 (ðÅîÕñÆ çÆ òÅð î: 3)Í Ü篺
ÇÕ ÇÂé·» ê¿ÇéÁ» Òå¶ ÇÃðø 1346 Óå¶ ÔÆ ÇÂÔ ê±ðÆ å¹Õ çð÷ þ, ìÅÕÆ ç¯ ç¾Ã¶ ×¶ ê¿ÇéÁ»
Òå¶ ÇÂÔ ê±ðÆÁ» å¹Õ» ÔÆ çð÷ éÔÆº Ôé, ÇÃðø ÔÇðî§çÇð Ü» ÔÇðî§çð¹ ôìç ÔÆ ÇñÖ¶ ÔéÍ
Á§Õ 117 (îÅÞ î: 3), Á§Õ 1250 (ÃÅð× ÕÆ òÅð î: 3, Ãñ¯Õ îÔñ¶ 3 Áå¶ 4 ç¶ Ôé êð î: 1
çÅ Õ¯ÂÆ Ãñ¯Õ çð÷ éÔÆº), Á§Õ 1038 (òÅð îñÅð ÕÆ î: 1), Á§Õ 635 (ïðá î: 1), Á§Õ
1024 (îÅð± ïñÔ¶ î: 1), Á§Õ 429 (ÁÅÃÅ î: 3 ÁÃàêçÆÁ»), Á§Õ 908 (ðÅîÕñÆ î: 1 Áå¶ 3
ÁÃàêçÆÁ»), Á§Õ 311 (×À¹óÆ ÕÆ òÅð î: 4, Ãñ¯Õ î: 3 Áå¶ 4 Õ¶, 1 çÅ Õ¯ÂÆ Ãñ¯Õ éÔÆº),
Á§Õ 664 (èéÅÃðÆ î: 3), Á§Õ 938 (ÇÃè ׯÃà), Á§Õ 646 (ïðá çÆ òÅð î: 4, î: 1 çÅ
Õ¯ÂÆ Ãñ¯Õ çð÷ éÔÆº)
ÃÅé¹§± ÇÂÔ
ÇÂåðÅ÷ éÔÆº ÇÕ åÆÃð¶, Ú½æ¶, ê¿Üò¶º êÅåôÅÔ çÆ ìÅäÆ çÆ òð寺 ÇÕÀ¹º ÕÆåÆ ×ÂÆ þ,
ÇÕÀ¹ºÇÕ ÁÃÆº å» çû ÔÆ ×¹ð±Á» é±§ ÇÂ¾Õ Ü¯å î§éç¶ Ô»Í ÇÂà ñÂÆ ÇÂåðÅ÷ å» ÇÂÔ þ ÇÕ
ܶ À¹Ô ÇÂé·» ×¹ð±Á» é±§ ×¹ð± ÔÆ éÔÆº î§éç¶ å» À¹é·» çÆ ìÅäÆ çÅ ÔòÅñÅ ÇÕÀ¹º Çç¾åÅ
þ Áå¶ Ü¶ ÔòÅñÅ Çç¾åÅ þ å» À¹é·» ç¶ éÅî ÇñÖä 寺 ÇÞÞÕ ÇÕÀ¹º þ? ܶ éÅî éÔÆº ÇñÖ¶ å»
ؾà 寺 ؾà åÆÜÅ, Ú½æÅ, ê¿Üò» Ãð±ê Ü» éÅéÕ ÜÅîÅ ÔÆ ÇñÖ Çç§ç¶Í ܶÕð ÇÂé·» ÃÅð¶
×¹ð±Á» é±§ ð¾ç Õðç¶ Ôé å» À¹Ô ÇÕÔóÆ ìÅäÆ çÅ êÅá Õðé çÆ ÃÅé±§ ÃñÅÔ ç¶ ðÔ¶ Ôé, ÇÜÃ
éÅñ ×¹ð± çÆ Ç´êÅ éÅñ ÃÅâ¶ ×¹¾Ã¶, Ç×ñ¶ å¶ í¹ñ¶Ö¶ ÁÅêä¶ ÁÅê ÔÆ ç±ð Ô¯ ÜÅä×¶?
vwzf bfdl, Cotf bfdl-inSdr
GuigafxvI
pµjfb dy muwK mµqrI pRkfÈ isµG bfdl bfry kuJ DfrnfvF afm qOr 'qy pRcwlq
hn ik AunHF sfhmxy akflI dl dy vrkr jF ahudydfr ikµnf vI lVI-bihsI jfx, Aus smyN
Auh ‘KfmoÈI' Dfrn kr lYNdy hn aqy cuwp-cfp bYTy sfrf ‘rOlf-rwpf' aqy
‘qfhny-imhxy' suxdy rihµdy hn. AunHF afpxI sihnÈIlqf aqy KfmoÈI df pwlf kdy vI
iZwlf nhIN hox idwqf. afpxy aijhy hor guxF kfrn hI sRI bfdl aOKy qoN aOKy smyN
ivwcoN vI bVI sOK nfl bfhr inkl jFdy hn.
AunHF dy nyVly sfQI dwsdy hn ik qYÈ ivwc afAux jF afpxy iksy mfqihq nUµ
ruwKf bolx df qF svfl hI pYdf nhIN huµdf. ijvyN-ijvyyN-ijvyN Auh bËurg hoeI jf
rhy hn, iqvyN-iqvyN AunHF ivwc sihxÈIlqf vI vDI jFdI hY. AunHF nUµ Auwc aPsrF df
siqkfr krn dI aihmIaq df vI cµgI qrHF pqf hY. pwg-dfVHI vfly nUµ ‘srdfr sfihb',
sihjDfrI nUµ ‘bfAU jI' aqy afpxy qoN Aumr ivwc bhuq Coty nUµ ‘kfkf jI' kihµdy
idn ivwc AunHF nUµ bVI vfrI dyiKaf-suixaf jFdf hY.
ipCly idnIN keI idnF dy sµgq-drÈnF dy pRogrfm dOrfn afpxy iewk jfxUµ (sInIar
aiDkfrI) nfl sµgq-drÈn dyKidaF ieho gwlF BlI-BFqI dyKx ivwc afeIaF. izptI kimÈnr
nUµ ‘zI sI sfhb' aqy iËlf puls muKI nUµ ‘aYs aYs pI sfhb' aqy Aus qoN hyTly
aiDkfrI nUµ ‘zI aYs pI sfhb' afK ky afpxy kol swd rhy sn. AunHF dI ieh gwl vI
iksy qoN guwJI jF lukI-CupI nhIN hY ik Auh jldI kIiqaF afpxy ‘idl df Byq' iksy
nUµ nhIN idµdy aqy kIqy jfx vfly iksy vI aihm PYsly nUµ vI ikµnf-ikµnf icr pihlF
afpxy mn ivwc GV ky rwK lYNdy hn.
kI suKbIr isµG bfdl ny afpxy ipqf dy Auprokq guxF nUµ apxf ilaf hY? ieh
iblkul swc hY ik isafsq dy ipV ivwc lMbf smF siQr rihx leI ‘Coty bfdl' nUµ ‘vwzy
bfdl' dI pYV 'c pYV rwKxI hI pvygI aqy afpxI kfrj-ÈYlI ivwc nvInqf aqy ivlwKxqf
vI pYdf krnI hovygI, jo iPlhfl idKfeI nhIN dy rhI. pµjfbI BfÈf dy muwdy 'qy
‘Coty bfdl' nUµ koeI aijhI gwl nhIN ahuV rhI, ijs dy krn nfl Auh smuwcy
buwDIjIvI vrg ivwcoN vfh-vfh Kwt sky. Aus nUµ ies pfsy vI pihl-kdmI kr lYxI
cfhIdI hY, ikAuNik srkfry-drbfry pµjfbI lfgU krn vflI nIqI Auwqy aml ajy hoieaf
nhIN hY, kyvl aKbfrI KbrF qwk hI sImq ho ky rih geI hY ieh skIm.
bhuq sfry iËilaF aqy ksibaF ivwc ‘Coty bfdl' vloN QfpVy gey nOjvfn
akflI vrkrF aqy ahudydfrF dI kfrj-ÈYlI 'qy svflIaf-inÈfn lwgx dIaF KbrF pRkfÈq
vI ho rhIaF hn aqy lokF dI Ëubfn 'qy vI cVH geIaF hn. ies mOky suKbIr bfdl nUµ
AunHF dI klfs lfAux dI sKq loV hY. ieh gwl vI suwt pfAux vflI nhIN hY ik puls
aqy afm pRÈfsn vI Xuvf akflI vrkrF dI joÈ BrI kfrjÈYlI qoN aµdroN-aµdr KPf aqy
Auqyijq hY. kuJ smF pihlF luiDafxf ivwc vfprI qihsIldfr bYnIpfl dI mfr-kutfeI
vflI Gtnf ny pUry pµjfb dy lokF ivwc XUQ vrkrF pRqI inrfÈf Br idwqI sI. akflI dl
XUQ dy nvyN vrkrF aqy ahudydfrF ƒ QfpVf idµidaF suKbIr bfdl nUµ AunHF df akflI
ipCokV aqy pfrtI pRqI AunHF dy vzyiraF dI GflI geI Gflxf vwl vI ËrUr JfqI mfrnI
cfhIdI hY. Kuwzy lfeIn lfey hoey tksflI afgUaF nUµ jy suKbIr isµG bfdl hux bfhr
kwZ ilafey qF ieh kµm sfrQk igixaf jfeygf.
‘vwzy bfdl sfihb' dy BfÈxI Èbd bVy npy-quly aqy ÈuwD huµdy hn, pr jykr
ghu nfl suxIey qF ‘Coty bfdl' ‘dIaF' dI QF ‘dI' boldy hn aqy afpxy BfÈx ivwc afm
qOr 'qy ‘afh' aqy ‘aih' Èbd vI bhuq vrqdy hn. afpxy BfÈfeI pwK vwl ‘Coty bfdl'
nUµ iDafn dI aihm loV hY. ies vyly pUry pµjfb dIaF nËrF suKbIr bfdl dI kfrjÈYlI
'qy itkIaF hoeIaF hn. lok Aus pfsoN bhuq nvIaF afsF aqy inroeIaF AumµgF dI AuzIk
kr rhy hn ik Auh afrQk qOr 'qy zgmgf rhy pµjfb nUµ nvIaF lIhF 'qy ivksq krn leI
kI krn jf irhf hY? ‘vwzy bfdl' dI pYV ivwc rwKI pYV Coty bfdl leI bhuq lfhy vflI
iswD ho skdI hY.
poKrx-2 pRmfxU pRIKx df swc sfhmxy ilafAuxf
ËrUrI
hrIȵkr ivafs
kI sRI atl ibhfrI vfjpfeI qy AunHF dy surwiKaf slfhkfr ibRjyÈ imÈr ny
poKrx dy pRmfxU DmfikaF ivwc dyÈ dI jnqf nUµ guµmrfh kIqf? kI Bfrq dI prmfxU
qfkq nUµ nrm nhIN bxfieaf? qwQ iehI sµkyq idµdy hn. 1998 dy prmfxU tYst dy Pyl
hox dy sbUq sn, pr ibRjyÈ imÈr ny AunHF ƒ axgOilaF qy pRIKx sPl hox df JUTf
pRcfr hox idwqf, mqlb vfjpfeI 'qy ibRjyÈ imÈr ny JUTy isafsI Pqvy nfl pRmfxU
pRIiKx dI vfh-vfh luwtI. vfjpfeI-ibRjyÈ dy JUT ƒ iswD krn df kµm zfktr klfm ny
kIqf.
Bfrq srkfr dI srvAuwc pRmfxU sµsQf dy iewk nhIN, sgoN iqµn sfbkf muKIaF
ny poKrx-2 dy Èrmnfk kvr-awp dI jFc dI mµg kIqI hY. afm afr sRIinvfsn, pI ky
aXµgr aqy ey aYn pRsfd iqµnoN pRmfxU kimÈn dy sfbkf cyarmYn hn. ienHF ny srkfr
qoN pRmfxU pRIKx dI aslIaq dI jFc krn dI mµg kIqI hY. ienHF dI mµg 1998 dy tYst
nUµ lY ky AudoN dy zI afr zI E ivwc pRmfxU pRojYkt dy inrdyÈk sµQfnm dy nvyN
Kulfsy qoN bfad afeI hY. sµQfnm ny 26 agsq nUµ ikhf sI ik pRmfxU pRIKx Enf
asrdfr nhIN sI, ijµnf vfjpfeI srkfr ny dfavf kIqf sI. 17 sqµbr nUµ AunHF ny nvyN
qwQ dwsy. AunHF muqfbk prIKx df asr 26 iklo tn sI, mqlb dfavy nfloN awDf. ieh
jfx ky hYrfnI hovygI ik asPlqf dy aµkiVaF 'qy crcf leI ibRjyÈ imÈr ny ivigafnIaF
dI mIitµg swdI. Ausy ivwc aslIaq 'qy prdf pfAux df PYslf hoieaf.
jy ieh gwl shI hY qF dyÈ dIaF surwiKaf iqafrIaF pRqI vfjpfeI aqy ibRjyÈ
imÈr df ieh sbUq hY. ies df mqlb hY ik Bfrq dy ‘vfr hYwz' mqlb jµg dy hiQafr Eny
qfkqvr nhIN hn, ijµny dwsy jFdy hn. poKrx dy tYst 'qy ‘rfa' eyjµsI dy ey afr sI
ivµg dy KuPIaf sYNtr ny vI irport idwqI sI. Aus dy nqIjy zI afr zI E nfl myl
KFdy hn.
ibRjyÈ imÈr ny akqUbr 1998 ivwc mIitµg swdI. ieh mIitµg pRmfxU aYnrjI
ivBfg, zI afr zI E dy numfieµidaF qy iqµnF POjF dy muKIaF dI sI. aµkiVaF, qwQF 'qy
gOr kridaF jFc jF dubfrf tYst dI bjfey ibRjyÈ imÈr ny ËubfnI vot nfl PYslf
krvfieaf ik zI afr E dI jFc glq hY aqy zI ey eI TIk hY, jd ik mËydfr gwl ieh hY
ik zI ey eI df numfieµdf mIitµg 'c sI hI nhIN.
do eyjµsIaF dI iewko ijhI rfey
ibRjyÈ imÈr ny 1998 ivwc ivigafnIaF dI mIitµg swdx dI gwl mµnI hY.
sµQfnm anusfr zI afr E zI E dI aslI issimk rIizµg aqy bI ey afr sI vloN imwQI
geI vYilAU 'qy ieh mIitµg rwKI geI sI. tYst sPl sn, ies 'qy ibRjyÈ imÈr nUµ koeI
Èwk nhIN hY. AunHF muqfbk zf[ klfm ny poKrx tYst ryNj qoN Pon kr ky tYst dy
nqIjy dwsy. zfktr klfm ny tYst ƒ 45 iklo tn XIlz df dwisaf sI. ibRjyÈ imÈr ny
pihlF vI zfktr klfm df hvflf dy ky tYst nUµ kfmXfb dwisaf, pr qwQ ieh hY ik
rwiKaf ivBfg dy zI afr zI E ivwc pRojYkt dy muKI sµQfnm sn. zf[ klfm Kud prmfxU
ivigafnI nhIN hn, ies leI aslIaq ivwc poKrx tYst df jo ieµcfrj sI, Aus dI gwl
shI mµnI jfvy jF zf[ klfm dI?
‘myl tUzy' ivwc CpI irport anusfr cIn dy prmfxU pRIKxF dI Kbr leI sfzI
KuPIaf eyjµsI ‘rfa' dI ey afr sI df iewk sYwt-awp amrIkf dI mdd nfl krnfl ivwc
hY, ijwQy amrIkf qoN ilaFdy afDuink Xµqr lwgy hoey hn. ies sYNtr ny poKrx tYst
dI XIlz dI aslIaq dI irport bxf ky pRDfn mµqrI dPqr nUµ ByjI sI aqy rfa qy zI
afr zI E dovF dy iswty iewko ijhy sn, qF hI ibRjyÈ imÈr ny mIitµg swdI qy Aus
ivwc afpxy vloN zINg mfrI ik poKrx tYst kfmXfb hoieaf.
ibRjyÈ imÈr ny aijhf ikAuN kIqf hovygf? ies dy do kfrn hn-tYst dI
asPlqf dI Kbr PYldI qF vfjpfeI srkfr ƒ isafsI nuksfn huµdf qy dUjy tYst dI loV
pYNdI hY. AudoN qwk amrIkf afid df dbfa vI bx cuwkf sI qy dUjy pfsy pfiksqfn vI
tYst kr ky afpxI qfkq Ëfhr kr cuwkf sI. kul imlf ky sµQfnm ny jo aslIaq dwsI hY,
Auh isKrly ahuidaF 'qy bYTy ivakqIaF vloN dyÈ dI surwiKaf nfl iKlvfV dI khfxI hY.
AunHF dI gwl nUµ dmdfr mµn ky pRmfxU kimÈn dy iqµn sfbkf cyarmYnF ny jFc dI mµg
kIqI. kI aijhf nhIN hoxf cfhIdf? jnqf ƒ aslIaq df pqf lwgxf cfhIdf hY. vfjpfeI,
ibRjyÈ imÈr qy zf[ klfm ny jo kIqf, Auh sfhmxy afAuxf cfhIdf hY.
srhwdI KbrF nfl pYdf hoieaf Brm
iksy nUµ vI kuJ smJ nhIN af irhf ik Bfrq dI srhwd 'qy afKr ho kI irhf
hY? mIzIaf ivwc lgfqfr cIn dI GuspYT dIaF KbrF hn. ieh vI Kbr afeI hY ik ies 'qy
crcf leI kOmI surwiKaf slfhkfr aYm ky nfrfiexn ny srkfr dy srvAuwc rxnIqk aPsrF
dy cfeInf stwzI gruwp dI mIitµg swdI, pr Auh mIitµg vI nhIN hoeI. ies dy do kfrn
dwsy gey. iewk qF ieh ik Kbr lIk hox kr ky nfrfiexn nfrfË hn. ieh pqf lgfieaf jf
irhf hY ik Kbr lIk ikvyN hoeI qy dUjI crcf ieh hY ik nfrfiexn ny mIitµg swdI hI
nhIN sI qF Aus dy rwd hox df svfl ikwQy AuTdf hY, pr kI GuspYT dIaF KbrF drimafn
mIitµg ËrUrI nhIN? iesy ivwc Bfrq srkfr df vfr-vfr ieh kihxf ajIb hY ik rfeI df
phfV bx irhf hY, GuspYT vrgI koeI gwl nhIN?
jy cIn gVbV nhIN kr irhf qF KbrF ikAuN af rhIaF hn? PfrUk abduwlf qoN
lY ky lwdfK-aruxfcl qwk 'c aijhIaF KbrF dI grfAUNz irporitµg ikAuN ho rhI hY?
iehI nhIN, ies hPqy pfiksqfn dI srhwd vloN vI GuspYTIaF dy qfk ivwc bYTy hox dI
Kbr afeI. rwiKaf mµqrfilaF dy sUqrF anusfr lgBg 300 awqvfdI kµtrol lfeIn nyVy
GuspYT dI qfk ivwc bYT hoey hn. Ëfhr hY ik Bfrq srkfr dy srhwdI pRbµD ivwc ikqy
nf ikqy nf ikqy gVbV hY.
iewk pfsy cIn dI GuspYT qy dUjy pfsy GuspYT dI qfk ivwc bYTy pfiksqfnI
awqvfdIaF dIaF KbrF nfl afm jnqf ivwc kI sµdyÈ jf irhf hovygf, ies df aµdfËf
mnmohn srkfr ƒ Èfied hI hovy. cIn dI GuspYT dIaF KbrF 'qy prdf pfAux dIaF srkfr
dIaF koiÈÈF df mksd iksy nUµ smJ nhIN af irhf qy hux isafsI qOr 'qy vI ieh mfmlf
qUl PV irhf hY. mulfiem isµG ny pfrlImYNt df ivÈÈ iejlfs swdx dI mµg kIqI hY qy
jYlilqf ny ikhf hY ik iewk nrm srkfr dI bjfey asIN iewk mËbUq srkfr cfhuµdy hF,
nhIN qF Bfrq iewk aijhf dyÈ bx jfvygf, ijs 'qy jo jdoN cfhygf, hmlf kr dyvygf.
kfÈ! BfrqI mµqrI QrUr ny BfrqI siBaqf nUµ
smiJaf huµdf
-aYm jy akbr
ÈÈI QrUr iewk aijhy BfrqI sn, jo ipCly idnIN jYpur dI bjfey lfiebyrIaf
ivwc iËafdf surwiKaq sn ikAuNik lfiebyrIaf ivwc aijhf koeI afdmI nhIN sI, jo
AunHF qoN mµqrI ahudy qoN asqIPy dI mµg krdf. AunHF dy hI pfrtI sihXogI rfjsQfn
dy muwK mµqrI aÈok gihloq ny AunHF qoN asqIPf mµg ilaf. AunHF df kihxf sI ik
QrUr leI byhqr bdl iehI hY ik Auh afpxf ahudf Cwz dyx.
mYnUµ ies qoN pihlF koeI aijhf mOkf cyqy nhIN afAuNdf, jdoN iksy sUby
dy muwK mµqrI ny afpxI hI pfrtI dy iksy kyNdrI mµqrI qoN ies qrHF asqIPf mµigaf
hovy. ieh vI iewk sµXog hY ik pihlI vfr hI koeI isafsqdfn afpxI glq hfsohIxI
itwpxI kfrn ies qrHF ivvfd ivwc iGiraf hovy. AuNj qF ÈÈI QrUr huxy-huxy ijs crcf
ivwc afey, Aus bfry sfry jfxdy hn iPr vI lokF ƒ Xfd krvfAux leI Aus kFz df
QoVHf-bhuq ieQy iËkr krnf ËrUrI hY.
ipCly idnIN aKbfr ivwc irport afeI sI ik ÈÈI QrUr jdoN idwlI ivwc afpxy
leI iewk lgËrI mµqrI pwDr dy mkfn dI AuzIk kr rhy sn, qF Auh srkfrI rYst hfAUs
ivwc rihx dI bjfey iewk PfeIv stfr hotl ivwc rih rhy sn. AuhI iekwly nhIN, sgoN
AunHF dy sInIar ivdyÈ mµqrI aYs aYm ikRÈnf vI iewk horo PfeIv stfr hotl dy
mihµgy ‘sUeIt' ivwc rih ky afpxy leI srkfrI koTI imlx dI AuzIk kr rhy sn.
ivwq mµqrI sRI pRxb muKrjI ny ienHF dovF mµqrIaF ƒ jnqk qOr 'qy ikhf ik
aijhy smyN 'qy jdoN sfrf dyÈ soky dy sµkt df sfhmxf kr irhf hY, AunHF nUµ afpxy
inwjI suwK leI aijhI ÈfhKrcI nhIN krnI cfhIdI.
ieh vI BfrqI isafsq dy ieiqhfs ivwc pihlf mOkf sI, jdoN iksy ivwq mµqrI
ny ivdyÈ mµqrI nUµ ikhf hovy ik Auh hotl dy ieµny mihµgy kmry ivwc ikAuN rih rhy
hn aqy Aus nUµ qurµq KflI kr ky afm mµqrIaF vFg rihx. ies 'qy aYs aYm ikRÈnf Aus
hotl ƒ Cwz ky krnftk Bvn ivwc cly gey qy iesy qrHF QrUr nUµ vI hotl Cwzxf ipaf.
ÈÈI QrUr, jo afpxf drjf iksy sYlIibRtI qoN Gwt nhIN smJdy, vloN afpxy
pRȵskF ƒ vYwbsfeIt 'qy afpxy jIvn dI hr gwl dwsI geI hY. ienHIN idnIN Gwt KrcI
aqy sfdgI dy mµqr qoN sfzy nyqf pRBfvq hn. idno-idn eyarlfeInË ivwc awpr sItF dI
mµg Gwt geI hY ikAuNik mµqrIaF qy hornF isafsqdfnF ƒ ikhf igaf hY ik Auh hux
iekfnmI klfs 'c sPr krn, ijwQy afm lok bYTdy hn.
QrUr nUµ AunHF dI vYwbsfeIt 'qy iksy ny puwiCaf ik kI Auh aglI vfr
kyrlf df sPr ‘kYtl klfs' ivwc krngy? qF QrUr ny ies 'qy hfsohIxI itwpxI kridaF
ikhf ik Auh ‘kYtl klfs' ivwc afpxIaF pivwqr gAUaF nfl afpxf sfQ drsfAux leI sPr
kr skdy hn. Bfrq iewk aijhf dyÈ hY, jo pivwqr gAUaF df dyÈ hY. aijhI siQqI ivwc
QrUr dI itwpxI df isafsqdfnF qy jnqf vjoN jo arQ kwiZaf igaf, Auh sfDfrn hI sI.
QrUr ny bIqy vIrvfr-Èuwkrvfr dI rfq nUµ afpxy mobfeIl Pon 'qy afpxI
itwpxI leI muafPI mµgI, pr AudoN qwk qF qIr kmfn 'coN inkl cuwkf sI qy AunHF leI
hflq nfËuk bx cuwkI sI.
QrUr BfrqI jnqf ƒ smJ nhIN sky
dyiKaf jfvy qF lwgdf hY ik QrUr ajy qwk BfrqI jnqf nUµ smJ nhIN sky hn.
Auh keI virHaF qoN inAUXfrk ivwc rihµdy rhy hn, ijQy gkAU nUµ pivwqr nhIN mµinaf
jFdf qy nf hI AuQy Bfrq vrgy hflfq hn. ies qoN ielfvf Auh sµXukq rfÈtr ivwc motI
qnKfh lYx vfly nOkrÈfh rhy hn. AunHF nUµ Èfied ies gwl df pqf nhIN lwg sikaf ik
lokqµqr ivwc ies gwl dI mhwqqf nhIN huµdI ik qusIN kI kih rhy ho, sgoN ieh huµdI
hY ik dUijaF ny kI suixaf qy smiJaf.
ies qoN ielfvf Auh Bfrq dIaF KyqrI BfÈfvF dI KfsIaq nUµ nhIN smJ sky.
jo lok lMmy smyN qwk ivdyÈF ivwc rihµdy hn, AunHF nUµ aijhIaF smwisafvF df
sfhmxf krnf hI pYNdf hY. QrUr ny afpxy ies kFz 'qy itwpxI kIqI hY ik AunHF nUµ
dwisaf igaf ik AunHF vloN aµgryËI ivwc kIqI geI itwpxI nUµ milaflm BfÈf ivwc
cµgf nhIN smiJaf igaf. jy QrUr milaflm BfÈf nUµ cµgI qrHF jfxdy huµdy qF Èfied
ieh gwl vI cµgI qrHF smJ jFdy ik AunHF dI itwpxI nUµ lY ky ikho ijhI pRqIikRaf
ho rhI hY.
hux QrUr df ieh vI kihxf hY ik Auh ieh nhIN smJ sky ik lok AunHF dI ies
hfsohIxI itwpxI nUµ ikvyN lYxgy? QrUr nUµ AunHF lokF nUµ aijhf mOkf nhIN dyxf
cfhIdf sI, jo aijhI iksy gwl nUµ qoV-mroV ky AunHF nUµ inÈfnf bxfAux dI qfk ivwc
rihµdy hn. aijhf nhIN hY ik AunHF dI mËfkIaf itwpxI nUµ iksy ny ivgfV ky pyÈ
kIqf hY.
hryk smfj dy afpo-afpxy pYmfny huµdy hn qy AunHF bfry ieh vI nhIN ikhf
jf skdf ik Auh cµgy hn jF bury. BfrqI smfj dI afpxI sµvydnÈIlqf hY, ijs ivwc
iksy vI gwl nS Tys phuµcfAux vflI mµinaf jf skdf hY, jo BfrqI pYmfinaF dy Ault
hovy, cfhy Aus gwl nUµ kihx vfly df AudyÈ iksy nUµ Tys phuµcfAuxf nf vI hovy.
ho skdf hY ik gihloq aµgryËI ivwc QrUr vrgy ivdvfn nf hox, pr Auh Aus
BfrqI mfniskqf dI lkÈmx ryKf nUµ cµgI qrHF jfxdy hn, jo pfr nhIN kIqI jfxI
cfhIdI. qusIN Bfrq df Èfsnqµqr Bfrq ƒ smJy ibnF nhIN clf skdy. iehI kfrn hY ik
kFgrs ny QrUr dI itwpxI nfloN Kud nUµ vwK kr ilaf, ikAuNik kFgrs jfxdI hY ik ieh
itwpxI BfrqI swiBaqf aqy jnqf dI soc dy Ault hY.
ies qoN ielfvf ieh gwl vI smJxI cfhIdI hY ik BfrqI kmrÈIal hvfeI syvfvF
ivwc iekfnmI klfs ivwc iksfn jF mËdUr sPr nhIN krdy. Bfrq ivwc isrP 2 PIsdI lok
hI jhfËF ivwc sPr krdy hn. hvfeI sPr qwk ajy dyÈ dy mwD vrg dI phuµc nhIN bx skI
hY, ies leI BfrqI smfj ivwc QrUr vrgIaF itwpxIaF iksy dI vI gwdI ihlf skdIaF hn.
iB®Ètfcfr dI dldl ivwc Pisaf hoieaf Bfrq-bljIq
isSG nfBf
ipwCy ijhy pRDfn mµqrI zfktr mnmohn isµG ny iB®Ètfcfr ivruwD jµg CyVn
df swdf idwqf sI. AunHF ny kyNdrI jFc eyjµsI sI bI afeI aqy rfjF dIaF
iB®Ètfcfr-ivroDI eyjµsIaF dy aiDkfrIaF dI kfnPrµs ivwc bolidaF ikhf sI ik
iB®Ètfcfr dy mfmly ivwc vwzIaF mwCIaF nUµ nwQ pfAux dI loV hY. hux zfktr sfihb
hI jfxn ik AunHF vloN ikhf vwzIaF mwCIaF df mqlb bUtf isµG, mfieafvqI, jfrj
PrnFzyË, vsuµDrf rfjy, pRkfÈ isµG bfdl, suKbIr isµG bfdl, amirµdr isµG, bIbI
BwTl, Em prkfÈ cOtflf, mulfiem isµG Xfdv, lflU Xfdv jF iÈwbU soryn sI jF kuJ hor!
ieh sfry hI Auwc kotI dy nyqf hn aqy sB Aupr hI iB®Ètfcfr dy kys cwl rhy hn.
Auwqr pRdyÈ dI muwK mµqrI mfieafvqI ny 2003 ivwc afpxI ienkm tYks irtrn ivwc
jfiedfd dy vyrvy ivwc Aus kol iewk kroV ruipaf hox df hvflf idwqf sI aqy 2007
ivwc kyvl 4 sflF dy vkPy bfad ieh jfiedfd vwD ky 52 kroV ruipaF qwk phuµc geI.
jykr dyÈ ivwc PYly iB®Ètfcfr dI gwl krnI hovy qF smJ ivwc hI nhIN
afAuNdf ik gwl ikQoN ÈurU kIqI jfvy. BfrqIaF dy KUn ivwc iB®Ètfcfr rc-imc igaf
hY. lokF dI soc ieh bx geI hY ik jykr pYsy dy ky vI kµm huµdf hY qF Blf mnfAuxf
cfhIdf hY. ipwCy ijhy iewk idn mYN sYr kr irhf sF. myry awgy awgy do mfstr afps
ivwc afpxI bdlI sµbµDI gwlF kr rhy sn. AunHF dI gwlbfq qoN ieh aµdfËf lwg irhf
sI ik Auh bdlI krvf ky Gr dy nyVy afAuxf cfhuSdy hn aqy ies kµm leI vwzI rkm vI
dyx nUµ iqafr hn, pr AunHF nUµ koeI aYsf ivÈvfs vflf ivakqI nhIN sI iml irhf,
ijs nUµ Auh ieh pYsy dy skx. afKrkfr AunHF ivwcoN iewk kihµdf hY ik ‘‘ijvyN kfr
jF motr-sfeIkl df vDIaf nSbr lYx leI bolI lwgdI hY, Ausy qrHF pµjfb srkfr ƒ
ÈihrF aqy ipµzF dy skUlF ivwc bdlIaF qy inXukqIaF leI vwK-vwK rytF ivwc bolI
lgfAuxI cfhIdI hY.'' dUsrf boilaf, ‘‘hF, gwl qF qyrI TIk hY, bdlI leI pYsy hr
koeI idµdf hI hY, pr ies qrHF krn nfl kµm ivwc pfrdrÈqf vDygI aqy pµjfb srkfr nUµ
afmdn df iewk vDIaf ËrIaf iml jfvygf.''
Bfrq ivwc iB®Ètfcfr ny vwzy pwDr 'qy pYr psfr ley hn. dyÈ dy kyNdrI
mµqrIaF qoN lY ky lok sBf mYNbr, ivDfn sBf mYNbr, adflqF dy jwj, afeI ey aYs
aPsr aqy dPqrF ivwc bYTy klrk qwk hr koeI PfeIl ƒ awgy qorn leI kuJ nf kuJ Bfldf
hY. sfzy isafsqdfn pYisaF dy Ëor 'qy afrfm nfl KrIdy aqy vycy jf skdy hn. lok
sBf mYNbr sµsd ivwc pRÈn puwCx dy pYsy lYNdy hn. ies qoN ielfvf kuJ isafsqdfn qF
kbUqrbfËI dy Dµdy ivwc vI pey hoey hn. vI afeI pI pfsportF dI mdd nfl ieh iB®Èt
isafsqdfn lokF dIaF ËnfnIaF aqy bwicaF nUµ nfjfieË qOr 'qy bfhrly dyÈF qwk
phuµcfAux df Dµdf krdy rµgy hwQIN PVy vI gey hn.
ijwnfh dy muwdy Auwqy bI jy pI ivwcoN kwZy isafsqdfn jsvµq isµG ny azvfnI
Aupr doÈ lgfieaf hY ik 2008 ivwc prmfxU smJOqy 'qy sµsd ivwc bihs dOrfn notF
dIaF dwbIaF lihrfAux ipwCy azvfnI df hwQ sI. AunHF ikhf ik ieh bVy duwK dI gwl
hY ik sfzy kol iewk aijhf nyqf hY, ijs ny pRDfn mµqrI bxn dI lflsf ivwc dyÈ dI
mfx-mirafdf nUµ qfr-qfr kIqf aqy sµsd ivwc notF nUµ lihrfAux df zrfmf ricaf. dyÈ
df pRDfn mµqrI bxn df cfhvfn ivakqI jykr ies qrHF dI iGnfAuxI hrkq kr skdf hY qF
Aus dy mµqrIaF qoN kI afs rwKI jf skdI hY?
ipwCy ijhy luiDafxy qoN ivjIlYNs vfilaF ny iewk qihsIldfr ƒ irÈvq lYNdy
rµgy hwQIN PiVaf sI. Aus ny hfeI kort ivwc ieh svIkfr kIqf ik Auh roËfnf irÈvq
dy rUp ivwc 17[50 lwK rupey iekwTy krdf hY. Aus ny Kulfsf kIqf ik ies df 25
ihwsf Auh afpxy stfP mYNbrF ivwc vµzdf hY, jdoN ik 2 lwK rupey izptI kimÈnr, 70
hËfr rupey aisstYNt izptI kimÈnr aqy 50 hËfr rupey aYs zI aYm nUµ idµdf hY. jykr
17[50 lwK ruipaF ivwc ienHF sfrIaF vµzIaF df ihsfb lgfieaf, mqlb ik 17[50 lwK df
25, 4[20 lwK 2 lwK-70,000, 50,000 qF ieh 7[40 lwK rupey bxdf hY, bfkI dy 10[10
lwK rupey ikwQy jFdy sn? ies df ihsfb ajy Aus ny dyxf sI, pr ies kys sµbµDI hor
jfxkfrI bfhr afAux hI nhIN idwqI geI. kI qusIN socdy ho ik pµjfb srkfr dy
krqy-Drqy ies qoN axjfx sn jF ivjIlYNs ivBfg vloN acfnk Cfpf mfr ky irÈvq lYNdy
qihsIldfr ƒ PVnf koeI vwzI pRfpqI sI, qF qusIN glq ho. ieh kfrvfeI ies kr ky
kIqI geI lwgdI hY, qF jo bfkI ÈihrF dy qihsIldfrF nUµ kµn ho jfx ik jykr bxdf
ihwsf Aupr nf phuµcfieaf igaf qF AunHF df hÈr vI iesy qrHF df hovygf.
iewk sfl pihlF Bfrq dI sB qoN vwzI kµipAUtr sfPtvyar kµpnI siqam ivwc
bVf vwzf Gutflf sfhmxy afieaf sI. kµpnI afpxy ipCly sflF dI kmfeI nUµ keI guxF
vDf ky idKfAuNdI rhI, ijs kr ky Aus dy ÈyarF df ryt kfPI vwD igaf. ies qrHF dIaF
kµpnIaF dI hr sfl afizt huµdI hY. ieh sfrf Gplf afizt tImF dy hwQoN ikvyN inkldf
irhf, ieh ivcfrn df ivÈf hY. asl ivwc afizt tImF ivwc mOjUd ivakqI pUrI qrHF
iB®Èt huµdy hn. jykr AunHF nUµ kuJ pYsy iml jfx qF Auh irkfrz dI Prolf-PrflI krn
dI Kycl hI nhIN krdy. hr ivBfg, BfvyN Auh kyNdr df hovy jF rfj df, Aus dI sfl
ivwc iewk vfr afizt ËrUr huµdI hY, pr afizt vfly irÈvq imlx 'qy ivBfgF dy irkfrz
nUµ shI krfr dy jFdy hn. kr aqy afbkfrI ivBfg ivwc mOjUd krmcfrIaF df vI iehI
hfl hY. iehnF ny dukfnF nfl sflfnf cµdf bµinHaf huµdf hY. ies bfry rfj srkfr vI
axjfx nhIN qy ivjIlYNs ivBfg vI nhIN, pr iksy ny kI lYxf, ikAuNik irÈvq dy
pYisaF nfl AunHF dIaF afpxIaF jybF qF Br hI rhIaF hn, srkfrI afmdn GtdI hY qF
GtI jfvy.
kyNdrI mµqrI kipl iswbl ijµnIaF mrËI iswiKaf nIqIaF bxfeI jfx, pr ijµnf
icr dyÈ ivwc KuwlHIaF jfalI XUnIvristIaF, ieµjInIairµg kfljF aqy mYnyjmYNt kfljF
nUµ bµd nhIN kIqf jFdf, Enf icr qwk iswiKaf ivwc suDfr dI koeI afs nhIN rwKI jf
skdI. ipwCy ijhy tYknIkl iswiKaf dI rfÈtrI sµsQf dy cyarmYn iewk ieµjInIairµg
kflj nUµ mfnqf dyx leI irÈvq lYNdy PVy gey sn. nvyN KuwlHy bhuqy ieµjInIairµg
aqy mYzIkl kflj ËrUrI muwZlIaF shUlqF qo vI AuUxy huµdy hn. ienHF kfljF ivwc
pVHfAux vfly amly dI vI kmI huµdI hY. ividafrQIaF dy pRYktIkl leI loVINdIaF
lYbfrtrIaF nhIN huµdIaF. dUjy ÈbdF ivwc jykr ienHF nUµ pYsy lY ky izgrIaF vµzx
vflIaF sµsQfvF ikhf jfvy qF ies ivwc kuJ vI glq nhIN hovygf. aKbfrF ivwc afm qOr
'qy ienHF jfalI XUnIvristIaF dy ieÈiqhfr afAuNdy rihµdy hn, jo ividafrQIaF dIaF
i˵dgIaF nfl KyzdIaF hn. ienHF iswiKaf sµsQfvF ivwc Ps ky ividafrQI afpxf smF
aqy pYsf dovyN hI brbfd krdy hn. afpxf kors pUrf krn qoN bfad jdoN ieh ividafrQI
bfhr inkldy hn qF iehnF dy hwQ nmoÈI hI pYNdI hY. ieh afpxy afp nUµ Twigaf
mihsUs krdy hn aqy afpxy Duµdly BivwK kfrn afqm-hwiqaf vI kr lYNdy hn jF glq
kµmF ivwc pY jFdy hn. ies qrHF dIaF iswiKaf sµsQfvF, jo pYsy lY ky Gr bYTy
ividafrQIaF nUµ izgrIaF vµzdIaF hn, nUµ bµd krvfAux leI srkfr koeI kdm nhIN cuwk
rhI.
Bfrq nUµ dunIaf dy sB qoN vwD iB®Èt dyÈF dI sUcI ivwc Èfml kIqf jFdf hY.
sivs bYNkF ivwc sB qoN vwD pYsf BfrqI lokF df jmHF hY. iewk aµdfËy anusfr sivs
bYNkF ivwc BfrqIaF dy 75,000 arb rupey jmHF hn. ies ivwc iËafdfqr pYsf BfrqI
isafsqdfnF qy DnfZF df hI hY. jykr ieh pYsf vfps lY aFdf jfvy qF iewk kroV
prvfrF nUµ grIbI ryKf qoN Aupr cuwk ky mwD-vrgI prvfrF ivwc Èfml kIqf jf skdf hY.
jykr Bfrq ivwc iksy qrHF iB®Ètfcfr nUµ nwQ pf leI jfvy qF rfj srkfrF dI tYksF dy
rUp ivwc iekwTI kIqI jFdI afmdn ivwc iqµn guxF aqy kyNdr srkfr dI afmdn ivwc
duwgxf vfDf ho skdf hY. ies nfl afm nfgirk dI jyb ƒ iËafdf Prk nhIN pvygf, pr
Aus ƒ imlx vflIaF shUlqF ivwc vwzy pwDr 'qy suDfr afvygf.
ies sfrI ivcfr-crcf qoN ieh gwl sfhmxy afAuNdI hY ik Bfrq dy isafsqdfn
aqy Auwc aiDkfrI iB®Ètfcfr dI dldl ivwc Psy hoey hn aqy dyÈ dy ivkfs ivwc vwzf
roVf bx rhy hn. jykr Bfrq iB®Ètfcfr dI lfhnq qoN Cutkfrf pf lvy qF ies dy ivkfs
ivwc keI guxF suDfr af skdf hY.
kfÈ! Bfrq iB®Ètfcfr qoN mukq dyÈ bx jfvy.
bµd nhIN ho rhy aOrqF 'qy aiqafcfr-aYs
aYl ivrdI
aOrqF dI dÈf suDfrn aqy aiqafcfrF qoN Cutkfrf idvfAux leI sµn 2005 ivwc
kyNdr srkfr ny GrylU ihµsf rokU kfnUµn pfs kIqf. ies qoN pihlF smyN‑smyN srkfrF
ny ihµdU mYirj aYkt-1955, dfj mnfhI kfƒn-1961, guËfry sµbµDI kfnUµn, ivafh aqy
qlfk sµbµDI kfnUµn, afeI pI sI, sI afr pI sI, aYNtI zfAUrI aYkt 1994, BrUx
hwiqaf rokU kfƒn afid bxfey, prµqU ies dy bfvjUd 70 PIsdI aOrqF GrylU ihµsf dIaF
iÈkfr hn.
iewk irport anusfr ihµdusqfn ivwc 54 imµt ivwc iewk aOrq nfl blfqkfr,
42 imµt ivwc iewk aOrq dI dfj kfrn mOq, 43 imµt ivwc iewk aOrq df agvf kys, 26
imµt ivwc iewk aOrq nfl CyVKfnI, Bfv hryk 7 imµt ivwc aOrq iKlfP koeI nf koeI
jurm huµdf hY.
Bfrq srkfr dI irport anusfr hr roË 12 nfbflg bwcIaF jbr ijnfh dIaF
iÈkfr ho rhIaF hn, ijnHF ivwc do sfl qoN CotIaF bwcIaF vI Èfml hn. iDafn rhy ieh
isrP AunHF kysF dI gwl hY, ijhVy kys irport ho rhy hn. asl igxqI jfxn leI 70 nfl
Ërb idwqI jf skdI hY ikAuNik hr 69 ivwcoN isrP iewk hI ijsmfnI ÈoÈx df kys
irport kIqf jf irhf hY.
tftf ieµstIicAUt afP soÈl sfieµisË ny 600 bwcIaF Auwqy Koj kr ky ijhVy
aµkVy dwsy hn, Auh ies qrHF hn. ienHF bwcIaF ivwcoN 70 pRqIÈq bcpn ivwc ijsmfnI
ÈoÈx df iÈkfr bx cuwkIaF sn aqy iewk df vI kys irport nhIN sI hoieaf. ienHF
ivwcoN 71 df ÈoÈx AunHF dy afpxy twbr dy bµidaF ny hI kIqf sI qy kuJ ku df dosqF
ny. do pRqIÈq bwcIaF df blfqkfr AudoN hoieaf, jdoN AunHF ny hfly 2 sfl dI Aumr
vI pUrI nhIN sI kIqI. nO qoN bfrF sfl dI Aumr ivwc 28 aqy 13 qoN 16 sfl dI Aumr
ivwc 35 bwcIaF ies Ëulm df iÈkfr bxIaF.
aYNtI zfAUrI aYkt lfgU hox dy bfvjUd sbr sµqoK vfly prvfrF nUµ Cwz ky
bfkI GrF ivwc ivafh dy CyqI ipwCoN hI nv-ivafhI muitafr Aupr ËulmF dI dfsqfn
ÈurU ho jFdI hY. kdy iksy idn iqAuhfr dy nF 'qy, kdy ÈUÈk dy nF 'qy shury dfj
mµgdy hn. duKI mfpy afpxy ivwq anusfr ieh PrmfieÈF pUrIaF krn dI koiÈÈ krdy hn,
pr iewk idn aijhf vI afAuNdf hY, jd mfpy dyx qoN asmrwQf Ëfhr krdy hn. ies qoN
bfad lVkI Aupr hor Ëulm ÈurU ho jFdf hY. iPr iewk idn sfV ky, gl Guwt ky,
ËihrIlI cIË dy ky mfr idµdy hn jF iPr hr roË dy ËulmF qoN qµg afeI muitafr afp
vI jfn dy idµdI hY. hr sfl 50,000 qoN vwD aOrqF dfj dI blI cVHdIaF hn.
dfj sµbµDI lwKF kys adflqF ivwc cldy hn. lVkIaF aqy mfpy adflqF ivwc
ruldy hn. lVkIaF dI i˵dgI qbfh ho rhI hY. adflqF kys lMby kr ky AunHF dy duwKF
ivwc hor vfDf krdIaF hn. lVkI dy 20 sfl qwk pflx poÈx qy Auprokq sB Kwjl-KuafrI
aqy duwK pIVf nUµ dyKdy hoey lok ieQy puwj gey hn ik lVkI nUµ rihx hI nf idAu.
nf hovy bFs aqy nf vwjdy bµsrI! ies qrHF dfj hI BrUx hwiqaf leI muwK kfrn hY.
BrUx hwiqaf, dyÈ aqy Kfs kr ky pµjfb leI srfp bx cuwkI hY. Bfrq dI
afbfdI ivwc 1991 qoN 2001 qwk 21[34 PIsdI vfDf hoieaf, pr ies smyN pYdf hox
vflIaF lVkIaF dI igxqI bhuq iËafdf GtI hY. ivÈv ishq sµgTn dI iewk irport anusfr
ipCly ZfeI dhfikaF ivwc Bfrq ivwcoN lwKF lVkIaF BrUx hwiqaf jF jnm smyN mOq dI
blI cVHf idwqIaF geIaF hn. iewk irport anusfr dyÈ aµdr ies vyly 1[20 kroV jnm
lYNdIaF lVkIaF 'coN 15 lwK qoN vwD iewk sfl dy aµdr-aµdr hI mr jFdIaF hn. 8 lwK
50 hËfr lVkIaF pµj sfl qwk dI Aumr hI msF pUrI krdIaF hn. Èfh irport muqfbk Bfrq
ivwc 1966 'c 39 lwK, 1976 ivwc 65 lwK, 1991 ivwc 50 lwK aqy nImf irport anusfr
1994 ivwc 67 lwK grBpfq hoey. rijstrfr jnrl ny mµinaf ik 1993-94 ivwc 3 kroV 60
lwK axjµmIaF lVkIaF dI hwiqaf hoeI hY.
pµjfb ivwc mOjUdf aµkiVaF muqfbk 1000 lVikaF ipwCy lVkIaF dI igxqI 876
rih geI hY. Cy sfl qoN Gwt Aumr dy bwicaF ivwc 1000 muµizaF ipwCy lVkIaF isrP
793 hI bcdIaF hn, jd ik XUrp ivwc hflfq ies dy iblkul Ault hn. AuQy hËfr aOrqF
ipwCy afdmI 960 hn. amrIkf aqy jfpfn ivwc afdmIaF dI igxqI 880 hY. pµjfb dy iewk
aPsr anurfg agrvfl dI ilKI pusqk muqfbk hr sfl iewk lwK lVkIaF nUµ grB ivwc hI
mfr idwqf jFdf hY.
dyÈ ivwc lwKF dI igxqI ivwc aOrqF aqy kuVIaF rotI Kfqr vysvfvF bx ky
ijsm vycx leI byvws hn. aFDrf pRdyÈ dy eylurU ivwc vysvfpuxy leI kuVIaF vyc
idwqy jfx dI gwl rfj sBf ivwc vI AuTI hY. ieh kuVIaF, aOrqF 16-30 sfl dI Aumr
dIaF sn qy 3000-5000 rupey ivwc ivkIaF. ienHF ivwcoN iewk kuVI ny dwisaf,
‘‘afpxy ipµz mYN 14 Gµty pwQr qoVdI sF qy mYnUµ 14 rupey hI imldy sn. ies ingUxI
rkm nfl mYN twbr dI mdd ikvyN krdI?'' vpfrk ilMgk ÈoÈx dIaF iÈkfr aOrqF ivwcoN
30 PIsdI 18 sfl dI Aumr qoN Qwly hn. 40 PIsdI 10 sfl qoN CotIaF sn, jd Auh ies
Dµdy ivwc ilaFdIaF geIaF.
hr vrHy koeI 2,50,000 kfmy sYlfnI eyÈIaf afAuNdy hn. ienHF ivwcoN
bflVIaF df ÈoÈx krn vfilaF ivwcoN 8 sflF ivwc isrP 240 hI PVy gey hn. klkwqy dy
muwK vysvf ielfky sonfgfcI ivwc 5,000 aOrqF, kuVIaF dy 370 awzy hn. ieQy koeI
20,000 gfhk roË afAuNdf hY. klkwqy ivwc hr mhIny 100-150 bwcIaF guafc jFdIaF hn
qy AunHF qoN jbrI Dµdf krfieaf jFdf hY. hr sfl koeI 75,000 kuVIaF dyh Dµdy ivwc
nvIaF afAuNdIaF hn.
Bfrq ivwc vysvfvF dy bwicaF dI igxqI 50 lwK hY. hYdrfbfd dI iewk
gYr-srkfrI sµsQf ‘avyar' ny 27 awzy dyKy, 11 iËilaF ivwc Zfby, hotl afid QfvF 'qy
ieh pfieaf ik 5 qoN 11 sfl dI Aumr dy bwicaF ivwc vysvfvF df pµjvF ihwsf hY. 3/4
pwtIdrj jfqF qy pCVIaF jfqF 'coN hn. 77 anpVH hn. 25 DoKy nfl vfkPF qy irÈqydfrF
vloN idwqy Dµdy ivwc afeIaF. 18 purfxy aµD-ivÈvfsF kfrn afeIaF.
kyrl ivcly qircnfpwlI ivwc 300 axivafhIaF mfvF vws rhIaF hn, ijhVIaF
1970 ivwc nslI ihµsf dIaF iÈkfr bxIaF aqy puls krmIaF dy hwQoN bypwq ho ky nmoÈI
BrI i˵dgI guËfr rhIaF hn. ies nrk ivwcoN pl ky inkly bwcy ijs mfnisk pIVf ƒ
jrdy hoey vwzy huµdy hn, kI AunHF dI i˵dgI ivwc koeI Jfq mfrygf?
hirafxf dIaF jfqI Kfp pµcfieqF afpxy ainaFpUrn aqy sµivDfn ivroDI
inrixaF kr ky afm aKbfrF qy tI vI cYnlF dIaF surKIaF ivwc rihµdIaF hn. ienHF
pµcfieqF dy Ëulm df sB qoN vwD iÈkfr ivafhy joVy aqy Kfs qOr 'qy aOrqF huµdIaF
hn. jfq, goq aqy ielfky dy afDfr 'qy ieh pµcfieqF iksy vI smyN, iksy dy vI ivafh
nUµ nkfrn df hukm suxf idµdIaF hn.
iksfnI, krËf muafPI qy sIËn df sokf‑jgmohn
isµG pitaflf
pµjfb dy iksfnF ƒ ies sfl pCyqI aqy Gwt bfrÈ hox kfrn sfAuxI dIaF PslF
dy lfgq KricaF ivwc hoey aQfh vfDy df boJ cuwkxf ipaf hY. ies lfgq Krcy dI pUrqI
krnf kyNdr srkfr df PrË bxdf hY, pr kyNdrI KyqI mµqrflf ies ƒ axgOilaf kr irhf
hY. ies nukqy ƒ sokf pIVq Gyry ivwc nhIN ilaFdf jf irhf, jdoN ik hkIkq ieh hY ik
kuJ idn pihlF hI pRkfÈq hoey aµkiVaF muqfbk bfrÈ ivwc iProËpur iËly aµdr 89
PIsdI, aµimRqsr sfihb aµdr 75 PIsdI aqy PiqhgVH sfihb aµdr 72 PIsdI kmI drj kIqI
geI hY. bfkI pµjfb dy iËilaF dI vI hflq aijhI hI hY, pr pµjfb df ielfkf kyNdr dI
50 PIsdI vflI Èrq pUrI nhIN krdf. kfrn isrP ieh hY ik KyqI Kyqr aµdr pµjfb df
iksfn qknIk aqy srmfey dI aQfh vrqoN krdf hY ijs kfrn isµjfeI dy Auprfly kr
lYNdf hY.
kyNdrI aµn BµzfrI dI pUrqI leI pµjfb ivwc isµjfeI dy jµgI pwDr 'qy kIqy
AuprfilaF sdkf pfxI idnoN‑idn zUµGf ho irhf hY. ies kfrn iksfnF ƒ zUµGy bor
krvfAuxy pY rhy hn aqy vwzIaF ibjlI dIaF votrF KrIdxIaF pY rhIaF hn aqy pµjfb
ibjlI borz qoN mihµgy Bfa 'qy kunYkÈn aqy itAUbvYlF dIaF pfvrF ivwc vfDy
krvfAuxy pY rhy hn. jwg Ëfihr hY ik ieh pfxI df Gor sµkt iek kudrqI kropI hY, pr
ieh kudrqI kropI jF iPr mµzIkrn dI ivvsQf isrP Jony aqy kxk dI KrId sbµDI hox kr
ky aqy kyNdrI aµn Bµzfr dI axsrdI loV sdkf ieh pfxI dy sµkt df vrqfrf idnoN idn
vD ky Kqry dI hflq ivwc phuµc igaf hY. ies ivwc ies sfl hor vfDf hoieaf hY aqy
nuksfn dI pUrqI pµjfb df iksfn BfrI afriQk boJ Jwl ky kr irhf hY.
moty aµdfËy muqfbk ies vfrI Jony Auqy 200 rupey pRqI kuieµtl aqy nrmy/kpfh
Auqy 250 rupey pRqI kuieµtl ipCly sfl nfloN iËafdf Krc hoieaf hY. pµjfb dI
iksfnI pihlF hI krËfeI hY, Aus ƒ krËy dI jkV ivwc hor Ps jfx qoN bcfAux leI aqy
kuJ lfhyvµd Bfa dyx leI Jony dI vwD qoN vwD shfiek kImq ivwc 500 rupey df vfDf
aqy nrmy/kpfh dI kImq ivwc 1000 rupey pRqI kuieµtl vfDf krnf cfhIdf hY. Jony dI
kImq ivwc isrP 50 rupey vfDf kr ky pµjfb dy iksfnF nfl mKOl kIqf igaf hY. pµjfb
df iksfn hr hIlf‑vsIlf vrq ky mihµgy Bfa df zIËl PUk ky PslF dy Auqpfdn ivwc
koeI Kfs kmI nhIN afAux dyvygf aqy kyNdrI aµn Bµzfr ivwc ipCly sfl dy nyVy qyVy
df hI ihwsf ËrUr pfvygf.
ies Audm bdly qF pµjfb dI iksfnI ƒ lfhyvµd Bfa dyx dy nfl‑nfl dyÈ dI
srkfr ƒ Aus df DµnvfdI hoxf cfhIdf hY.
afm lokF ƒ mihµgfeI dI mfr qoN bcfAuxf kyNdr srkfr dI i˵myvfrI hY. afm
lokfeI ƒ sbiszI dy ky ËrUrI vsqF jnqk vµz pRxflI rfhIN muhweIaf krvfeIaF jfxIaF
cfhIdIaF hn. pµjfb dI iksfnI ƒ qF byÈwk PslF dIaF vwD qoN vwD shfiek kImqF ivwc
bxdf vwzf vfDf krn dI bjfey bxdf bons jF pRqI eykV 4000 rupey muafvËf idwqf jfvy.
Gwto‑Gwt 4000 rupey pRqI eykV muafvËy qoN ibnF ds eykV qoN Gwt mflkI vfly iksfn
kol krËy dy mwkVjfl ivwc hor burI qrHF Psx qoN ielfvf hor koeI rsqf nhIN rhygf.
ies qbky ivwc pµjfb dI iksfnI df 70 PIsdI ihwsf afAuNdf hY.
kyNdrI srkfr AuprlI qy vwzy sroqF vflI hY. Aus ƒ sUbf srkfrF nfl isafsI
lukxmIcI nhIN KyzxI chIdI. kyNdrI KyqI mµqrI dy ibafn afey hn ik asIN qF zIËl dI
kImq Auqy sbiszI aqy soky leI rfhq dyx leI iqafr hF, pr pihlF sUbf srkfrF 50
PIsdI ihwsf pfAux. ieh isafsI Kyz bµd hoxI cfhIdI hY, pr sUbf srkfr ƒ vI afpxI
bxdI i˵myvfrI inBfAuxI cfhIdI hY. afpxy sUby dy iksfnF leI muwK mµqrI vwloN
kyNdr srkfr qoN rfhq dI mµg krnf muwK mµqrI df hwk hY. afpxy pwDr 'qy vI isrP
icµqf Bry ibafnF qoN awgy jf ky Tos Auprfly iksfnF leI krnf awj smyN dI loV hY.
imsfl vjoN iksfnF ƒ KyqI leI ibjlI motrF dI pfvr ivwc pRqI hfrs pfvr 1200 rupey
qoN kIqf 3800 rupey df vfDf hr hflq ivwc vfps ilaf jfxf cfhIdf hY. awj pµjfb dy
iksfn df bcfa rfhq qoN ibnF iblkul nhIN.
kyNdrI srkfr vwloN Bfrq dI smuwcI iksfnI ƒ jo 71000 kroV rupey df krËf
muafPI df pYkj idwqf igaf sI. pRfpq aµkiVaF anusfr ajy qwk pµjfb dy iksfnF ƒ
isrP 1100 kroV imilaf. XfnIik kul pYkj df 2 PIsdI qoN vI Gwt, jdoN ik pµjfb df
iksfn hr sfl kyNdrI aµn Bµzfr ivwc 50 PIsdI qoN vI vwD ihwsf pfAuNdf hY. pµjfb
dI KyqI kudrq dI bjfey pUrI nhIN qF vwzI pwDr 'qy srmfieaf, qknIk aqy iksfnF dy
afpxy Audm 'qy inrBr hY. ijs kr ky pµjfb dI iksfnI ny pYdfvfr krn ivwc vwzIaF
pRfpqIaF kIqIaF hn. afm iksfn ieh srmfieaf ivafj 'qy lYNdf hY. ieh srmfieaf
afriQk pwKoN byhwd ipwCy rhy iksfn qIhry, afriQk pwKoN Gwt ipwCVy iksfn dUhry
aqy afm iksfn iekihry ivafj 'qy cuwkdf hY. ivafj dy Auprokq mwkVjfl ivwc burI
qrHF pµjfb df iksfn Pisaf hoieaf hY. Auh isrP PslI krËf hI qy iqµn iqµn QfvF qoN
lYNdf hY, ieh hn afVHqIaf, kmrÈIal aqy sihkfrI ivwqI sµsQfvF.
Auprokq mwkVjfl dy cwkrivAU ƒ hr hIly cwldf rwKx leI afpxI kmfeI df vwzf
ihwsf ivafj dy rUp ivwc Auprokq iqµnF sroqF ƒ idµdf hY. ieh krËf cwkr ikqy vI
tuwtdf nhIN lwgdf, qF pµjfb dy iksfn kol ËmIn vycx qoN ibnF hor koeI rsqf nhIN
rihµdf, pr Auh ËmIn vycx dI bjfey KudkuÈI dy rfh pYNdf hY. Auprokq cwkrivAU dy
mwkVjfl ƒ smJy ibnF ieh pqf nhIN lwgdf ik ‘KuÈhfl pµjfb' df ‘KuÈhfl iksfn'
KudkuÈI ikAuN krdf hY. Auprokq srmfey dy cwkr ƒ hr hIly cwldf rwKx leI ikqoN vI
izPfltr nf hox dI koiÈÈ pµjfb df iksfn afpxf munfPf vwzI pwDr 'qy Gtf ky srmfey
dI loV pUrI krdf hY, pr kyNdr srkfr df krËf muafPI pYkj isrP qy isrP izPfltrF
leI hY. ies krËf muafPI df Gyrf qrksµgq krnf cfhIdf hY. kyNdr qy sUbf srkfrF ƒ
iksfnI leI cfr PIsdI sflfnf ivafj dr Auwqy nvyN krËy muhweIaf krny cfhIdy hn.
kyNdr srkfr vwloN ivdµrBf dy ÈfhUkfrI krËy qoN pIVq iksfnF leI tfsk Pors
bxfAux dy PYsly df svfgq krnf bxdf hY. pµjfb dI krËfeI iksfnI leI ivwqI sµsQfvF
dy krËy sbµDI isrP nf‑mfqr krnf aqy afVHqIaF/ÈfhUkfrF dy krËy leI kuJ vI nf krnf
inKyDI df hI sbwb bxdf hY. iksfnF dI mµg ieh bxdI hY ik afVHqIey afpxy mwkVjfl
ivwc pµjfb dy iksfnF ƒ lgfqfr Psf rhy hn, so pµjfb aµdr afVHqIaF/ÈfhUkfrf pRbµD
Kqm hoxf cfhIdf hY. iksfnF ƒ AunHF dIaF PslF dI adfiegI KrId eyjµsIaF iswDI krn.
iksfnF leI krËy df ieµqËfm srkfrI bYNk jF sihkfrI ivwqI sµsQfvF krn.
ies sfl soky dI mfr pY jfx nfl ieh mslf hor vI ËrUrI bx igaf hY. pµjfb dI
iksfnI dI krËy dy mwkVjfl vfly cwkrivAU ƒ smJxf aqy ies df hwl krnf POrI aqy aiq
ËrUrI hY ikAuNik pµjfb dy krËy qoN pIVq iksfn awj cOrfhy 'qy hY. ieh srkfrF dy
rvweIey Auqy inrBr krdf hY pµjfb dI iksfn iks pfsy moVf kwtygI.
igligq ƒ ‘KudmuKiqafrI' dyx ipwCy pfiksqfn
dI Kqrnfk cfl-bI
ky cµm
pfiksqfn vloN muµbeI 'qy awqvfdI hmlf krn dy sfiËÈkfrIaF 'qy mukwdmf
clfAux qoN tflmtol krn qoN ielfvf jµmU-kÈmIr nfl sµbµDq qfËf GtnfvF ny pfiksqfnI
ÈfskF dI rukI hoeI Bfrq-pfik vfrqf (ijs ivwc kÈmIr df mfmlf vI Èfml hY) nUµ muV
ÈurU krn pRqI bdnIaq bynkfb kr idwqI hY. pfiksqfn ny amrIkf dI sihmqI nfl hI
Bfrq 'qy muV gwlbfq ÈurU krn leI dbfa pfieaf sI.
ienHF GtnfvF ivwc asl kµtrol lfeIn dy pfroN Bfrq ivwc GuspYT ivwc vfDf
(jo XkIn qOr 'qy afeI aYs afeI dI imlIBugq nfl hI ho rhI hY) aqy ies dI vjHf kr
ky jµmU-kÈmIr ivwc awqvfdI GtnfvF ivwc vfDf hoieaf hY. ipCly kuJ sflF ivwc ienHF
GtnfvF qy GuspYT ivwc kfPI kmI vI afeI sI.
dUjI Gtnf igligq-bliqsqfn nUµ aiDkfr sµpµn bxf ky KudmuKiqafrI dyx df
pfiksqfn srkfr vloN jfrI kIqf igaf hukm hY. pfiksqfnI ÈfskF vloN muµbeI 'qy hoey
awqvfdI hmly bfry dohrI bolI bolxf qF hux bIqy dI gwl bx geI hY. pihlF AunHF ny
ieh dfavf kIqf sI ik hmlfvr awqvfdI, ijnHF ivwc ijAuNdf PiVaf igaf ksfb vI Èfml
hY, pfiksqfnI nhIN hn. pfik srkfr ny ieQoN qwk dfavf kIqf sI ik ksfb df nF nf qF
srkfrI irkfrz ivwc drj hY aqy nf hI votr sUcI aqy rfÈn kfrz holzrF dI sUcI ivwc.
jdoN pfiksqfnI mIzIaf ny Aus dy mF bfp dI ieµtrivAU pRkfiÈq kIqI, ijs ivwc AunHF
ny mµinaf sI ik ksfb AunHF AunHF df hI bytf hY qF aiDkfrIaF ny Aus dy Gr dy bfhr
puls qfienfq kr idwqI qF ik koeI vI AunHF nUµ iml nf sky.
Bfrq vloN pwky sbUq pyÈ kIqy jfx 'qy ivÈvivafpI dbfa qooN bfad hI
pfiksqfn ny mµinaf sI ik muµbeI 'qy hmlf krn vfly awqvfdI Aus dy hI nfgirk sn.
hux pfiksqfn ies gwl qoN ienkfr kr irhf hY, byÈwk hI hOlI sur ivwc ik
BfrqI Kyqr ivwc GuspYT ipwCy Aus df koeI hwQ hY. Aus dI dlIl hY ik jdoN Kud
AunHF df afpxf dyÈ awqvfd df iÈkfr bixaf hoieaf hY qF Auh iks qrHF awqvfd nUµ
hwlfÈyrI dy skdf hY? jy hux pfiksqfn dohrI bolI nhIN bol irhf qF Aus dIaF gwlF
qoN iehI afvfË inkldI hY ik pfiksqfnI POj, Kfs kr ky afeI aYs afeI kmËor hY qy
Aus ivwc dyÈ dIaF srhwdF dI rKvflIkrn qwk dI smrwQf nhIN hY. ieh gwl pfiksqfnI
ÈfskF vloN vfr-vfr duhrfeIaF jfx vflIaF ienHF gwlF dy Ault hI hY ik AunHF dI POj
ieµnI qfkqvr hY ik Auh iksy vI cuxOqI df mukfblf kr skdI hY.
BfrqI surwiKaf blF vloN iËafdfqr GuspYT dy XqnF nUµ nfkfm kIqf jf irhf
hY aqy ieh doÈ hY ik srhwd pfroN hox vflI GuspYT pfiksqfnI POj dI shfieqf nfl ho
rhI hY ikAuNik aijhIaF KbrF hn ik Auh GuspYTIaF nUµ GuspYT krn ivwc shfieqf dyx
leI ‘kvirµg Pfier' krdI hY. kÈmIr qy Bfrq dy hornF ihwisaF ivwc awqvfdIaF dI
GuspYT ivwc vfDf pfiksqfn dy sfbkf rfÈtrpqI muÈwrP vloN kIqy gey ies vfady dI
spwÈt qOr 'qy AulMGxf hY ik AunHF dy dyÈ dI DrqI dI vrqoN krn dI iejfËq dUjy
dyÈF 'qy hmly krn leI nhIN idwqI jfvygI.
ies gwl ivwc do rfvF nhIN hn ik Bfrq-pfik sµbµDF nUµ afm vrgy bxfAux,
kÈmIr smwisaf df hwl krn aqy dovF dyÈF drimafn ÈFqI qy KuÈhflI leI smuwcI vfrqf
nUµ muV ÈurU krnf ËrUrI hY, pr ies dy leI ËrUrI hY ik pfiksqfn awqvfdIaF nUµ
afpxI DrqI dI vrqoN Bfrq ivruwD nf krn dyvy. amrIkf vI pfiksqfn 'qy afpxy pUry
pRBfv df iesqymfl nhIN kr irhf, jd ik ies smyN pfiksqfn 'qy ies gwl leI BfrI
dbfa pY irhf hY ik Auh muµbeI 'qy hmlf krn vfly sfiËÈkfrIaF ivruwD mukwdmf clfvy.
igligq-bliqsqfn
igligq-bliqsqfn nUµ aiDkfr aqy KudmuKiqafrI dy afdyÈ dyx df asr nf
isrP kÈmIr dy muwdy 'qy pvygf, sgoN sUby dy vwKvfdIaF dy stYNz aqy sUby dy BivwK
'qy vI pvygf qy Aus dy ivafpk iswty sfhmxy afAuxgy. ies dy iswitaF df iËkr krn
qoN pihlF sUby dy ies ihwsy, ijs bfry bhuqy lokF nUµ jfxkfrI nhIN hY, nfl sbµDq
kuJ qwQF df iËkr kr rhy hF-
ieh pihlF axvµzy jµmU-kÈmIr df hI ihwsf sI, jo 1947 qoN pfiksqfn vloN
kbËy ivwc ley gey kÈmIr ivwc hY. ieh ielfkf aPgfinsqfn, cIn aqy Bfrq dI srhwd dy
nyVy hY. pfiksqfn ny ies nUµ vwKrf hI pRÈfsink Kyqr bxf ky ies df nF ‘nfrdrn
eyrIaf' rwiKaf hoieaf hY. ies nUµ koeI isafsI aqy sµivDfnk drjf hfsl nhIN hY.
ieQoN dy lokF nUµ pfiksqfn srkfr ny nf qF koeI lokqµqirk aiDkfr idwqy hoey hn
aqy nf hI AunHF nUµ inaF dI pRfpqI df aiDkfr hfsl hY qy nf hI iksy qrHF dI ÈihrI
afËfdI imlI hoeI hY.
aqIq ivwc ies ielfky ivwc lok-roh AuBrdf irhf hY. hux nvyN hukm nfl ies
df nF ‘nfrdrn eyrIaf' qoN bdl ky igligq-bliqsqfn rwK idwqf igaf hY. ies qrHF
ieQy hux iewk nfmËd ivDfn sBf hovygI, jo ik afpxf muwK mµqrI cuxygI. Aus dy 6
mµqrI qy 2 slfhkfr hoxgy. AuQoN dy gvrnr dI inXukqI rfÈtrpqI pfiksqfn dy pRDfn
mµqrI dI slfh nfl krngy. ies df afpxf lok syvf kimÈn, muwK cox kimÈnr aqy afzItr
jnrl hovygf.
Bfrq vloN ivroD
Bfrq srkfr ny pfiksqfn dy ies ‘aYNpfvrmYNt afrzr' df sKq ivroD kIqf hY.
Bfrq dI dlIl hY ik sfrf jµmU-kÈmIr 1947 dy rlyvF sihmqI pwqr anusfr Bfrq df
atuwt aµg hY, ijs df igligq-bliqsqfn iewk ihwsf hn qy ijs 'qy pfiksqfn ny
nfjfieË kbËf kIqf hoieaf hY. pfiksqfn vloN jfrI kIqy gey ies hukm df iewk aihm
iswtf ieh inkilaf hY ik ies ny jµmU-kÈmIr sUby dI pihlF vflI siQqI dy srUp ƒ bdl
idwqf hY.
hux ieh koeI rfË nhIN rih igaf ik pfik srkfr afKr igligq-bliqsqfn nUµ
kÈmIr nfloN awz kr ky pfiksqfn ivwc imlfAuxf cfhuµdI hY. Bfrq dy ivroD dI gwl
afpxI jgHf hY hI, pr pfiksqfn srkfr dy Auprokq afdyÈ ny kÈmIrI vwKvfdIaF dy
afËfdI sµmyln aµdoln dy pYrF hyToN ËmIn iKskf idwqI hY. AunHF nUµ hux ies muwdy
'qy afpxI nIqI qy BivwKI kfrvfeI dI rxnIqI nUµ spwÈt krnf pvygf. jy Auh ies
mfmly ivwc iZwlmwT vflf jF cuwp rihx vflf rvweIaf apxfAuNdy hn qF kÈmIrI jnqf
ivwc AunHF dI BrosyXogqf Kqm hovygI qy kÈmIrI AunHF ƒ afpxI afËfdI dI mµg nfl
ivÈvfsGfq krn vfly smJxgy.
ies qoN ielfvf ies nfl eykIikRq jµmU-kÈmIr sUby dy AunHF dy stYNz nUµ
Tys lwgygI, Kfs kr ky Aus siQqI ivwc AunHF dI hflq hor vI guµJldfr hovygI, jdoN
mkbUËf kÈmIr dy nyqf ieh kihxgy (aqy hmyÈf ieh kihµdy rhy hn) ik igligq-bliqsqfn
kfnUµnI aqy sµivDfnk qOr 'qy jµmU-kÈmIr df aµg hn)
pI zI pI igligq-bliqsqfn sµbµDI hukm nUµ afpxy sYlP rUl dy stYNz dI mµg
dI gUµj dy rUp ivwc smJ skdI hY, pr ies siQqI ivwc jµmU-kÈmIr ƒ iewk iekfeI vjoN
mµnx dy AunHF dy stYNz df kI hovygf ikAuNik pfik srkfr df Auprokq hukm
jµmU-kÈmIr dI eykIikRq iekfeI dI Bfvnf nUµ nkfrdf hY.
pfiksqfn, jo kÈmIr muwdy dy hwl leI ies ƒ smuwcI vfrqf 'c Èfml krn leI
Ëor pf irhf hY, ny ies nUµ igligq-bliqsqfn afrzr dy ËrIey hor vI guµJldfr bxf
idwqf hY. ies dy kfrn kÈmIr smwisaf dy hwl ivwc hor vI dyrI hovygI.
BfrqI adflqF qoN iensfP 'c dyrI ikAuN?-bI
aYs QOr
purfxy simaF ivwc iensfP leI ikµny hI rfjy-mhfrfjy pRiswD hoey hn,
ijnHF df nfAuN lokIN hux vI siqkfr nfl lYNdy hn, ijvyN smrft ivkrmidwiqaf aqy
bfdÈfh jhFgIr. koeI vI duiKafrf rfjmihl dy bfhr tµgI GµtI KVkf ky iensfP leI
Pirafd kr skdf sI. iewk purKI rfj huµdf sI. rfjy dy mUµhoN inkilaf iewk-iewk Èbd
kfnUµn huµdf sI. Aus qoN Aupr koeI adflq nhIN sI. cfrfjoeI leI koeI QF nhIN sI.
afm duiKafrf zrdf sI ik rfjf qF rfjf hY ikqy Aus nUµ Aultf nf tµg dyvy ies kr ky
koeI tfvF hI isr nUµ kwPx bµnH ky jFdf sI.
simaF df aµqr hY. awj Bfrq ivwc lokqµqr hY. lokqµqr dy iqµn muwK cflk
huµdy hn-ivDfnpflkf, kfrjpflkf aqy inaFpflkf. ienHF iqµny cflkF df kfrj Kyqr
vwK-vwK hY, pr afpo ivwc juiVq hn. ienHF 'coN jy iewk ibmfr ho jfey qF lokqµqr
ibmfr ho jFdf hY. lokIN ies dy bdlfAU leI kfhly pY jFdy hn. ienHF iqµnF 'cooN
inaFpfilkf aijhI invyklI pRxflI hY ik hr mËlUm leI aKIrlI Zfrs hY. jy ieh pRxflI
vI iZwlI-mwTI ho jfey qF lokF df aKIrI shfrf vI smJo tuwt jFdf hY.
awj sfzy dyÈ ivwc inaF pRxflI dI dÈf vI cµgI nhIN hY. ivDfn-pfilkf aqy
kfrjpfilkf dI kfrj ÈYlI df duÈ-pRBfv inaFpfilkf 'qy pY igaf hY. iB®Ètfcfr aqy
hor qruwtIaF df ies ivwc vI vfsf ho igaf hY. adflq dy rvfieqI ‘qrfË' ivwc pfskU
pY irhf hY. adflqF ivwc kysF df inptfrf hox ivwc sflF sfl lwg jFdy hn. ikµny hI
sfiel qF iensfP nUµ AuzIkdy hI agly pfr ho jFdy hn. iewk irport anusfr ies sfl
31 mfrc qwk suprIm kort ivwc 50,163 kys ivcfrXog bkfieaf pey sn. ievyN hI dyÈ
dIaF hfeI kortF ivwc kuwl imlf ky 39,55,224 kys aqy iËlf adflqF aqy aDIn adflqF
ivwc 2,67,52,197 kys bkfieaf sn. kuwl imlf ky 3 kroV qoN Aupr igxqI bxdI hY. kI
mnodÈf hoeygI sfielF dI, ijhVy afs lfeI bYTy hn iensfP dI.
kihµdy hn, rwb ibmfrI qy mukwdmf duÈmx ƒ vI nf dyvy. ienHF kysF dy
inptfry df dyrI kfrn Ëfhrf qOr 'qy ieh hY ik adflqF ivwc jwjF dI Gft hY. ies
smyN suprIm kort 'c jwjF dI mnËUrÈudf nPrI 31 hY, pr hn 24 Bfv 7 jwjF dI Gft hY.
ievyN hI dyÈ dIaF hfeI kortF ivwc mnËUrÈudf 886 'coN 234 asfmIaF KflI peIaF hn.
loar kortF ivwc 16,721 ivwcoN 2,998 asfmIaF KflI hn. ikµnf ku vfDU Bfr sih skdy
hn mOjUdf jwj. mxF mUµhIN kysF nUµ inptfAux leI Auprfly ho rhy hn. syvf mukq
jwjF rfhIN lok adflqF QfeIN-QfeIN lgf ky aqy mOky 'qy hI sulfh-sPfeI krvf ky vI.
ipwCy ijhy idwlI hfeI kort ny aµdfËf lfieaf sI ik jwjF dI mOjUdf igxqI anusfr
AunHF kol bkfieaf kysF nUµ inptfAux leI 464 sfl lwg jfxgy. jy Auwqr-pRdyÈ hfeI
kort vwl dyKIey ijwqy 9,35,425 kys bkfieaf hn qF AunHF leI iek imlYnIam Bfv iewk
hËfr sfl df smF lwg jfeygf. iensfP KuxoN AuzIkdIaF sfielF dIaF 14-15 puÈqF lMG
jfxgIaF.
adflqF 'c iensfP ivwc dyrI dy ikµny hI kfrn hn. iewk kfrn vDdI afbfdI
qF hY hI. dUjy lokF ivwc afpxy hwkF leI bhuq jfgRqI af geI hY. koeI iksy nfl
aOK-sOK inBfAux nUµ iqafr nhIN. Jwt kort cilaf jFdf hY. pµcfieqF ivwc vI DVybfËI
hox kr ky JgVy dI sulfh-sPfeI dI gwl hY eI nhIN. pihloN vFg nhIN ik ipµz dy
vwizaF ny ivwc pY ky vDdI gwl sµBfl leI. hux qF vwzy hI iDr bx ky Aupwdr KVf krn
ivwc rucI rwKdy hn. Coty pwDr dI isafsI KihbfËI mukwdimaF df kfrn bxdI hY. ËmInF
dIaF kImqF asmfnI cVH geIaF hn. ËmInF Aupr nfjfieË kbËy aqy KrId-vyc ivwc
DoKfDVIaF dy mukwdmy bhuq vwD gey hn. ËmInF dIaF vDIaF kImqF nfl lokF kol pYsf
bhuq af igaf hY. AunHF bhuiqaF nUµ pYsf TIk kmfeI QF lfAux df bl qy vwl hY, nhIN
Aupwdr krdy hn aqy mukwdmybfËIaF huµdIaF hn.
sFJy twbrF df isstm lgBg Kqm hI ho igaf hY. jfiedfd df btvfrf sky
Brf-BYxF ivwc mukwdmy df kfrn bxdf hY. ijAuN-ijAuN pVHfeI-ilKfeI vD rhI hY,
afAuxI cfhIdI sI mukwdimaF ivwc kmI, sgoN vfDf ho irhf hY. piVHaf-iliKaf smJdf
hY ik Auh adflq ivwc jfx dy Xog hY. pihloN lokIN adflq jfx qoN hI JkI jFdy sI.
adflq cVHnf ap-Ègn qy hyTI mµnI jFdI sI. aOK-sOK shfr lYNdy, sbr kr lYNdy sI.
ievyN hI AudXog aqy vpfr Kyqr ivwc vI inwq TwgIaF-TorIaF, pYsy dy pfsfr nfl bhuq
ho geIaF hn. inwq bYNk Prfz, byiemfnIaF dIaF vfrdfqF ho rhIaF hn.
ipCly sfl hYdrfbfd dI sµsfr pRiswD sfPtvyar kµpnI dy mflk rfmfilMgf
rfjU ny 7000 kroV rupey df Prfz afpy kbUl kr ky lokF nUµ ckirwq kr idwqf. hux
mukwdmf cwl irhf hY. ieh vrqfrf Coty vpfr ivwc qF hY hI, vwzy pwDr 'qy vI bhuq
hY. dyÈ dy sB qoN vwzy AudXogpqI do sky BrfvF, ijnHF dI igxqI dunIaf dy pihly 10
amIrF ivwc huµdI hY, Auh afpo ivwc vpfr sµbµDI iBV rhy hn aqy kys suprIm kort
qwk igaf hY. ieh mukyÈ aµbfnI aqy ainl aµbfnI hn.
bhuqy kys qF srkfr dy iKlfP hn, ikAuNik bfbU afpxI i˵myvfrI lYNdy nhIN.
rUl-buwk dy ‘kfmy', ‘Pul stfp' dy shfry nFh-muKI rucI AunHF df Kfsf hY. vwzf
aiDkfrI qih qwk jfx dI koiÈÈ nhIN krdf. ‘bfbU' dI noitµg 'qy GuwgI mfr ky PfeIl
df inptfrf ho jFdf hY. sµbµDq suaflI iDr aKIr kort ivwc jFdI hY, ijwQy vkIl
PfeIlF 'coN hI shfeI nukqy kwZ ky kys df hI inptfrf krvf lYNdy hn. ieh imhnq
vkIl sfiel aqy jwj Auwqy suwt idwqI jFdI hY. jy srkfrI aiDkfrI nUµ aijhyy kys
adflqF ivwc nf jfx dyxgy. aµgryËI srkfr smyN dI ‘bfbU' ÈYlI nhIN bdlI, jdoN dysI
afdmI ƒ dbf ky rwKx dI nIqI sI. PfeIl afeI, ProilaF bfbU nUµ juafb iml skdf hovy,
kwiZaF kys inptfrf ho jFdf hY. ikµny kys qF srkfrI krmcfrI vloN hI afpxI hI
srkfr ivruwD dfier huµdy hn, qrwkIaF, ienkrImYNtF afid dy ieh vI ‘bfbU' dy
nFh-pwKI vqIry df nqIjf huµdy hn.
kort kysF df CyqI inptfrf nf hox df kfrn inaF pRxflI ivwc hI phuµicaf
iB®Ètfcfr smiJaf jf irhf hY, ijs vrqfry ny afm afdmI qF kI srkfr nUµ vI bycYn kr
idwqf hY, ijhVf lokF ivwc glq rucIaF pYdf krdf hY aqy lokqµqr leI Kqry df sµkyq
vI hY. hfeI kort dy jwj dI sµivDfnk qOr 'qy ieµnI Aucqf hY ik suprIm kort dy cIP
jsits dI afigaf ibnF jwj Aupr kys vI rijstr nhIN ho skdf aqy doÈ afpxy leI qF
lok sBf ivwc jfxf pYNdf hY, ijs nUµ iempIcmYNt ikhf jFdf hY, pr awj‑kwlH aijhy
kys vI pbilk sfhmxy af rhy hn, ijwQy kortF dI p®iqBf nUµ Jtky lwg rhy hn.
lokF df ivÈvfs kortF 'qy kI bxygf? idwlI hfeI kort dy iewk sfbkf jwj
ivruwD zI zI ey dI ËmIn sµbµDI PYsly ivwc kys cwl irhf hY. iewk sfbkf cIP jsits
(suprIm kort) Aupr afpxy GridaF dy vpfr nUµ vDfAux ihwq byËfbqgI dy ielËfmF (ijhVy
iswD nhIN ho sky) dI bVI crcf rhI. ies smyN Auwqr pRdyÈ dy 34 jwjF ivruwD
gfËIafbfd dI kort ivwc mulfËmF dy pRfvIzYNt Pµz Prfz kys dI jwj ivruwD 32 lwK
rupey dI kuvrqoN ivwc doÈ afropx kys cwl irhf hY. ipwCy ijhy pµjfb, hirafxf hfeI
kort dI kiQq irÈvq dy mfmly ny hYrfn kr idwqf sI. irÈvq dy pYsy Byjx vflf kiQq
doÈI keI mhIny jylH ivwc irhf. pqf nhIN lwgdf aslIaq kI hY. ieh qF kuJ kysF df
vyrvf hY, ajy hor vI hoxgy.
sfl 1993 qwk ivDfnpflkf aqy kfrjpflkf jwjF dIaF bdlIaF aqy inXukqIaF
ivwc asr aµdfË sn, pr hux aijhf nhIN. hor qF hor adflqF dy jwjF ny hor sfry
srkfrI aiDkfrIaF vFg afpxI jfiedfd dy vyrvy dyx qoN vI ienkfr krI rwiKaf ik ieh
jwjF nUµ puwCxf AunHF dI adflqI pRiqBf nUµ invfAux vflI gwl hY. sfry Coty vwzy
srkfrI aiDkfrIaF nUµ hr sfl afpxI jfiedfd df vyrvf dyxf huµdf hY. jwjF dy ies
stYNz dI bhuq crcf hoeI. mIzIaf ny inwgr rol ies crcf ivwc adf kIqf. aKIr iewk
jnihq ptIÈn 'qy hfeI kort ny PYslf idwqf ik ieh jwj dI mrËI 'qy inrBr hY. ies
nfl hfeI kortF dy ikµny hI jwjF ny jfiedfd dy vyrvy dy idwqy hn aqy ieh pRikiraf
cwl rhI hY. lokIN Èwk dI ingfh nfl dyKx lwg pey sn ik ho skdf hY jwjF kol ieµnI
jfiedfd hovy, jo Auh dwsxf nf cfhuµdy hox. pihl pµjfb, hirafxf hfeI kort dy do
jwjF ny kIqI, Pyr qorf qur ipaf.
mihsUs kIqf jFdf hY ik adflqF ivwc aglIaF 'qy aglIaF qrIKF ikAuN peI
jFdIaF hn. adflqF kihµdIaF hn stfP dI Gft qy kµm vDyry hY. lokIN Èwk krdy hn ik
asl ivwc vkIl dy shI sµbµDF dI AuzIk huµdI hY. Pyr kortF ivwc CuwtIaF bhuq
huµdIaF hn. vkIl CotI ijhI aOkV qoN hVqfl kr idµdy hn. adflqF df kµm Twp ho jFdf
hY. vwzI gwl kfrjpflkf adflqF nUµ loVINdf sihXog nhIN idµdI, ijs kfrn kys ltkdy
rihµdy hn. koeI bµnHx nhIN ik PlF qfrIK qwk kys df PYslf hoxf hI hY.
Bfjpf hux afpxf kfieaf-klp kry-KuÈvµq
isµG
lwKF hornF lokF vFg mYN vI tI vI 'qy afr aYs aYs dy muKI mohn Bfgvq dI
pRYs kfnPrµs dyKI. Bfjpf afr aYs aYs dI aOlfd hY. ieh mUDy-mUµh izwg peI qy
idÈf-inrdyÈ leI aijhy ivakqI vwl qwk rhI hY, jo Aus dI nINh rwKx vfilaF 'coN
hovy. Bfgvq ny Kud iksy gwl df vfadf nhIN kIqf. iksy vI ipqf vFg AunHF ny afpxy
lVdy-JgVdy bwicaF nUµ ikhf ik AunHF ƒ ivwc ilaFdy bgYr afpxy mqByd sulJf lE. iPr
AunHF ny afpxI rfey pRgt kIqI ik hux smF af igaf hY ik Bfjpf bËurg nyqfvF nUµ
syvf-mukq kr dyvy aqy nOjvfnF nUµ awgy ilafvy.
AunHF ny iksy df nF nhIN ilaf, pr ieh spwÈt sI ik AunHF df mqlb kI hY.
AunHF dI gwl ivwc vËn hY. ieh agly idn ies gwl nfl iswDf ho igaf ik pfrtI dy
iËafdfqr Auwc nyqf AunHF df afÈIrvfd lYx vfsqy AunHF nUµ imlx gey, ijnHF ivwc
azvfnI, rfjnfQ isµG, suÈmf svrfj, arux jyqlI aqy vYNkeIaf nfiezU Èfml sn.
ieh smiJaf jf skdf hY ik Auh ivakqI, ijs nUµ XkInI qOr 'qy gwdI qoN
lfhux leI ikhf jf skdf hY, azvfnI hoxgy. AunHF nUµ AudoN isafsq Cwz dyxI cfhIdI
sI, jdoN AunHF df isqfrf bulMdI 'qy sI, pr hux AunHF leI iËafdf awQrU nhIN vhfey
jfxgy aqy aijhf hovy vI ikAuN nf. kI AunHF ny kdy bfbrI msijd nUµ Zih-ZyrI kIqy
jfx ivwc afpxI BUimkf 'qy aPsos Ëfhr kIqf? jy AunHF ny aPsos kIqf huµdf ijvyN ik
AunHF df dfavf hY, qF iPr AunHF ny muafPI ikAuN nhIN mµgI? kI AunHF nUµ gujrfq
ivwc musilm-ivroDI kfiraF 'qy duwK hY? jy aijhf hY qF iPr AunHF ny nirµdr modI
nUµ brKfsq hox qoN ikAuN bcfieaf, jd ik pRDfn mµqrI sRI vfjpfeI aijhf krnf
cfhuµdy sn?
kI ieh sµBv hY ik gRih mµqrI huµdy hoey AunHF nUµ jsvµq isµG dy kµDfr
imÈn dI jfxkfrI nhIN sI, ijs ivc lgBg 150 BfrqIaF bdly iqµn awqvfdIaF nUµ Cwizaf
igaf sI? AunHF dy ies ibafn 'c Ërf ijµnI vI swcfeI nhIN hY ik AunHF nUµ jsvµq
isµG dy imÈn bfry Aus dy pUrf hox qwk kuJ vI pqf nhIN sI.
Bfjpf dy qyËI nfl pqn dy ivÈlyÈx ivwc iewk aihm Buwl afr aYs aYs dI
BUimkf ƒ lY ky kIqI jFdI rhI hY. Bfjpf ny afr aYs aYs dy isDfqF nUµ apxfieaf hY.
ieslfm-PobIaF Aus df pRyrk qwq irhf hY, ijvyN ik Aus dy kwtV swjy-pwKI sµgTnF
iÈv sYnf, bjrµg dl qy rfm sYnf df irhf hY. vwD qoN vwD igxqI ivwc lok hux AunHF
dy ies isDFq 'qy nhIN cwldy. ienHF dlF dI mYNbriÈp Gwt geI hY.
mohn Bfgvq dy ies kQn ik afr aYs aYs ivwc muslmfnF smyq Gwt‑igxqI
BfeIcfiraF dy lokF nUµ Èfml kIqf jfxf cfhIdf hY, nUµ svIkfr krn leI bhuq ihµmq
cfhIdI hY. jdoN qwk Auh azvfnI aqy rfjnfQ isµG dI QF iksy hor ƒ ilafAux df PYslf
lYx, AunHF nUµ AunHF gwlF bfry gµBIrqf nfl socxf cfhIdf hY, ijnHF kfrn ienHF
sfry dlF qoN lokF df Brosf Gitaf hY aqy ieh socxf cfhIdf hY ik ieh dl afpxy
AudyÈ dI pRfpqI leI iks qrHF ihµsf df shfrf lYx leI iqafr ho jFdy hn.
mYnUµ azvfnI dy lFBy hox qy kOmI isafsq qoN AunHF dy alop ho jfx df
koeI aPsos nhIN hY. AunHF ny hkIkI lokqµqr dI AusfrI ivwc sfzIaF koiÈÈF nUµ BfrI
nuksfn phuµcfieaf hY. AunHF ny mnmohn isµG nUµ ‘inkµmf' qwk ikhf. hux hoieaf ieh
ik mnmohn isµG qF hfly vI kµm kr rhy hn, jd ik azvfnI dy purfxy sfQIaF ny AunHF
bfry iksy kµm jogf nf hox df aYlfn kr idwqf hY. ies 'qy hfsf vI afAuNdf hY qy
roxf vI, ijvyN ik asIN huxy-huxy dyiKaf hY.
ikrpf kr ky pfTk mdd krn
kuJ smyN qoN mYN ies gwloN hYrfn sI ik sfzIaF iËafdfqr kOmI CuwtIaF nfl
aµk juVy huµdy hn ijvyN ik bsµq pµcmI hY. ieh pµj kI hY? iesy qrHF jnm aÈtmI. kI
hY awTvF idn jF rfm nOmI, Bfv ik nOvF idn?
mYN bhuq sfry ivdvfnF qy pRoPYsrF koloN puwiCaf, pr koeI jvfb nhIN
imilaf. mYN ‘jIvn zfierI' dy pRkfÈkF nUµ iliKaf ijnHF kol gurmuKI, ihµdI, AurdU
qy pµjfbI ivwc sfry iqAuhfrF dIaF qrIkF hn. Auh mYnUµ dwsx ik qrIk ieQoN lYNdy
hn aqy gµZmUl kI hY, ijs ivwc AunHF dy ÈurU hox aqy Kqm hox df iËkr huµdf hY.
koeI pfTk mYnUµ dwsygf? ies gwl nUµ lY ky mYnUµ nINd nhIN afAuNdI.
BfrqI nrk
iewk ivakqI mrn ipwCoN nrk 'c igaf. AuQy Aus nUµ hr dyÈ df vwKrf nrk
imilaf. Auh jrmnF dy nrk ivwc igaf aqy puwiCaf, ‘‘eyQy Auh kI krdy hn?'' Aus nUµ
dwisaf igaf, ‘‘pihlF Auh quhfnUµ iewk Gµty qwk ikwlF vfly ibsqry 'qy iltfAuNdy
hn. Auprµq jrmn ÈYqfn afAuNdf hY aqy sfrf idn quhfnUµ mfrdf-kuwtdf hY.''
Aus ivakqI nUµ ieh psµd nf afieaf, ies leI Auh awgy viDaf aqy amrIkn
nrk, rÈIan nrk qy bhuq sfry hornF dyÈF dy nrkF 'c igaf. Aus ny dyiKaf ik sfry
Gwt jF vwD jrmnF dy nrk vrgy hI hn. iPr Auh BfrqI nrk ivwc afieaf aqy dyiKaf ik
Aus ivwc jfx leI lokF dIaF lMmIaF lfeInF lwgIaF hoeIaF hn. hYrfn ho ky Aus ny
puwiCaf ik ‘‘Auh eyQy kI krdy hn?'' Aus nUµ dwisaf igaf, ‘‘pihlF Auh quhfnUµ
iewk Gµty qwk ielYkit®k cyar 'qy ibTfAuNdy hn, iPr iewk Gµty qwk ikwlF vfly
ibsqry 'qy iltfAuNdy hn. ies qoN bfad BfrqI ÈYqfn afAuNdf hY qy sfrf idn quhfnUµ
kuwtdf-mfrdf hY.'' Aus ivakqI ny hYrfnI nfl puwiCaf, ‘‘pr ieh qF sfry nrkF vrgf
hY. qd iPr eyQy aµdr jfx leI eyny sfry lok ieµqËfr ikAuN kr rhy hn?''
Aus nUµ juafb imilaf, ‘‘ikAuNik eyQoN dy rwK-rKfa eynf Krfb hY ik
ielYkit®k cyar kµm nhIN krdI, iksy ny ibsqry dIaF sfrIaF ikwlF corI kr leIaF hn
aqy BfrqI ÈYqfn iewk sfbkf srkfrI krmcfrI hY. Auh afAuNdf hY, hfËrI lgfAuNdf qy
iPr kµtIn 'c clf jFdf hY.''
kI BfrqI mµqrIaF dI ‘bwcq' aslIaq hY jF isrP
idKfvf
-pUnm afeI kOiÈÈ
isafsI idwlI ivwc awj‑kwlH ikPfieq Èbd kfPI pRcwlq ho igaf hY. sfzy
nyqf buJy mn nfl ies Èbd df arQ smJx dI koiÈs kr rhy hn aqy Èfno ÈOkq nUµ Cwz ky
ies nS kbUl kr rhy hn ikAuNik Auh afm afdmI nUµ ijs gwl df AupdyÈ idµdy hn, Aus
nUµ afpxy afcrx 'c Zflx dy afdI nhIN hn. AunHF leI iqafg jn-sµprk bxfAux df cµgf
sfDn hY, pr ies nUµ aml ivwc ilafAuxf muÈkl hY.
ies sB dI cµgI ÈurUafq AudoN hoeI, jdoN mIzIaf ivwc ieh Kbr afeI ik do
kyNdrI mµqrI aYs aYm ikRÈnf aqy ÈÈI QrUr iqµn mhIinaF qoN PfeIv stfr hotl dy
aflIÈfn ‘isAUts' ivwc rih rhy hn, ijs 'qy srkfr nUµ BfrI Krc AuTfAuxf pY irhf hY
qy kFgrs pRDfn sonIaf gFDI ny AunHF nUµ PfeIv stfr hotl ivwc nf rihx leI mjbUr
kIqf, Kfs kr ky ies qwQ dy mwdynËr ik sonIaf ny afpxI qnKfh 'coN 20 PIsdI sokf
rfhq leI dfn dyx qy srkfr nUµ vI hdfieq idwqI ik mµqrI GrylU AuzfxF ivwc Pst
klfs dI bjfey iekfnmI klfs aqy ivdyÈ Xfqrf leI ibËnYws klfs ivwc sPr krn, koeI
vI goÈtI PfeIv stfr hotl ivwc nf kIqI jfvy, GrylU aqy ivdyÈI dOiraF, ieÈiqhfrF
ivwc 10 PIsdI ktOqI kIqI jfvy.
ienHF AupfvF ƒ lY ky KUb hµgfmf hoieaf. kyNdrI mµqrI mµzl dI iewk bYTk
ivwc mµqrIaF ny srkfr dy ies PYsly 'qy keI svfl AuTfey. iksy ny iÈkfieq kIqI ik
‘ByzF-bwkrIaF' dI ÈryxI ivwc sPr krn nfl AunHF dI pRfeIvysI nhIN rhygI qF iksy
ny ikhf ik Auh ieµny moty hn ik iekfnmI klfs dI sIt 'qy nhIN bYT skdy qy iksy ny
afpxy lMmy kwd df bhfnf bxfieaf, pr motf qy lMmf afm afdmI iks qrHF iekfnmI klfs
ivwc sPr krdf hovygf?
kuJ lokF ny ikhf ik kuJ mµqrI ivÈyÈ jhfËF rfhIN sPr krdy hn qF kuJ ny
puwiCaf ik kI hornF dyÈF qoN afey vPd dI myËbfnI PfeIv stfr hotlF ivwc kIqI jf
skdI hY?
pr afKr ivwc sfry mµn gey. sµsdI kfrj mµqrI ny sµsdI vPd df imsr qy
XUnfn df sdBfvnf dOrf rwd kr idwqf. ivwq mµqrI ny ssqI eyarlfeIn ivwc iekfnmI
klfs ivwc sPr kIqf qy iewk hor sµsd mYNbr ny ikhf ik Auh kfrgo jhfË rfhIN vI sPr
krn leI iqafr hn, pr kI aijhf hovygf?
svfl AuTdf hY ik kI kFgrs ny mhfqmf gFDI dy ‘sfdf jIvn Auwc ivcfr' vfly
isDFq nUµ muV apxf ilaf hY aqy nihrU dy smfjvfd pRym nUµ nvyN AuqÈfh nfl gly
lgfieaf hY. awj 60 dy dhfky dI jIvn ÈYlI apxfAuxI muÈkl hY, jdoN do vfr kfrjvfhk
pRDfn mµqrI rhy gulËfrI lflf nSdf ikrfey dy mkfn ivwc rwb ƒ ipafry ho gey sn qF
gujrfq ivwc jnqf pfrtI dI srkfr dy muwK mµqrI bfbUBfeI dysfeI ny sfdgI Biraf
jIvn ibqfieaf sI.
sfdgI 'c XkIn krn vfly bfbUBfeI dysfeI iksy hor Èihr ivwc mIitµg nUµ
sµboDn krn leI bws stYNz qwk pYdl jFdy sn aqy srkfrI bws ivwc sPr krdy sn qy
AunHF kol aijhf QYlf huµdf sI, ijvyN Auh sbËI mµzI sbËI lYx jf rhy hox qy Auh
hmyÈf Kwdr df kuVqf-pjfmf pihndy sn. Auh kdy vI PfeIv stfr hotlF ivwc nhIN Tihry.
kI aYs aYm ikRÈnf qy ÈÈI QrUr ies ÈRyxI ivwc afAuNdy hn. ikhf jf skdf
hY ik dovF nUµ PfeIv stfr hotlF ivwc rukx jF afpxy leI aflIÈfn bµgly bxfAux df
hwk hY. jy ikRÈnf afpxI jIvn ÈYlI dy muqfbk qy QrUr ijm dI Gft qy pRfeIvysI kfrn
PfeIv stfr hotlF 'c ruk rhy sn qF ies ivwc glq kI hY? ieh vwKrI gwl hY ik hotlF
'c kOPI ÈOp pRfeIvyt nhIN huµdy qy iksy vI srkfrI rYst hfAUs ivwc ijm nhIN huµdf.
nfl hI ieh vI ikhf jf skdf hY ik Auh afpxf pYsf Krc kr rhy sn qy afm afdmI 'qy
koeI boJ nhIN pf rhy sn. iPr srkfr nUµ ies 'qy ieqrfË kI sI?
rfhul gFDI dI Dfrnf
iPr dUjy pfsy gFDI pirvfr dy AuqrfiDkfrI rfhul gFDI hn, ijnHF df mµnxf
hY ik ‘‘rfjnyqf dy rUp ivwc ikPfieq krnf quhfzf PrË hY. mYN nhIN mµndf ik
rfjnyqf dy jIvn ivwc aijhf dOr afAuNdf hY ik kdoN mYnUµ ikPfieq vrqxI cfhIdI hY
qy kdoN nhIN? mYN afm qOr 'qy ikPfieq vrqdf hF.''
jy ikPfieq dI ÈurUafq nyqf Kud qoN krn qF kI Auh nvIN idwlI ivwc sYvn
stfr bµgilaF 'c rihµdy? jdoN vI ienHF bµgilaF ivwc koeI nfvF nyqf afAuNdf hY qF
ienHF bµgilaF dI nvyN isirAuN murµmq krvfeI jFdI hY. kI AunHF nUµ tYks dyx
vfilaF vFg afDuink apfrtmYNt ivwc nhIN rihxf cfhIdf? jF ienHF hYrItyj jfiedfdF
nfl CyVKfnI krn dI bjfey aflIÈfn Pfrm hfAUsF ivwc ikrfey 'qy rihxf cfhIdf hY? jF
ienHF hYrItyj jfiedfdF nfl CyVKfnI krn dI bjfey aflIÈfn Pfrm hfAUsF ivwc ikrfey
'qy rihxf cfhIdf hY? ies nfl srkfr df kuJ pYsf bcygf.
kI sfzy nyqfvF ny afpxI Èfn bxfAux 'c kdy pRfeIvyt pbilk drimafn Prk
kIqf? jdoN sfdgI isafsI pytYNt bx jfvygI qF sfzy nyqf lok-syvk ikvyN rihxgy?
svfl AuwTdf hY ik sfzy nyqfvF nUµ kfPI iËafdf qnKfh, vwK-vwK Bwqy aqy muPq Xfqrf
dIaF shUlqF ikAuN idwqIaF jfx? ahudf Cwzx 'qy pYnÈn ikAuN idwqI jfvy? iksy vI
jn-syvf leI afriQk muafvËy dI loV nhIN pYNdI.
kuJ lokF df kihxf hY ik isafsq DfrnfvF nfl juVI hoeI hY qy nfmjd jnqk
ahuidaF nfl pRqIkfqmkqf qy idKfvf juiVaf huµdf hY. hux ivakqI nUµ cfhy ÈfhI jIvn
nfl ipafr hovy jF ies df Krcf kuJ hfsl krn leI iksy AudXogpqI vloN sihx kIqf
igaf hovy, ieh gwl mhwqvpUrn nhIN huµdI.
jdoN qwk afdmI duwD df Doqf idKfeI idµdf hY, AudoN qwk sB sfP hY. awj
hflq aijhI bx geI hY ik bhuq Gwt nyqf hYrItyj bµgilaF nUµ AunHF dy mUl rUp ivwc
rwKxf cfhuµdy hn. ies qoN ielfvf nyqf dy vwkfr muqfbk Aus nUµ PrnIcr, ey sI,
PirwË, soPf, bYwz qoN lY ky 10 rupey qwk vflf blb vI muhweIaf krvfieaf jFdf hY
qy ies df sfrf Krcf afm afdmI dy isr pYNdf hY.
swqfDfrIaF dy ivÈyÈ aiDkfr
iehI nhIN, swqf ivwc rihx 'qy vwkfr qy jIvn ÈYlI mhwqvpUrn bx jFdI hY.
bfkI Bfrq ibjlI dI kmI df sfhmxf krdf hY, pr nyqfvF leI ies dI kmI nhIN hY. Auh
jfxdy hn ik afpxIaF suwK-shUlqF, 24 Gµty ibjlI, 6 eyar kµzIÈnrF, lwKF rupey dy
ibwl afid df pRbµD ikvyN kIqf jfvy. lok jfx ZwTy KUh ivwc, swqfDfrIaF dIaF suwK
shUlqF pUrIaF hoxIaF cfhIdIaF hn. iPr kI kIqf jfvy?
kuJ nyqfvF df kihxf hY ik AunHF nUµ AunHF dy ahudy muqfbk irhfieÈ
cfhIdI hY. ivdyÈ mµqrI ƒ hI lY lE. AunHF df kihxf hY ik AunHF nUµ iewk sijaf
hoieaf Gr cfhIdf hY ikAuNik AunHF nUµ hornF dyÈF dy ivdyÈ mµqrI imlx afAuNdy hn.
svfl AuTdf hY ik ies nfl KËfny 'qy ikµnf boJ pYNdf hY? kI ieh cµgf nhIN hovygf
ik pRDfn mµqrI jF lok sBf spIkr vFg hryk mµqrI dI irhfieÈ qYa hovy qy Auh rfjF
dIaF srkfrI iemfrqF ivwc rukx ikAuNik AunHF df inrmfx iesy AudyÈ leI kIqf igaf
huµdf hY.
spwÈt hY ik jy Bfrq nUµ BivwK ivwc mhfn ÈkqI bxfAuxf hY qF sfnUµ
pRqIkfqmkqf qoN prHy kdm cuwkxy pYxgy? ‘pfvr ieµzIaf' aqy aslI Bfrq drimafn kfPI
vwzf pVfa hY. ‘pfvr ieµzIaf' Èfno-ÈOkq dI kmI leI cIkdf-iclfAuNdf hY qF aslI
Bfrq buµdylKµz vrgy BuwKmrI dI siQqI ivwc rihµdf hY, ijwQy lok afpxf krËf
cukfAux leI afpxIaF pqnIaF nUµ vyc rhy hn.
aslI Bfrq ivwc 5 sfl qoN Gwt Aumr dy 21 PIsdI bwcy BuwKmrI kfrn mOq dy
mUµh cly jFdy hn aqy 70 PIsdI aslI Bfrq aiqaµq grIbI ivwc rih irhf hY. kI sfzy
nyqfvF nUµ pqf hY ik awj vI dyÈ ivwc 12 lwK sPfeI mulfËm isr 'qy gµdgI ZoNdy hn?
Bfrq dI q®fsdI ieh hY ik iqafg, ikPfieq aqy sfdgI aijhy AudyÈ kQn bx
gey hn, ijnHF nfl sfzy nyqf Dn, rotI, kwpVf qy mkfn dy sbËbfg idKf ky anpVH jnqf
nUµ luBfAuNdy hn. srkfr nUµ isrP soky jF vwDdy mflI Gfty kfrn PËUl KrcI nUµ rokx
leI kdm nhIN cuwkxy cfhIdy. PËUl KrcI pwky qOr 'qy bµd hoxI cfhIdI hY.
hux dyKxf ieh hY ik sfzy nyqf pfKµz qoN prHy vI kuJ krdy hn jF afpxy
ÈfhI TfT-bfT nUµ jfrI rwK ky ikPfieq qy sfdgI nUµ isrP pRqIkfqmk rUp ivwc
apxfAuNdy hn?
rfjsQfn dy iswKF vloN vI vwKrI kmytI dI mµg-ȵgfrf
isµG Buwlr
ijs gwl df KdÈf sI, AuhIE kuJ hoieaf. ÈRomxI akflI dl, ÈRomxI gurduafrf
pRbµDk kmytI aqy pµjfb srkfr pUrI vfh lf rhI hY ik hirafxy kdy iswKF vloN ijhVI
vwKrI iswK gurduafrf pRbµDk kmytI dI mµg ipCly kuJ sflF qoN kIqI jf rhI hY, Aus
ƒ iksy sUrq ivwc vI hoNd ivwc nf afAux idwqf jfvy. ies ipwCy qrk ieh kµm krdf sI
ik jy awj hirafxy dy iswKF nUµ vwKrI gurduafrf pRbµDk kmytI iml jFdI hY qF kwlH
nUµ kuJ hor AunHF sUibaF dy iswK vI vwKrI kmytI dI mµg krn lwg jfxgy, ijwQy
iswKF dI cµgI coKI vsoN rihµdI hY.
hux ÈRomxI kmytI sfhmxy hirafxy dy nfl-nfl rfjsQfn dy iswKF vloN vI
vwKrI kmytI mµg ley jfx df qOKlf KVf ho igaf hY. iPlhfl ies qrHF dy aµkVy qF
AuplbD nhIN hn ik rfjsQfn ivwc ikµny ku iswK vwsdy hn, pr hfl dI GVI AuQoN dy
iswKF ny ÈRomxI kmytI aqy hirafxy ivwc vwKrI iswK gurduafrf pRbµDk kmytI dI qrË
'qy vwKrI kmytI mµg leI hY. XkInn ies mµg ny ÈRomxI kmytI qy ÈRomxI akflI dl leI
vwzI icµqf pYdf kr idwqI hY. ieh mµg rfjsQfn dy iswKF vloN pihlI vfr kIqI geI hY,
pr ieh Eny icr qwk pUrI nhIN ho skdI, ijµny icr qwk sUby dI srkfr iswKF bfry TIk
Zµg nfl nhIN socdI. ibnF Èwk, iswKF ny ieh mµg AuTf leI hY, pr ijµny icr qwk Auh
kFgrs srkfr nUµ Brosy ivwc nhIN lYNdy, Eny icr qwk ies mµg df pUrf ho skxf asµBv
hY. AuNj rfjsQfn dI iksy vI pfrtI ny AuQoN dy iswKF ƒ iksy qrHF df ivÈvfs vI
nhIN idwqf.
ies sµbµD ivwc hirafxy dy iswKF dI mµg dI gwl qF smJ afAuNdI hY,
ikAuNik do hËfr cfr dIaF hirafxf ivDfn sBf coxF smyN kFgrs ny hI iswKF nUµ ieh
Brosf idwqf sI ik Aus dI srkfr bx jfx dI sUrq ivwc ivDfn sBf dy pihly sYÈn ivwc
hI vwKrI kmytI df ibwl pyÈ kr idwqf jfvygf. hirafxy dI kFgrs pfrtI ny BfvyN
iswKF nUµ ieh Brosf qF dy idwqf sI, pr ieh kµm eynf sOKf nhIN sI. ies ibwl nUµ
keI pVfvF ivwcoN lMG ky jfxf pYxf hY. hflFik aPsos dI gwl ieh hY ik hirafxy dI
kFgrs srkfr dy sfZy cfr sfl lMG jfx dy bfvjUd vwKrI kmytI leI ibl nhIN pyÈ kIqf
jf sikaf, cfhy sUby dy muwK mµqrI ny iswKF nUµ iewk vfrI iPr ieh lfrf lfieaf sI
ik Auh srkfr dy rihµdy CyaF mhIinaF dy ivwc ivwc vwKrI kmytI sµbµDI ibwl pyÈ kr
ky ies nUµ pfs krvf lYxgy aqy ieAuN sUby ivwc vwKrI kmytI hoNd ivwc af jfvygI,
pr muwK mµqrI Buipµdr isµG huwzf ny smyN qoN pihlF hI coxF krvfAux df PYslf lY
ilaf. ivDfn sBf hux Bµg ho geI hY qy cox kimÈn ny cox qrIkF df aYlfn vI kr idwqf
hY.
hirafxy dy iswKF ny qF vwKrI kmytI dI mµg ies kr ky kIqI sI, ikAuNik
ieQy iswK prvfrF dy bwicaF nUµ mYzIkl aqy qknIkI pVHfeI dIaF Auh shUlqF nhIN
imldIaF, ijhVIaF pµjfb ivwc rihµdy iswK prvfrF dy bwicaF nUµ imldIaF hn. cyqy
rhy ik ÈRomxI gurduafrf pRbµDk kmytI vloN pµjfb ivwc keI mYzIkl aqy ieµjInIairµg
sµsQfvF clfeIaF jFdIaF hn, ijwQy pihl dy afDfr 'qy iswK pirvfrF dy bwicaF nUµ
dfKl kIqf jFdf hY, pr ies qrHF dI koeI sµsQf hirafxy ivwc nhIN hY. ies dy ros
vjoN hI hirafxy dy iswKF ny vwKrI kmytI df bIVf cuwikaf sI aqy ies leI AunHF ny
iewk aYzhfk kmytI vI bxf leI hY.
pr svfl ijwQoN qwk rfjsQfn dy iswKF df hY, AunHF df ÈRomxI gurduafrf
pRbµDk kmytI nfl koeI iswDf sµbµD nhIN hY, ikAuNik ÈRomxI kmytI dy ijhVy mYNbr
cuxy jFdy hn, Auh isrP pµjfb, hirafxf, ihmfcl pRdyÈ, jµmU-kÈmIr aqy cµzIgVH qoN
hn. ÈRomxI kmytI df koeI vI nuumfieµdf rfjsQfn dy iksy vI ihwsy qoN nhIN cuixaf
jFdf. ieh gwl vwKrI hY ik kmytI vloN ijhVy kuJ mYNbr nfmËd kIqy jFdy hn, AunHF
ivwc kdI rfjsQfn qoN iksy nUµ mYNbr lY ilaf jfvy. rfjsQfn dy kuJ ihwisaF ivwc
iswKF dI igxqI coKI hY. vfhI-KyqI krn vfly vwzI igxqI ivwc iËmINdfr hn aqy
kfrobfrI iswK vI. iesy qrHF kuJ iswK nOkrI pyÈf vI hn. Ëfhr hI hY ik ijwQy vI
cfr iswK prvfr hoxgy, AuQy hI gurduafrf sfihb ËrUr hovygf. kuJ ieiqhfsk
gurduafry hn aqy kuJ dUjy. ienHF gurduafiraF ivwc lwKF-hËfrF dy ihsfb cVHfvf
cVHdf hY. ies cVHfvy nfl gurduafrf sfihb dI sFB-sµBfl aqy ies vloN jy koeI skUl,
kflj clfieaf jFdf hY.
iPlhfl ies qrHF dy aµkVy vI AuplbD nhIN hn ik rfjsQfn ivwc ikµny ku
ieiqhfsk gurduafry hn, pr ho skdf hY ik ieho ijhIaF kuJ pRbµDk kmytIaF dy muKIaF
ny hI iml bYT ky ieh soicaf hovy ik rfjsQfn ivwc vwKrI iswK gurduafrf pRbµDk
kmytI bxf ky iewk qF sfry gurduafry ies nfl joV idwqy jfx aqy dUjf rfjsQfn ivwc
vwsdy iswK prvfrF dy bwicaF leI mYzIkl aqy ieµjInIairµg kflj ivwc AucyrI pVHfeI
leI rfh KoilHaf jfvy. Aus dI koeI irport qF Ëfhr nhIN hoeI, pr hux jy vwKrI
kmytI dI gwl cwlI hY qF XkInn iksy nf iksy pVfa 'qy ieh ivÈf ivcfr-crcf ivwc
ËrUr afieaf hovygf.
iewk gwl bVI spwÈt hY ik iksy sUby ivwc vI vwKrI iswK gurduafrf pRbµDk
kmytI Eny icr qwk nhIN bxygI, ijµny icr qwk iewk qF lok sBf ivwc afl ieµzIaf
iswK gurduafrf aYkt ivwc soD nhIN kIqI jFdI. rfjsQfn dy iswK jy vwKrI kmytI
cfhuµdy hn qF AunHF nUµ pihlF gurduafrf aYkt ivwc soD krvfAux leI Xqn krny pYxgy.
ies Auprµq AunHF nUµ sUby dI srkfr nUµ Brosy ivwc lYxf pvygf, ikAuNik gurduafrf
aYkt ivwc soD hox ipwCoN iPr vwKrI kmytI vflf ibwl ivDfn sBf ivwc pyÈ kIqf
jfvygf. Aus Auwqy bkfiedf bihs hovygI. AuNj ies qoN pihlF muwdf ieh vI hY ik kI
rfjsQfn dy iswKF ƒ vwKrI kmytI cfhIdI vI hY jF nhIN. ho skdf hY ik srkfr afpxI
qrPoN koeI aijhI kmytI bxf dyvy, ijhVI ieh pqf lfvy ik iswK ieh kmytI cfhuµdy hn,
jF nhIN. hirafxy ivwc vI ies qrHF hoieaf sI. muwK mµqrI cODrI Buipµdr isµG huwzf
ny KyqI mµqrI sRI hrmoihµdr isµG cwTf dI agvfeI hyTF iewk aijhI kmytI bxfeI sI,
ijs ny ieh suJfa idwqf sI ik hirafxy dy bhuqy iswK vwKrI kmytI dy hwk ivwc hn.
pihlF srkfr ny ieh kµm kfPI icr qwk ltkfeI rwiKaf, pr hux cUµik hirafxf ivDfn
sBf coxF isr 'qy hn qF cODrI huwzf ny iewk vfrI iPr sUby dy iswKF nUµ muV ieh
lfrf lf idwqf hY ik Auh vwKrI kmytI bxvf dyxgy.
ieh kmytI kdoN bxdI hY, ieh qF bfad dI gwl hY, pr iesy dOrfn rfjsQfn dy
iswKF ny vwKrI kmytI dI mµg rwK idwqI hY. ies mµg ny Kqrf shy df nhI, phy df kr
idwqf hY. awj jy rfjsQfn dy iswKF ny vwKrI kmytI mµgI hY qF kwlH mwD pRdyÈ,
mhfrfÈtr vrgy hornF sUibaF dy iswK vI vwKrI kmytI mµg skdy hn. ienHF sUibaF ivwc
iswK kfPI igxqI ivwc rihµdy hn. AuNj iewk gwl spwÈt hY ik jy ÈRomxI gurduafrf
pRbµDk kmytI ÈurU qoN hI hirafxy dy iswK prvfrF dy bwicaF leI vI mYzIkl aqy
ieµjInIairµg dI pVHfeI dIaF shUlqF vwl loVINdf iDafn dyNdI qF Èfied ieh smwisaf
hI KVI nf huµdI. iesy qrHF hirafxy dy igafrF kmytI mYNbrF ivwcoN ijhVy mYNbr
vwKrI kmytI dy hwk ivwc hn, AunHF ivwcoN kuJ iewk nUµ ÈRomxI kmytI dI kfrjkfrnI
ivwc lY lYNdI. ies nfl vI siQqI suDr skdI sI. qd vI ÈRomxI kmytI hux zfZI icµqq
hY ik jy hirafxy dI vwKrI kmytI bx geI qF AuQoN dy gurduafiraF ivwc ijhVf
cµgf-coKf cVHfvf cVHdf hY, Auh aµimRqsr afAuxf bµd ho jfvygf.
rfjnIqI dIaF iqµn swcfeIaF, iqµn rUp-jsvµq
isµG ‘ajIq'
‘swc df sfhmxf' krnf ikqnf muÈkl hY? ies gwl df jvfb, iewk inwjI tI vI
cYnl 'qy pRsfrq ho rhy iewk sIrIal ‘swc kf sfmnf' dy sµbµD ivwc dyÈ dy vwK-vwK
KyqrF ivwc cl rhI crcf nUµ gµBIrqf nfl GoiKaF hI iml skdf hY. ieh sIrIal ikqny
GrF nUµ AujfVn qy pirvfrF ivwc Èwk dy bIj, bIj ky qbfhI vwl Dwkx df kfrn bx irhf
hY, ies df ihsfb ikqfb hI kdI lwg sky. jo lokIN pYsy dy lflc ivwc Coty prdy 'qy
afpxy jIvn dy lMmy smyN qoN CupfeI cly af rhy swc qoN prdf cuwkx dI ‘dlyrI' ivKf
rhy hn, jfxy-axjfxy AunHF dy pirvfrF ivwc qF qryVF pY hI rhIaF hn, nfl hI iesy
swc dy shfry keI hor pirvfrF ivwc vI Èwk qy aivÈvfs dIaF dIvfrF KVIaF ho rhIaF
hn. pqI-pqnI iewk dUjy nUµ Èwk dIaF nËrf nfl vyKx lwgy hn, bwcy afpxy mfqf-ipqf
dy afcrx 'qy suaflIaf inÈfn lfAux lwg pey hn.
ienHF idnF ivwc hI iewk Kbr afeI ik afpxy pqI dy bhuq hI mjbUr krn 'qy
pqnI ny Aus dy sfhmxy ieh swc pRgt kr idwqf ik Aus dy dovF bwicaF ivwcoN iewk
Aus df nhIN hY. kuJ smyN bfad hI Aus ny Gr af ky afpxy pqI nUµ gl ivwc Pfhf pfeI
Cwq dy nfl ltikaf vyiKaf. ienHF idnF ivwc hI mYtro ivwc sPr kridaF do muitafrF
nUµ iewk dUjy qoN ieh puwCidaF suixaf ik kI Aus nUµ ieh ivÈvfs hY ik ijs ƒ Auh
afpxf ipAu smJdI clI af rhI hY, Auh hI Aus df ipAu hY?
dUsrI swcfeI df sfhmxf
dUjy pfsy iewk swcfeI dy pRgtfvy ny BfrqI jnqf pfrtI ivwc BVQU pf idwqf
hoieaf hY. bIqy idnIN BfrqI jnqf pfrtI dy iewk bfnI afgU jsvµq isµG dy pRgt kIqy
gey iewk swc ny Bfjpf dIaF cUlF qwk ihlf ky rwK idwqIaF hoeIaF hn. hYrfnI dI gwl
qF ieh hY ik ijs Bfjpf dy afgUaF ny pfrtI dy sfbkf pRDfn qy sfbkf Aup-pRDfn
mµqrI lfl ikRÈn azvfnI vloN pfiksqfn dy bfnI mµny jFdy, ijnfh dy kIqy gey guxgfn
aqy Aus nUµ Drm-inrpwK krfr idwqy jfx dy Jtky nUµ QoVHI ijhI hlcl dy nfl hI sih
ilaf sI, Auh pfrtI dy bfnI qy bIqy qIh virHaF qoN vPfdfr cly af rhy afgU jsvµq
isµG vloN dyÈ dI vµz nfl sµbµDq swcfeI Aujfgr kridaF, dyÈ dI vµz leI ijnfh nUµ
doÈ-mukq krn dI jo dlyrI ivKfeI hY, Aus dy iewk Coty ijhy Jtky nUµ ikvyN sih
nhIN sky?
ijnHF bËurgF ny dyÈ dI vµz dy ËKmF nUµ ipµzy 'qy hµZfieaf hY, AunHF
ivwcoN sµsfr ivwc ivcr rhy bËurg dwsdy hn ik jsvµq isµG ny dyÈ dI vµz dy sµbµD
ivwc ijnfh, srdfr ptyl aqy Aus smyN dy hor kFgrsI nyqfvF vloN inBfeI geI BUimkf
bfry jo kuJ ibafn kIqf hY, Auh swcfeI dy bhuq hI nyVy hY. AunHF df kihxf hY ik
kFgrsI nyqf dyÈ dy hfkm bxn leI ieqny Auqfvly hoey pey sn, ik Auh srkfr ivwc
afpxI kOm dI snmfnq pRqIinDqf aqy Aus dy ihqF dI surwiKaqf dI gfrµtI dI mµg kr
rhy hn, ijnfh nUµ sµquÈt kr ky afpxy nfl joVI rwKx aqy dyÈ dI eykqf nUµ bxfeI
rwKx dI Bfvnf nUµ muwK rwK ky Aus dy nfl gwl krnf qF dUr irhf, Aus dI gwl suxn
qwk leI vI iqafr nhIN sI hoey. ienHF bËurgF dy anusfr, jy Aus smyN dy kFgsI nyqf
ijnfh dy nfl gwl krn leI iqafr ho jFdy qy afËfd Bfrq ivwc muslmfnF nUµ swqf ivwc
munfsb pRqIinDqf dyx aqy AunHF dy ihwq surwiKaq rwKx df Aus nUµ Brosf duaf ky
sµquÈt kr lYNdy qF dyÈ dI vµz dy duKFq nUµ tfilaf jf skdf sI.
kI ieh vI swcfeI hY? ieh bËurg hor dwsdy hn ik Aus smyN dy kFgrsI nyqf
dyÈ dI swqf nUµ kyvl afpxy hI hwQF ivwc kyNdirq krI rwKx dI lflsf ivwc ieqny
iËafdfgRsq ho gey sn ik AunHF ny dyÈ dI afËfdI qoN qurµq bfad, AunHF iswKF nUµ,
Ërfiem pyÈf krfr dy ky dyÈ qy mnuwKqf dy duÈmx sQfpq kr BfrqI-smfj qoN alwg-Qlwg
kr dyx dI sfiËÈ rcx ivwc koeI iJjk nhIN sI ivKfeI, ijnHF ny nf kyvl dyÈ dI
afËfdI dy sµGrÈ ivwc sB qoN vwD kurbfnIaF kIqIaF sn, sgoN afpxI iksmq Bfrq nfl
Ëon dy kIqy gey PYsly dy leI vI AunHF ƒ sB qoN vwD kImq cukfAuxI peI sI.
ienHF bËurgF anusfr dyÈ nUµ eykqf dy sUqr ivwc prox leI irafsqF nUµ
Bfrq ivwc Èfml krn df ishrf srdfr ptyl dy isr bµinHaf jFdf hY, jd ik ienHF
irafsqF dy srbrfh iksy vI kImq 'qy afpxIaF irafsqF nUµ Bfrq ivwc Èfml krn leI
iqafr nhIN sI ho rhy, ikAuNik srdfr ptyl AunHF dIaF ȵkfvF dUr nhIN sI kr pf rhy.
ies pwKoN srdfr ptyl hI nhIN, sgoN pµzq nihrU qwk vI inrfÈ ho cuwky sn. Aus smyN
pitaflf dy mhfrfjf Buipµdr isµG ny awgy af ky AunHF dI mdd kIqI. sB qoN pihlF
AunHF afp afpxI irafsq nUµ BfrqI sµG ivwc Èfml krn df aYlfn kIqf. iPr AunHF dUjy
rfijaF nUµ BfrqI sµG ivwc Èfml hox leI pRyiraf. Aus qoN bfad hI hor rfjy afpxIaF
irafsqF BfrqI sµG ivwc Èfml krn leI iqafr hoey. hYdrfbfd qy jUnfgVH irafsqF dy
nvfbF ny qF pfiksqfn nfl afpxf BivwK joVn df aYlfn kr idwqf. ienHF irafsqF dIaF
POjF pfsoN hiQafr suwt ky, ienHF dy nvfbF nUµ Bfrq ivwc Èfml hox 'qy mjbUr krn
ivwc iswK POjI tukVIaF dI muwK BUimkf rhI sI.
iÈkvf hY ik kuJ iswK afgU vI kOm nUµ shI agvfeI dyx ivwc sPl nhIN ho
sky. AunHF ny pµjfbI BfÈf dy afDfr 'qy pµjfb dy punrgTn dI mµg qF kIqI, pr AunHF
ny ies mµg dI pUrqI leI jo sµGrÈ kIqf, Aus ivwc AunHF ny pµjfb dy ihµdUaF nUµ
Brosy ivwc lY ky, afpxy sµGrÈ ivwc Èfml krn dI loV nhIN smJI. ijs df nqIjf Auh
hoieaf ik AunHF ivwc ieh sunyhf cilaf igaf ik iswK pµjfbI sUby dy nF qy Ausy
qrHF Kfilsqfn kfiem krnf cfhuµdy hn, ijvyN muslmfnF ny pfiksqfn kfiem kIqf hY.
PlsrUp pµjfbI sUby dI mµg df iqwKf ivroD hoieaf. iesy df nqIjf sI ik Aus pµjfb
ivwc, jo gurF dy nF 'qy ijAUNdf sI qy ijQy sdf hI ipafr qy afpsI sFJ dy gIq
gUµjdy sn, vYr qy nPrq dy bIj bIjy jfx lwgy. guaFZI, guaFZI nUµ Èwk dIaF nËrF dy
nfl vyKx lwgf. ies qoN awgy Auh kuJ nf kih sky. AunHF df glf Br afieaf qy Auh
ieqnf hor afK ky cuwp kr gey ik ies qoN bfad jo kuJ hoieaf awj dI pIVHI jfxdI hY.
aµq ivwc
awj pµjfb aDUrf hY, keI pµjfbI boldy ielfky Aus qoN bfhr hn. cµzIgVH,
jo ivÈyÈ rUp ivwc pµjfb dI rfjDfnI vjoN Ausfiraf igaf sI, Aus df ihwsf nhIN bx
sikaf hY. akflI afgU, jdoN vI coxF afAuNdIaF hn, pµjfbI boldy ielfikaF qy
cµzIgVH dI mµg krnf ÈurU kr idµdy hn. coxF qoN bfad ienHF mµgF nUµ iPr TSzy bsqy
ivwc pf ky aglIaF coxF qwk leI sFB ky rwK lYNdy hn. aijhf Auh ikAuN krdy hn? ies
df jvfb qF Auh hI dy skdy hn.
ieh hY BfrqI jnqf pfrtI df anuÈfsn
-rxjIq lihrf
lok sBf dIaF do-do coxF hfrn qoN bfad BfrqI jnqf pfrtI dI siQqI ijs hfl
nUµ phuµcI peI hY, Auh iksy qoN CupI nhIN. ies hflq qoN Cutkfrf pfAux leI ‘sµG
dy njUmIaF' vloN suJfa ‘AupfvF' nfl koeI bµnH suwb krn leI Bfjpf dy isKrly
afgUaF dI 19 qoN 21 agsq qwk iÈmlf ivKy hoeI ‘icµqn bYTk' icµqf qy mfqm dy mfhOl
ivwc zuwbI rhI. icµqn bYTk qoN pihlF Bfjpf dy afgUaF vloN ikhf jf irhf sI ik ies
bYTk ivwcoN 15vIN lok sBf dIaF coxF ivwc hoeI hfr dy kfrnF nUµ GoKdI bfl afpty
dI irport 'qy ivcfr-crcf kIqI jfvygI. hfr dy kfrnF qoN sbk iswKy jfxgy aqy BivwK
leI pfrtI nvIN idÈf qYa krygI. kuJ idn pihlF vfprIaF GtnfvF ny ‘icµqn bYTk' dI
sfrI mhwqqf dI pwtImys kr ky rwK idwqI qy isvfey icµqf 'c mwQf ptkx dy, bYTk 'coN
hor kuJ vI sfhmxy nf afieaf. aijhI hflq ivwc ihmfilaf dIaF vfdIaF dI TSZk vI
Bfjpf afgUaF dy mwQy dIaF qrylIaF nf sukf skI. mIzIaf dy kYmiraF dy bfvjUd Bfjpf
pRDfn rfjnfQ isµG nUµ pihly hI idn dy sfhmxy afAux leI mjbUr pY igaf.
mIzIaf dy sfhmxy pfrtI pRDfn rfjnfQ isµG pfrtI dy iewk sInIar afgU
jsvµq isµG nUµ pfrtI ivwcoN qwt-Pwt kwZx df aYlfn krn leI afieaf sI. jsvµq isµG
vI Bfjpf dy AunHF isKrly afgUaF ivwcoN iewk sI. Auh iÈmly phuµc vI cuwikaf sI,
pr pfrtI pRDfn ny Aus nUµ mIitµg ivwc afAux qoN pihlF hI rok idwqf sI. ieh jsvµq
isµG hI sI ijs ny icµqn bYTk qoN do idn pihlF afpxI cricq ikqfb ‘ijnfh, dyÈ vµz
aqy afËfdI' dI GuµZ cukfeI kr ky icµqn bYTk df ruK bdl idwqf sI. jsvµq isµG dI
ies kfrvfeI ny aqy ies qoN kuJ idn pihlF rfjsQfn dI sfbkf muwK mµqrI vsuµDrf
rfjy isµDIaf ny pfrtI pRDfn nfl iswDf mwQf lf ky dws idwqf sI ik Bfjpf dy
aµdrUnI klyÈ dI hflq sOKy kIqy sµBlx vflI nhIN.
BfvyN Bfjpf pRDfn rfjnfQ isµG ny jsvµq isµG nUµ pfrtI ivwcoN kwZx df
aYlfn kr ky ieh sµkyq dyx df Xqn kIqf hY ik pfrtI afpxI ivcfrDfrf aqy anuÈfsn
pRqI iZwl nhIN vrqygI, pr ieh gwl jwg jfxdf hY ik Bfjpf aµdr ivcfrDfrf qy
anuÈsfn nF dI koeI cIË nhIN rih geI hY. asl ivwc BfrqI jnqf pfrtI afpxy hI buxy
mwkV jfl ivwc AulJ ky rih geI hY aqy ies hflq ivwcoN inklx leI Aus nUµ koeI rfh
idKfeI nf idµdf hox kr ky Auh awkIN plfhIN hwQ mfr rhI hY. BfvyN Bfjpf aµdr ho
rhI qfËf cwk-Qwl df kfrn ijnfh bfry jsvµq isµG vloN ilKI ivvfdgRsq ikqfb hI
idKfeI idµdI hY, pr asl ivwc ies dIaF jVHF ies qoN ikqy vDyry zUµGIaF hn. hF,
jsvµq isµG df mfmlf afpxI ‘kor ivcfrDfrf' bfry dUhry mfpdµzF nUµ nSgf krdf hY.
iewk pfsy ijnfh dI qfrIP bdly jsvµq isµG nUµ, ibnF Aus dI ikqfb pVHy pfrtI 'coN
cwldf kIqf igaf hY, dUjy pfsy 2005 ivwc ijwnfh dI mËfr 'qy jf ky ijnfh nUµ Drm
inrpwK kihx vflf aYl ky azvfnI jsvµq isµG nUµ pfrtI 'coN kwZx vfilaF dI kqfr
ivwc vI KVf idKfeI idµdf hY aqy ‘kor ivcfrDfrf' qy hmly df doÈI hox dy bfvjUd
2009 dIaF coxF ivwc pfrtI vloN pRDfn mµqrI dy AumIdvfr vjoN pyÈ kIqf igaf sI.
ivcfrDfrf dy mfmly ivwc BfrqI jnqf pfrtI iewk ajIb ijhy ivroDBfs df
iÈkfr hY qy nyVy BivwK ivwc ieh hwl hox vflf vI idKfeI nhIN idµdf. Bfjpf dI
ivcfrDfrf ‘ihµdU siBafcfrk rfÈtrvfd' dI iPrkU-PfÈI ivcfrDfrf hY, ijs dy ihµdU
rfÈtr dy supny ivwc Dfrimk Gwt igxqIaF qy Drm-inrpwK kdrF-kImqF 'qy lokF leI
koeI QF nhIN hovygI. Dfrf 370 df Kfqmf, kfmn isvl koz aqy rfm cµdr dI AusfrI
vrgy muwdy Aus dI iesy ivcfrDfrf dy cwlidaF dyÈ dI kyNdrI swqf afpxy blbUqy 'qy
hfsl nhIN kr skdI. ies mksd leI Aus nUµ lfËmI hI hornF BfeIvflF nfl sFJf morcf
bxfAuxf hovygf aqy sFJ leI BfeIvfl Aus nUµ inrfpurf ihµdUqvI idwK dy shfry imlx
vfly nhIN. iesy leI Bfjpf ƒ afpxI ivcfrDfrf 'qy prdf pfAux leI iksy nf iksy
‘muKOty' dI ËrUrq pYNdI hY. ieho Auh ivroDfBfs hY ijhVf Bfjpf df muV-muV ‘ijnfh
dy ijµn' nfl mwQf lgvfAuNdf hY. iesy ivroDfBfs dy cwlidaF ijnfh bfry itwpxIaF kr
ky kdI azvfnI ‘Klnfiek' bx jFdf hY qy kdy ‘loh purÈ' dy rUp ivwc ‘nfiek' bx jFdf
hY. kdy kwtV ihµdUqvI ivcfrDfrf Bfjpf nUµ do sItF qoN iswDy hI 88 sItF 'qy
phuµcf idµdI hY aqy kdy iekwiTaF hI lok sBf dIaF coxF ivwc do-do vfr pfrtI df
ibsqrf gol krvf idµdI hY.
AuNj ieh pihlI vfr nhIN jdoN Bfjpf aijhy ivroDfBfs aqy aµdrUnI ‘gRih
XuwD' ivwc AulJI hY. Bfjpf ÈurU qoN hI afpxy afp nUµ ‘ivcfrDfrf aqy kyzr afDfrq'
vwKrI pfrtI dy qOr 'qy pyÈ krdI rhI hY. pfrtI dI aijhI ‘vwKrI idwK' Enf icr qF
bxI rhI ijµnf icr ieh swqf dy gilafiraF 'c nhIN phuµcI sI. jdoN iewk vfr swqf
ies dy hwQ lwg geI qy ies dy afgUaF ny ‘swqf 'qy bYTx' dIaF brkqF vyK leIaF qF
Aus dI ‘vwKrI pfrtI' hox dy dfaivaF dI pol KuwlH geI. swqf dI lflsf, mfieaf nUµ
jwPy, Gply qy ahuidaF leI mfrf-mfrI df ‘kFgrsI siBafcfr' Aupr qoN lY ky Qwly qwk
pfrtI afgUaF dy isr cVH bolx lwg ipaf, AudoN qoN lY ky hux qwk Èfied hI koeI
mOkf afieaf hovygf jdoN Bfjpf dy gRih XuwD ivwc kdy ‘sIË Pfier' hoieaf hovy.
Bfjpf Aupr aijhy doÈ isrP Bfjpf dy isafsI ivroDIaF vloN hI nhIN lfey jf rhy,
sgoN afr aYs aYs pRmuwK mohn Bfgvq vloN Bfjpf nUµ ‘nvIN pIVHI' nUµ awgy ilafAux
dI slfh idµidaF ikhf igaf hY ik swqf qy ahuidaF dI lflsf 'c Bfjpf afgU sµG
pirvfr dy mUl eyjµzy nUµ dr iknfr kr rhy hn.
vYsy qF 2004 dIaF lok sBf coxF ivwc hfr jfx ny hI Bfjpf dI ivcfrDfrf qy
anuÈfsnbwD pfrtI hox dI klfeI KolHx 'c koeI ksr nhIN sI CwzI, pr 2009 dIaF coxF
ivwc hoeI hfr ny qF pfrtI dy sfh hI sUq ley. pfrzI lIzriÈp df bicaf-Kuicaf
roab-dfb qy anuÈfsnI dbkf vI jFdf irhf. lok sBf coxF aµdr ies pfrtI nUµ EnI
hornF pfrtIaF nfl jµg nhIN lVnI peI ijµnI ies nUµ Kud afpxy aµdr lVnI peI. kdy
arux jyqlI ruwisaf, kdy kilafx isµG ny kilafx kIqf, kdy ÈyKfvq sfihb ‘BYroN' bx
bYTf qy kdy modI ‘pRDfn mµqrI df AumIdvfr' bx igaf. coxF dOrfn Bfjpf dy aµdr
hoeI gqkybfËI qoN ieµj jfpdf sI ijvyN Bfjpf ƒ pihlF hI ‘burf idKfeI' dy igaf
hovy. lok sBf coxF ivwc hfr qoN bfad inrfÈf qy byvsI dy aflm ivwc iewk dUjy
dIaF topIaF AuCflx dy aml ny rukxf qF hY nhIN sI, iqwKf hI hoxf sI qy Auh ho vI
irhf hY qy afpxy nËfry vI idKf irhf hY. sµktF dI ies ‘pRyq Cfieaf' qoN mukqI leI
Bfjpf nUµ koeI sµkt-mocn nhIN iml irhf.
ieh hY lok syvf?-rfijµdr
pfl Èrmf
‘rfj nhIN syvf' dI Bfvnf df pRgtfvf mIzIaf rfhIN mOjUdf pµjfb srkfr
vloN afm kIqf jFdf hY. swcmuwc ÈlfGfXog hY. kFgrs dI ipClI kYptn amirµdr isµG dI
srkfr vyly qoN srkfr ieÈiqhfrbfËI 'qy loVoN vwD Ëor dyx lwgI hY. pqf nhIN srkfrF
nUµ ieh BulyKf hY ik pRcfr 'qy Ëor dyx nfl sr skdf hY. ieh ruJfn TIk nhIN. jnqf
aslIaq ƒ pCfxdI hY qy keI vfr bhuqI ieÈiqhfrbfËI iKwJ jF AudfsInqf hI pYdf krdI
hY. cµgy kIqy hoey kµm afpy mUµhoN boldy hn. ienHF nUµ pRcfrn dI loV nhIN huµdI.
sfrIaF pfrtIafF hI jnqk syvk khfAuxf cfhuµdIaF hn. ienHF dy Coty vwzy
nyqf BfÈx krn vyly lokF leI iPkr df pUrf idKfvf krdy hn. AuNj XQfrQ pwKoN kµm
hor hI huµdf hY. iewk pfrtI dy aYm pI ny bYNk mYnyjr dy cpyV jVH idwqI. ieh
Èfied kFgrs pfrtI df XoDf sI. bIbI mfieafvqI dy jnm idn mnfAux leI mµigaf hoieaf
Pµz nf dy skx kfrn iewk ieµjInIar dI jfn clI geI. ibhfr ivwc iewk mYijstryt keI
vrHy pihlF mfiraf igaf sI. sB isafsI XoiDaF dy kfry hI hn ieh.
pµjfb ivwc luiDafxy qihsIldfr nfl jo kuJ kIqf igaf sB jfxdy hn.
aµimRqsr ivwc iewk ieµjInIar kuwt Diraf ikAuNik Auh ibjlI corI rokdf sI. sInIar
mµqrI mnorµjn kflIaf dI byiewËqI afdmpur qoN akflI ivDfiek kr igaf. kuJ idn hoey
pRo[ swBrvfl dI hwiqaf krn vfly doÈI (Bfjpf df XUQ ibRgyz) brI ho gey hn ikAuNik
kys kmËor bxfieaf sI jF bx igaf sI. mwD pRdyÈ ivwc Bfjpf df rfj ijAuN sI qy hux
vI hY. bycfrf pRo[ swBrvfl ividafrQI coxF dy Gcoly kfrn jfn guaf bYTf qy mulËm
brI ho gey hn. ieho ijhf hfl bµgfl ivwc sI pI aYm dy kyzr vfly krdy hn.
pµjfb ivwc kfPI hwd qwk ies GtIaf dfdfigrI qoN bicaf hoieaf hY. XU pI,
ibhfr ies pwKoN bdnfm sn. coxF vI sfzy ÈFqI nfl huµdIaF sn, pr aYqkIN iËlf pRIÈd
qy pµcfieq coxF vyly kµm Krfb hoieaf hY. ies vD rhI gµdgI qoN bcx dI loV hY. jy
awj akflI-Bfjpf dI srkfr hY qy kwlH nUµ kFgrs dI af jfxI hY. dovF iDrF nUµ ies
pRqI ÈrIkybfËI qoN vI AuTx dI loV hY. ÈrIkf jF mukfblf nIqIaF qy pRfpqIaF Aupr
afDfrq hoxf cfhIdf hY nf ik do pirvfrF dI KihbfËI sdkf. lok syvf qF hI ho skdI
hY.
hux vflI syvf jo vyly kuvyly swqfDfrI pfrtIaF dy XoDy krdy hn ieh
sµµbµDq pfrtIaF leI hI Gfty df sOdf iswD hoeygf. lok rfie Ault hoxI lfËmI hY. hr
smfj ivwc bhuigxqI ÈrIP bµdy huµdy hn, pr Auh bcdy qy zrdy vI huµdy hn. hF,
aµdrKfqy ËrUr mfVI gwl 'qy iKwJdy hn. votF vyly ÈrIP lok sfrI ksr pUrI kr idµdy
hn. ies leI swqfDfrI pfrtIaF dy XoiDaF nUµ ihsfb-ikqfb nfl cwlxf cfhIdf hY.
õðÆÁ» õðÆÁ»
ÞÅó±
ñË Õ¶ ÃëÅÂÆ Õðé Ã ÇÂÔ ÇèÁÅé ð¾Öä çÆ ñ¯ó þ ÇÕ ÃÅâÆÁ» ÕÆîåÆ òÃå±Á» òÆ Õ¹ó¶ ÕðÕà
ç¶ éÅñ ÔÆ ìÅÔð éŠù¾à Çç¾åÆÁ» ÜÅä
ÇÕðêÅñ ÇçØ, ìÇá§âÅÍ
×¹ð± éÅéÕ
ÃÅÇÔì é¶ ÇÂ¾Õ îÔÅé å¶ Çéò¶ÕñÅ ëñÃëÅ ç¶ Õ¶ ¦ì¶ Ã 寺 èÅðÇîÕ, ÃîÅÇÜÕ,
ÁÅðÇæÕ Áå¶
ðÅÜéÆåÕ ö¹ñÅîÆ Ô¶á ÜÆÀ¹ ðÔÆ îé¹¾ÖåÅ é±§ éòƺ ÜÆòé ÜÅÚ ÇÃÖÅ Õ¶ Ôð åð·» çÆ ö¹ñÅîÆ
寺 î¹Õå ÕðòÅÇÂÁÅ Áå¶ ÇþèÅ ÁÕÅñ ê¹ðÖ éÅñ ܯÇóÁÅÍ À¹é·» ÁÅêäÅ ×¹ð± ÇÕö ÇòÁÕåÆ
é±§ î§éä çÆ æ» ÒôìçÓ é±§ î§ÇéÁÅ, ÇÜà çÅ ÔòÅñÅ Çþè ׯÃÇà ìÅäÆ Çò¾Ú çð÷ ÒÃìç¹
×¹ð±, ùðÇå è¹Çé Ú¶ñÅÓ (ê¿é» 943) ÓÚ çð÷ þÍ ×¹ð± ÃÅÇÔì é±§ ÇÂÔ íñÆ í»å êåÅ ÃÆ ÇÕ
íÅðå ÓÚ Ü¹×» ܹ׻åð» 寺 ìä¶ Ã§ÃÕÅð» ÕÅðé ÁÅî îé¹¾Ö ÇÜé·» çÆ îÅéÇÃÕåÅ Çò¾Ú
ìzzÔîä é±§ ×¹ð± î§éä çÆ èÅðéÅ Øð ü¾ÕÆ ÃÆ, À¹Ô ÇÂåé¶ æ¯ó·¶ Ã ÓÚ ç¶ÔèÅðÆ ×¹ð± 寺
î¹ÕåÆ êzÅêå ÕðÕ¶ ÇþèÅ ôìç Ü» ÁÕÅñ ê¹ðÖ éÅñ éÔÆº ܹó ÃÕç¶Í ôìç ×¹ð± çÆ êzêÕåÅ
ñÂÆ ¦ì¶ Ã çÆ Üð±ðå ÃÆ, êð êzîÅåîÅ ç¶ ìäŶ ԯ¶ Çéïî» Áé¹ÃÅð Ǿկ ÃðÆð ÇÂåéÅ
¦ìÅ Ãî» éÔÆº ðÇÔ ÃÕçÅ, ÇÂà ñÂÆ ôìç ×¹ð± ç¶ ëñÃë¶ é±§ ê±ðÆ åð·» Ççzó ÕðòÅÀ¹ä Áå¶
ñÅ×± ÕðòÅÀ¹ä ñÂÆ êzÚÅð é±§ Üæ¶ì§çÕ ã§× éÅñ ÚñÅÀ¹ä ñÂÆ A@ ÜÅî¶ èÅðé ÕÆå¶Í ÇÂÔ çÃ
ÜÅî¶ ç¶ÔèÅðÆ êz§êðÅ ñÅ×± Õðé ñÂÆ éÔÆº ÃÆ ìñÇÕ ÃÅÇðÁ» é±§ ôìç ×¹ð± çÅ êzÚÅð ÔÆ
ÕÆåÅ Áå¶ ÇÕö é¶ òÆ ×¹ð± ÇòÁÕåÆ é¶ ÁÅêäÆ ç¶Ô é±§ Õ¯ÂÆ îÔÅéåÅ ç¶ä çÆ æ» ÇÂà 鱧
ÇìéÃéÔÅð ÔÆ ç¾ÇÃÁÅÍ ÁÖÆð BCI ÃÅñ ç¶ ¦ì¶ Ã Çê¾Û¯º Ü篺 ×¹ð± ׯÇì§ç ÇÃ§Ø é¶
îÇÔÃ±Ã ÕÆåÅ ÇÕ Ô¹ä Çþֻ é±§ ÇÕö ç¶Ô ×¹ð± çÆ î¹æÅÜÆ éÔÆº ðÔÆ Áå¶ À¹Ô ôìç 寺
Á×òÅÂÆ ñË ÃÕç¶ Ôé å» ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì ÜÆ é±§ ×¹ÇðÁÅÂÆ ç¶ Õ¶ Çþֻ é±§ Ô¹Õî ç¶ ×¶
ÒÒÃí ÇþÖé ÕÀ¹ Ô¹Õî þ, ×¹ð± îÅéÆú ×§zæÍÓÓ ×¹ð± ÃÅÇÔì ç¶ Ü¯åÆ ÃîÅÀ¹ä 寺 ìÅÁç
åÕðÆìé ÇÂ¾Õ ÃçÆ å¾Õ ôìç 寺 Á×òÅÂÆ ñË Õ¶ ÖÅñÃÅ ê¿æ é¶ ÃÅìå Õð Çç¾åÅ ÃÆ ÇÕ À¹é·»
é±§ ÇÕö ç¶ÔèÅðÆ ×¹ð± çÆ î¹æÅÜÆ éÔÆº ðÔÆÍ ÇÂö ç½ðÅé Ççػ Óå¶ Á§å» çÅ ÃðÕÅðÆ ÷ìð
Ô¯ä ç¶ ÕÅðé À¹é·» é±§ Øð ØÅà Û¾â Õ¶ ܧ×ñ», ì¶ÇñÁ» ÓÚ ðÇÔäÅ ÇêÁÅ, ÇÜà ç½ðÅé ×¹ð±
×§zæ ÃÅÇÔì ÜÆ çÆ Ã¶òŠçíÅñ ÕðÕ¶ ÇÜ¾æ¶ À¹çÅÃÆ Áå¶ Çéðîñ¶ îå ç¶ Ã§å» é¶ Ç¾Õ
ôñÅØÅï¯× Õ§î ÕÆåÅ, À¹æ¶ À¹é·» ìzÅÔîäÆ ÕðîÕ»â òÆ ×¹ð± Øð» Çò¾Ú êzÚñå Õð Çç¾å¶Í
îÔÅðÅÜÅ ðäÜÆå ÇÃ§Ø ç¶ ðÅÜ ç½ðÅé Õ¹Þ Ã¹èÅð Ô¯ä çÆ æ» Ô¯ð òÆ Çò×Åó ô¹ð± Ô¯ Ç×ÁÅ,
ÇÕÀ¹ºÇÕ À¹Ã Ã ç½ðÅé ìÔ¹å ÃÅð¶ ìzÅÔîä Á§Çîzå ÛÕ Õ¶ ×§zæÆÁ» ç¶ ð±ê Çò¾Ú
×¹ðç¹ÁÅÇðÁ» Çò¾Ú عÃêËá Õð ×¶, ÇÜé·» é¶ ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì ÜÆ 寺 ÇÃè»åÕ Ã¶è ñËä
çÆ æ» ÇÂÃ ç¶ ÁÖ¿â êÅá, çêà êÅá, ÃêåÅÔ êÅá, ÇÂÕ½åðÆÁ» ð±êÆ ÕðîÕ»â ô¹ð± ÕðÕ¶ ÇÂÃ
é¹§± ÕîÅÂÆ çÅ ÃÅèé ìäÅ ÇñÁÅÍ ×¹ðîÇå Çòð¯èÆ ê¹ÃåÕ» ÇÜò¶º ÇÕ ìÇÚ¾åð éÅàÕ (ÁÖ½åÆ
çÃî ×§zæ), ×¹ðÇìñÅà êÅ: Û¶òƺ ÁÅÇç çÅ êzÚÅð å¶÷ Õð Çç¾åÅÍ ÕðîÕ»âÆ Áå¶ ×¹ðîÇå
Çòð¯èÆ êzÚÅð é±§ ì¶ô¾Õ ÇÃ§Ø ÃíÅ ñÇÔð Áå¶ ×¹ðç¹ÁÅðŠùèÅð ñÇÔð» ç½ðÅé Õ¹Þ î¯óÅ
ÇêÁÅ êz§å± ç¶ô çÆ Á÷ÅçÆ Çê¾Û¯º ÁÕÅñÆÁ» é±§ ðÅÜ çÅ ÚÃÕÅ êË ÜÅä ÕÅðé ÇÂÃ é¶ î¹ó å¶ÜÆ
ëó ñÂÆÍ ìÅçñ çñ çÆ íÅÜêÅ éÅñ ×áܯó Ô¯ä ÕðÕ¶ å» ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ÁÇÃ¾è¶ ð±ê Çò¾Ú ÁÕÅñ
åÖå Ãî¶å ×¹ðç¹ÁÅÇðÁ» Òå¶ ÕÅì÷ Ô¯ ×ÂÆ Áå¶ ×¹ð± éÅéÕ ç¶ ëñÃë¶ é±§ ÇÂ¾Õ åð·»
Çåñ»ÜñÆ ÔÆ ç¶ Çç¾åÆ ×ÂÆÍ ÇÂà Ã ùèÅð ñÇÔð ô¹ð± Õðé çÆ ÁÇå ñ¯ó ÃÆÍ ÇîôéðÆ ÕÅñÜ»
é¶ Õ¹Þ Ã¹èÅð çÅ Õ¹Þ Õ§î ÕÆåÅ êð ÃÆîå ÃÅèé» ÕÅðé» ÇÂé·» çÆ êzÚñå î¹ÇÔ§î Õ¹Þ èÆîÆ
ÃÆÍ ççìð B@@E ÓÚ ð¯÷ÅéÅ Ãê¯ÕÃîËé Ô¯ºç Çò¾Ú ÁÅÇÂÁÅÍ êÇÔñ» ÇÃ¾Ö îÆâÆÂ¶ çÆ ê±ðÆ åð·»
ÁäÔ¯ºç ÕÅðé Ãê¯ÕÃîËé ÇÂ¾Õ ÇÂéÕñÅì çÆ åð·» ÜÅÇêÁÅÍ ×¹ðç¹ÁÅÇðÁ» ÓÚ Çç鯺 Ççé òè ðÔ¶
êÅÖ¿âòÅç å¶ Õðîջ⻠鱧 ìÅÔð Õ¾ã Õ¶ ùèÅð ÇñÁÅÀ¹ä ñÂÆ Ü±Þ ðÔ¶ ÃÅâ¶ òð×¶ Áé¶Õ»
ÇþÖ, Ãê¯ÕÃîËé éÅñ ܹó ×¶, ÇÜà çÅ ÕÅøñÅ Çç鯺 Ççé òèçÅ ò¶Ö Õ¶ îé é±§ Ö¹ôÆ Ô¯
ðÔÆ ÃÆÍ Ãê¯ÕÃîËé é¶ òÆ éÅÔðÅ Çç¾åÅ ÇÕ À¹Ô èðî Áå¶ ×¹ðç¹ÁÅÇðÁ» ÓÚ Ø¹ÃêËá Õð
ü¾ÇÕÁÅ Õ±óÅ ÕðÕà Ô±§Þ Õ¶ ìÅÔð ù¾à ç¶ò¶×Å å¶ ÇÂÃ çÆ æ» Çéð¯ñ éÅéÕ òÆÚÅðèÅðÅ é±§
ñÅ×± Õð Çç¾åÅ ÜÅò¶×ÅÍ ôÅÇÂç ìÔ¹å À¹åôÅÔ ÕÅðé Ü» ÇÕö Ô¯ð Û¹ê¶ Ô¯Â¶ ÕÅðé» ÕðÕ¶ Ã:
ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø Ã§êÅçÕ Ãê¯ÕÃîËé é¶ ÁËÃÅ ÞÅó± ëó ÇñÁÅ þ ÇÕ À¹Ô Õ±ó¶ ÕðÕà ç¶ éÅñ éÅñ
×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì Áå¶ ×¹ð±Á» é±§ ÔÆ Ô±§Þ Õ¶ ìÅÔð Õ¾ãä çÅ ÁëïÃéÅÕ ðÅÔ ëó ü¾Õ¶ ÔéÍ
×¹ð± éÅéÕ òñ¯º Á¾×¯º ÇÕö ÇòÁÕåÆ é±§ ×¾çÆ éÅ ç¶ä çÆ ×¾ñ ÕðÕ¶ À¹Ô ÇÂÔÆ ç¾Ãä çÅ
ïåé å» Õð ðÔ¶ Ôé ÇÕ Çê¾Ûñ¶ é½ ×¹ð± ԯ¶ ÔÆ éÔÆº Ãé, Üç ԯ¶ ÔÆ éÔÆº å» ê¿Üò¶º
×¹ð± òñ¯º ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì
çÆ Ã§êÅçé» Áå¶ çÃò¶º
×¹ð± òñ¯º ×¹ð± ×§zæ é±§ ×¾çÆ ç¶ä çÆ ×¾ñ å» ÁÅêä¶ ÁÅê ÔÆ Öåî Ô¯ ×ÂÆÍ ÇÂÔ ÇÕÔÅ ÜÅ
ÃÕçÅ þ ÇÕ À¹é·» ç¶ ÕÇÔä çÅ íÅò ÇÂÔ éÔÆº ÃÆ, À¹Ô Õ¹Þ Ô¯ð ÕÇÔäÅ ÚÅÔ¹§ç¶ Ãé êð î±§Ô
ÓÚ¯º ùíÅÇòÕ ÇéÕñ¶ ôìç» é±§ ×ñå Áðæ Çç¾å¶ ÜÅ ðÔ¶ ÔéÍ Ü¶ ÁËÃÅ Ô¹§çÅ å» ÜÅ×ð±Õ
Çþֻ òñ¯º ÇÂà çÅ Ãê¾ôàÆÕðé î§×¶ ÜÅä çÆ ×¾ñ îÆâÆÂ¶ ÓÚ ÁÅÀ¹ä À¹êz§å À¹Ô ÁÅêäÆ
×¾ñ é±§ Ú§×Æ åð·» ÁÅêä¶ Ã§êÅçÕÆ ðÅÔÆº Ãê¾ôà Õð ÃÕç¶ Ãé êð ÜòÅì ç¶ä 寺 Õ¯ðÆ é»Ô
Õðé 寺 òÆ Á¾×¶ ¦Ø Õ¶ À¹é·» òñ¯º ô¯zîäÆ Õî¶àÆ çÆÁ» Ú¯ä» ñÂÆ þçÆÁ» îÆÇà§×» ç¶
éÅî Òå¶ Ç÷ñ·Å þâ Õ¹ÁÅðàð» Óå¶ ÁÅêä¶ êzÚÅðÕ í¶Ü Õ¶ ÇÂÔ ç¾Ãä çÅ ïåé ÕÆåÅ ÜÅ ÇðÔÅ þ
ÇÕ ìÅì¶ éÅéÕ çÅ ×¹ð± ÒôìçÓ ÃÆ å» ÇÂà çÅ íÅò ôìç å» ÁÅÇç 寺 ÔÆ ×¹ð± þ, À¹Ã ôìç
×¹ð± ç¶ ñó ÔÆ Çþֻ é¹±§ ñÅÇÂÁÅÍ ìÅì¶ éÅéÕ é¶ ÁÅêäÆ ìÅäÆ ÓÚ ÇÕèð¶ òÆ éÔÆº ÇÕÔÅ
ÇÕ À¹Ô ×¹ð± ÔéÍ ÇÂà ñÂÆ Üç ÒôìçÓ Ôî¶ô» ñÂÆ ÔÆ ×¹ð± þ, å¶ ôìç ×¹ð± çÆ ×¾çÆ ÕçÆ
ÖÅñÆ ÔÆ éÔÆº Ô¯ÂÆ å» Á¾×¶ ÇÕö é±§ Õ¯ÂÆ ×¾çÆ ç¶ä çÅ å» Ã¹ÁÅñ ÔÆ êËçÅ éÔÆº Ô¹§çÅÍ
Ô¹ä ÇÂà 鱧 ÁÇ×ÁÅéåÅ ÇÕÔÅ ÜÅò¶ Ü» Õ¯ÂÆ ÃÅÇÜô, ÇÂÔ êåÅ ÕðéÅ, ÇÃ¾Ö ÇòçòÅé» çÅ Õ§î
þÍ êð ÁËÃÆ çñÆñ ç¶ä òÅñ¶ é±§ Çþֻ òñ¯º ÇÂÔ Ã¹ÁÅñ ê¹¾ÛäÅ å» ÜÅÇÂÜ ÔÆ þ, ÇÕ áÆÕ
þ ÇéîðåÅ ç¶ ê¹§Ü ìÅì¶ éÅéÕ é¶ ÁÅêä¶ ÁÅê é±§ ×¹ð± å» éÔÆº ÇÕÔÅ êð À¹é·» ÁÅêä¶ ÁÅê
é±§ éÆÚ, ×òÅð, ìÀ¹ðÅ, ìÀ¹ðÅéÅ, Ç´î ܧå, î¹×è å» ÇÕÔÅ ÔÆ þÍ êó·¯ ÒéÅéÕ¹ éÆÚ¹ Õþ
òÆÚÅð¨Ó ÒíÇÂÁÅ çÆòÅéÅ ÃÅÔ ÕÅ, éÅéÕ¹ ìÀ¹ðÅéÅÓ ÁÅÇç Áé¶Õ» ôìçÍ Ü¶ ÇÃðø ÇñÖ¶ Óå¶ ÔÆ
ñÕÆð çÅ ëÕÆð ìäéÅ þ å» ÕÆ ÁÃÆº éÆÚ, ×òÅð, î±ðÖ, î¹×è, Ç´î ܧå ÁÅÇç Ãìç» éÅñ éÅéÕ
é±§ çì¯èé ÕðÆÂ¶? î˺ ÁÇÜÔ¶ ÇòçòÅé» é±§ ÇéîðåÅ ÃÇÔå ì¶éåÆ ÕðçÅ Ô» ÇÕ Ü¶ ÇÕèð¶
×¹ð± éÅéÕ ÃÅÇÔì ÁÅêä¶ ÁÅê é±§ ×¹ð± Ü» êzîÅåîÅ ÇñÖ Ü»ç¶ å» ôÅÇÂç À¹é·» ç¶ ÁÅêä¶
ÔÆ òñ¯º ç¾Ã¶ ÇÃè»å» ç¶ À¹ñà ÜÅä ÕðÕ¶ ÇÂà 鱧 ÁÔ§ÕÅð çÆ ÇéôÅéÆ î§éç¶ Ô¯Â¶ ÇþÖ
À¹é·» é±§ ×¹ð± î§éç¶ ÔÆ éÅÍ ÇÕzôé é¶ å» ×ÆåÅ Çò¾Ú ÇñÇÖÁÅ þ ÇÕ ÒÒî˺ ÔÆ ìzÔî Ô»,
î˺ ÔÆ Õðé ÕÅðé êzîÅåîÅ Ô»Ó å» ÕÆ ÁÃÆº À¹Ã é±§ ìzÔî Ü» êzîÅåîÅ î§é ðÔ¶ Ô» Ü» Ã:
ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø Ãî¶å À¹é·» ç¶ éÅñ î¯ã¶ éÅñ î¯ãŠܯó Õ¶ Õ§î Õð ðÔ¶ Ô¯ð ÇòçòÅé î§é ðÔ¶
Ôé? ÕÆ ìÅì¶ éÅéÕ é±§ ñ»í¶ ð¾Ö Õ¶ ÇþèÅ ôìç é±§ ÔÆ ×¹ð± î§éä òÅñ¶ ç¾Ã ÃÕç¶ Ôé ÇÕ
ìÅì¶ éÅéÕ å¯º êÇÔñ» êzîÅåîÅ òÆ ÃÆ, À¹é·» çÅ Ô¹Õî ð±êÆ ôìç òÆ ÃÆ êð ôìç ×¹ð± çÅ
ëñÃëÅ À¹é·» 寺 êÇÔñ» ÇÕÀ¹º éÔÆº ñÅ×± Ô¯ÇÂÁÅÍ ÃÅé±§ Ãðì ÇòÁÅêÕ êzîÅåîÅ å¶ À¹Ã çÅ
Ô¹Õî ð±êÆ ôìç çÆ Ã¯ÞÆ ÇÕÃ é¶ ÕðòÅÂÆ? ÇÜÃ é¶ ÇÂÔ ÃÅðÆ Ã¯ÞÆ ÕðòÅÂÆ, À¹é·» é±§
íÅðåÆ êz§êðÅ Áé¹ÃÅð ÃÅé±§ ×¹ð± ÕÇÔä 寺 ÇÞÞÕ ÇÕà ׾ñ çÆ þ? ôìç ×¹ð± ç¶ ÇÃè»å é±§
ñÅ×± ÕðòÅÀ¹ä ñÂÆ ܶ À¹é·» ÁÅêäÆ ôìç ×¹ð± ܯå çà Ãð±ê» é±§ ×¹ð± ÕÇÔä ÓÚ ÇÕÔóÆ ôðî
îÇÔñà Թ§çÆ þ? À¹é·» é¶ ç¶ÔèÅðÆ ×¹ð ê¿zêðÅ ÁËô¯ ÇÂôðå Õðé ñÂÆ éÔÆº ÚñÅÂÆ, ÇÜò¶º
Á¾Ü ç¶ ç¶ÔèÅðÆ Â¶Áð Õ§âÆôéâ ÁÅñÆôÅé Õ¯áÆÁ», îÇÔ§×ÆÁ» ǧê¯ðàâ ÕÅð» ÓÚ Þ±à¶ ñËä
Áå¶ âðÅÂÆ ëð±à ÛÕ Õ¶ ôðèÅñ±Á» çÆ ÕîÅÂÆ Óå¶ ÁËô Õð ðÔ¶ ÔéÍ çà Ãð±ê» Çò¾Ú ÇòÚð Õ¶
À¹é·» ÁÅêä¶ ÁîñÆ ÜÆòé ðÅÔÆº ç¾Ã Çç¾åÅ ÇÕ ôìç ×¹ð± çÆ Á×òÅÂÆ ÓÚ ×¹ð± éÅéÕ ìÅìð
é±§ ÜÅìð ÕÇÔ ÃÕç¶ Ôé, ×¹ð± Á§×ç ç¶ò ÜÆ ÇÔ§îÅï± é±§ ò§×Åð ÃÕç¶ Ôé ÇÕ ëÕÆðÅ Óå¶
Ç´êÅé À¹áÅÀ¹ä òÅñ¶ çÆ Ç´êÅé ܧ׶ îËçÅé ÓÚ ÇÕ¾æ¶ ×ÂÆ ÃÆ? ×¹ð± ÁîðçÅÃ ÜÆ ÁÕìð é±§
Çîñä 寺 êÇÔñ» ê¿×å ÓÚ ¦×ð ÛÕä çÆ ôðå ñÅ ÃÕç¶ Ôé, ×¹ð± ðÅîçÅÃ ÜÆ ×¹ð± çÅ ô¹ÕðÅéÅ
Õðç¶ Ô¯Â¶ ÕÇÔ ÃÕç¶ Ôé, ÒÒÔî ð¹ñå¶ Çëðå¶ Õ¯ÂÆ ìÅå é ê±ÛåÅ, ×¹ð ÃÇå×¹ð çÇ× ÕÆð¶
Ôî æÅ궨ÓÓ ê¿Üò¶º ×¹ð± ÁðÜé ç¶ò ÜÆ ôìç ç¶ ÃÔÅð¶ å¾åÆ åòÆ Óå¶ ìËá Õ¶ òÆ å¶ðÅ ÕÆÁÅ
îÆáÅ ñÅ×Ë, ÕÇÔ ÃÕç¶ ÔéÍ ×¹ð± ÔðׯÇì§ç ÃÅÇÔì ÜÆ îÆðÆ êÆðÆ çÆÁ» ç¯ Ç´êÅé» èÅðé ÕðÕ¶
ÜÅñî éÅñ Ü±Þ ÃÕç¶ ÔéÍ ×¹ð± ÔððÅÇ ÃÅÇÔì ÜÆ ×¹ðìÅäÆ çÆ ÇÂÕ å¹Õ ìçñä Óå¶ ÔÆ ê¹¾åð
î¯Ô ÇåÁÅ× Õ¶ À¹Ã é¹±§ Ôî¶ôÅ ñÂÆ î¾æ¶ éÅ ñ¾×ä çÅ Ô¹Õî ç¶ ÃÕç¶ ÔéÍ ìzÅÔîä» òñ¯º
ò¶ç ùäé Óå¶ Õ§é» ÓÚ ÇþÕÅ ãÅñ Õ¶ êÅÀ¹ä Áå¶ êÅá Õðé Óå¶ ÜÆí Õ¾àä ç¶ ÃÖå Ô¹Õî ç¶
Õ¶ ÃçÆÁ» 寺 ×±§×¶ ìÇÔð¶ ìäŶ ô±çð» ÓÚ¯º ۾ܱ ÇÞÀ±ð ç¶ ÇÃð Óå¶ ÛóÆ ð¾Ö Õ¶ ׯåÅ
ç¶ Áðæ ÕðòÅ ÃÕç¶ Ôé, ×¹ð± å¶× ìÔÅçð ÜÆ ç±Ãð¶ èðî òÅÇñÁ» çÆ òÆ èÅðÇîÕ Á÷ÅçÆ ñÂÆ
ÃÆÃ Õ¹ðìÅé Õð ÃÕç¶ Ôé, ×¹ð± ׯÇì§ç ÇÃ§Ø ÜÆ ܧ׶ îËçÅéÓÚ ç¹ôîä» é±¹§ òÆ Çî¾åð
ÃîÞä çÅ À¹êç¶ô ç¶ ÃÕç¶ Ôé Áå¶ èðî çÆ õÅåð ÚÅð¶ ÃÅÇÔìÜÅç¶ òÅð Õ¶ òÅÇÔ×¹ð± çÅ
ô¹ÕðÅé» Õðç¶ Ô¯Â¶ ÁÅêä¶ Çþֻ òñ ÇÂôÅðÅ ÕðÕ¶ ÕÇÔ ÃÕç¶ Ôé ÒÒÇÂé ê¹åðé Õ¶ ÃÆÃ êð
òÅð çÆÂ¶ ùå ÚÅðÍ ÚÅð î±Â¶ å» ÇÕÁÅ íÇÂÁÅ ÜÆòå ÕÂÆ Ô÷ÅðÍÓÓ Üç ×¹ð± éÅéÕ ÃÅÇÔì çÅ
ÇîÇæÁÅ Ô¯ÇÂÁÅ àÆÚÅ ê±ðÅ Ô¯ Ç×ÁÅ ÇÕ Ô¹ä ÇþÖ, ôìç 寺 ÇÃ¾èÆ Á×òÅÂÆ ñË ÃÕç¶ Ôé å»
À¹é·» ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì ÜÆ é¹§± ×¹ÇðÁÅÂÆ ýºê Õ¶ ÃçÅ ñÂÆ ç¶ÔèÅðÆ ×¹ð± ê¿zêðÅ çÅ í¯×
êÅ Çç¾åÅ Áå¶ ÇÃ¾Ö õÅñÃÅ ê¿æ é±§ ×¹ð± ×§zæ çÆ åÅÇìÁÅ ðÇÔä çÅ Ô¹Õî ÕÆåÅ, ÇÜÔóÅ ÇÕ
ê¿æ Ô¹ä å¾Õ ÇéíÅÁ ÇðÔÅ þÍ Ü¶ ìÅì¶ éÅéÕ é¶ ÁÅêäÆ Ççì ÇçzôàÆ Ã¯Ú Áé¹ÃÅð A@ ×¹ð
ÇòÁÕåÆÁ» ÓÚ ÇòÚð Õ¶ ÁîñÆ ÜÆòé çÆÁ» À¹çÅÔðä» éÅ ÕÅÇÂî ÕÆåÆÁ» Ô¹§çÆÁ» å» À¹é·» çÅ
ÇÃè»å òÆ À¹Ã¶ åð·» ð¹ñ ÜÅäÅ ÃÆ, ÇÜò¶º ÇÕ À¹é·» 寺 êÇÔñ» í×å» çÅ ð¹ñ Ç×ÁÅ ÃÆÍ
ÇÂÔ ìÅì¶ éÅéÕ çÆ ï¯ÜéÅì§ç Áå¶ Üæ¶ì§çÕ ã§× éÅñ ç¾Ã ÜÅÇîÁ» ÓÚ ÇòÚÅð Õ¶, ÕÆå¶ êzÚÅð
çÅ ÔÆ ÇþàÅ þ ÇÕ ÁÅêäÅ Áå¶ í×å» ç¶ ð¹ñ ðÔ¶ ëñÃë¶ é±§ ûí Õ¶ ÃÅâ¶ å¾Õ êÔ¹§ÚÅÇÂÁÅ
þÍ Ü¶ ×¹ð± éÅéÕ é¶ ÁÅêä¶ Ô¾æÆº ×¹ÇðÁÅÂÆ ×¹ð± Á§×ç ç¶ò ÜÆ é±§ éÅ Çç¾åÆ Ô¹§çÆ å»
Á¾Ü À¹Ã Óå¶ ìÅìÅ ôzÆ Ú§ç ç¶ À¹çÅÃÆ îå é¶ Õì÷Å Õð ñËäÅ ÃÆ Áå¶ À¹é·» ðÅÔÆº ÇÃ¾Ö Õ篺
ç¶ ÇÔ§ç± èðî çÅ ÇÔ¾ÃÅ ìä Ú¾¹Õ¶ Ô¹§ç¶Í ÇÂÔ ÕÇÔäÅ ÇÕ ×¹ð± ×§zæ ÃÅÇÔì ÜÆ çÆ ìÅäÆ ÓÚ
ÇÕèð¶ òÆ À¹é·» é¶ ÁÅêä¶ ÁÅê é±§ ×¹ð± éÔÆº ÇÕÔÅ Áå¶ Ã¾å¶ ìñò§å çÆ òÅð, ìÅìŠù§çð
ÜÆ çÆ ìÅäÆ ðÅîÕñÆ Ãç Áå¶ í¾à» òñ¯º ÇÃðø Ö¹ÃÅîç ÕÅðé ÔÆ À¹é·» é±§ ×¹ð± òܯº
çì¯èé ÕÆåÅ þ, ÇÕåéÆ ÔÅÃ¯ÔÆäÆ çñÆñ þÍ ÇÜé·» çÆ ìÅäÆ ×¹ð± ÁðÜé êÅåôÅÔ é¶ ×¹ð± ×§zæ
ÃÅÇÔì ÜÆ ÓÚ çð÷ Õð Çç¾åÆ, ÕÆ ÇÂÔ ÇòçòÅé À¹é·» 寺 ÇÜÁÅçÅ ÇÃÁÅä¶ ìä Õ¶ ç¶ÔèÅðÆ
×¹ð±â§î· çÆ Çòð¯èåÅ ç¶ éÅî Óå¶ ÁÅêä¶ ñÅÃÅéÆ ×¹ð±Á» é±§ ÔÆ ×¹ð± éÅ ÕÇÔä çÆ ÇÔÕÅîå
Õðé 寺 ×¹ð¶÷ ÕðéÍ ÇÜ¾æ¶ ×¹ðç¹ÁÅÇðÁ» ÓÚ¯º Ô¯ð Õ±ó ÕìÅó Ô±§Þ Õ¶ ìÅÔð Õ¾ãä çÆ ÃÖå
Üð±ðå þ, À¹æ¶ ÇêÀ¹-çÅç¶ çÅ À¹Ô õÜÅéÅ, ÇÜà Ãì§èÆ ×¹ð± ÁðÜé ÃÅÇÔì ÜÆ é¶ ë¹ðîÅé
ÕÆåÅ þ, ÒêÆÀ¹± çÅç¶ ÕÅ Ö¯Çñ ÇâáÅ ÖÜÅéŨ åÅ î¶ðË îÇé íÇÂÁÅ ÇéèÅéŨ1¨ ðåé ñÅñ ÜÅ
ÕÅ ÕÛ± é ¨ íð¶ í§âÅð ÁÖ±à Áå¯ñ¨2¨ÓÓ (ê¿é» 186) é±§ òÆ Ô±§Þ Õ¶ ìÅÔð Õ¾ãä òÅñÅ
ÞÅó± ì¶Ô¾ç õåðéÅÕ þÍ
ieµJ Bfrq ivwc ‘mihlf ÈkqIkrn' ikvyN hovygf?
-dyvI cyrIan
iewk dyÈ jo aOrqF dy ÈkqIkrn df supnf dyKdf hY, Auh hirafxf qy rfjsQfn
'c hoeIaF GtnfvF kfrn duKI qy inrfÈ hI ho skdf hY. kyNdr qy rfj srkfrF afey idn
dyÈ 'c bwcIaF dI pVHfeI dy psfr dIaF gwlF krdIaF rihµdIaF hn qy srkfrF vloN ies
bfry keI XojnfvF dy aYlfn vI kIqy jFdy hn. asIN aksr ies bfry kuJ nf kuJ suxdy
hI rihµdy hF.
bwcIaF dI shfieqf dy nF 'qy keI aYn jI EË vI sfhmxy afey hn. iswiKaf
mµqrfly 'c aijhy ivÈyÈ ieµcfrj aiDkfrI hn, jo bwcIaF dI iswiKaf dy psfr dy
mfmilaF nUµ vyKdy hn. ieQoN qwk ik Auh aijhy afriQk pYkyjF df vI aYlfn krdy hn
ijnHF nfl bwcIaF nUµ iswiKaf pRfpqI leI ivafpk sfDn muhweIaf ho skdy hn. jy
klpnfÈIl aqy eImfndfrI nfl kµm kIqf jfvy qF sfzy qOr 'c ivafpk qbdIlI af skdI hY.
sfzy ieQy kOmI mhilf kimÈn vI hY qy hor vI aijhy keI sµgTn hn ijnHF dy
muKI sµsd mYNbr hn, pr aml 'c dyiKaf jfvy qF ienHF BfrI PµzF vfly sµgTnF qy
adfiraF df kI Pfiedf?
ieµJ lwgdf hY ik srkfr, sfzy rfjnyqfvF aqy aYn jI EË ny afpxy nYiqk
PrËF qoN muUµh moV ilaf hY qy AunHF dIaF nËrF PrIdfbfd dy iewk skUl 'c CotIaF
bwcIaF nfl hoey vqIry 'qy nhIN peIaF, ijQoN dI kOmI mihlf kimÈn dI cyarprsn
igrjf ivafs rihx vflI hY, Aus jYpur 'c iewk skUl dy ipRµsIpl ny iewk bwcI nfl
blfqkfr kIqf.
do idnF 'c vfprIaF ienHF do GtnfvF nUµ mIzIaf jnqf sfhmxy ilafieaf hY,
jd ik roËfnf hox vflIaF aijhIaF sYNkVy GtnfvF sfhmxy hI nhIN afAuNdIaF. sfzy
ihµdU Drm ivwc bwcIaF nUµ ieµnIaF pUjnIk mµinaf jFdf hY ik nvrfqiraF ivwc ienHF
hI bwcIaF dI ‘kµjkF' vjoN pUjf kIqI jFdI hY. jdoN qwk ienHF ‘kµjkF' dI pUjf nhIN
kIqI jFdI AudoN qwk sfzy vRq aqy pUjf ƒ Pldfiek nhIN mµinaf jFdf.
duwK dI gwl ieh hY ik PrIdfbfd qy jYpur 'c hoeIaF dovyN GtnfvF ividak
adfiraF ivwc hI hoeIaF hn. ijwQy aiDafpk nUµ gurU df drjf idwqf jFdf hY. awj dy
aijhy aiDafpkF leI gurU vrgy mhfn Èbd dI vrqoN krn 'c vI mYƒ iJjk mihsUs huµdI
hY, jo ik Auprokq iGnfAuxy kfry krdy hn. aijhy doÈIaF nUµ qF sKq qoN sKq sËf
idwqI jfxI cfhIdI hY.
sfzy aYn jI EË aqy srkfr vloN bxfey smfj BlfeI slfhkfr borz, cfeIlz
soÈl vYlPyar aYsosIeyÈn df kI Pfiedf, jo aijhy iGnfAuxy mfmilaF vloN awKF mIcI
rwKdy hn. kI ieh isrP srkfrI Dn aqy shUlqF df iesqymfl krn leI hI hn? afKr igrjf
ivafs, suÈmf svrfj qy rfjsQfn dI sfbkf mwuK mµqrI vsuµDrf rfjy Auprokq GtnfvF
pRqI ivroD p®gtfAuNidaF sfhmxy ikAuN nhIN afeIaF. asIN aksr afpxIaF mihlf nyqfvF
ƒ tI vI 'qy afpxIaF DIaF-BYxF dy ihq ivwc kµm krn dy vwzy‑vwzy vfady kridaF
dyKdy hF.
ienHF vfaidaF dy afDfr 'qy hI Auh afpxy leI qy afpxIaF pfrtIaF leI votF
mµgdIaF hn, pr hirafxf qy rfjsQfn ivwc vfprIaF ienHF GtnfvF ny spwÈt kr idwqf hY
ik sfzIaF mihlf nyqfvF vloN idwqy jfx vfly Brosy vI KoKly hI huµdy hn. aOrqF qy
bwcIaF dI BlfeI leI bxfey gey sµgTn amlI qOr 'qy iksy vI qrHF lfhyvµd iswD nhIN
ho rhy.
hirafxf ivwc iewk kuVI afpxI grIbI kfrn skUl dI PIs nhIN dy skI qF ies
df mqlb ieh qF nhIN Aus nUµ inrvsqr hox df sËf dy idwqI jfvy. Aus nUµ sB dy
sfhmxy ieh sËf idwqI geI. iPr vI iksy nUµ Èrm nhIN afeI. hirafxf dI kFgrs srkfr
bwcIaF dy ihwq ivwc kIqy gey afpxy kµmF df iZµzorf ipwt rhI hY, pr sUby ivwc
PrIdfbfd skUl ivwc hoeI Gtnf pRqI vI Aus nUµ sKq rvweIaf apnfAuxf cfhIdf hY. jy
ies Gtnf qoN bfad sUby df koeI sInIar rfjnyqf Kud skUl ivwc jFdf qy mfmly dI
puwCigwC krdf qF ieh iewk imsfl huµdI qy hornF lokF ivwc vI zr pYdf huµdf ik
aijhI krqUq krn 'qy AunHF nUµ ies df KimafËf Bugqxf pY skdf hY. aijhf hox nfl
BivwK ivwc aijhIaF GtnfvF nhIN hoxgIaF.
afiKr kOx AunHF bwcIaF dy apmfn aqy mfnisk pIVf df jvfb dyvygf. ienHF
GtnfvF dI mfnisk pIVf AunHF nUµ sfrI Aumr aµdro-aµdr KFdI rhygI. afpxy pirvfrk
mYNbrF dI hmdrdI aqy ipafr vI AunHF nUµ ienHF apmfnjnk plF dI Xfd nhIN Buwlx
dyvygf. AunHF dy aiDafpkF ny ienHF bwcIaF dI bcpn dI mfsUmIaq nUµ Koh ilaf.
kI ieh bwcIaF hux afm vrgf jIvn jIa skxgIaF? aijhy axmnuwKI aprfDF dy
doÈI aqy rfkÈsI suBfa vfly ivakqIaF nUµ sKq qoN sKq sËf idwqI jfxI cfhIdI hY.
sfzIaF mihlf nyqfvF dy Auwc ahuidaF 'qy bYTx df kI Pfiedf, jy Auh aijhIaF GtnfvF
ivruwD kuJ kr hI nhIN skdIaF? sfzIaF mihlf BlfeI qy bfl BlfeI sµsQfvF df vI kI
Pfiedf? kI ienHF dI aijhy mfmilaF ivwc kuJ krn dI jvfbdyhI nhIN hoxI cfhIdI?
kFgrs Bfrq-pfik btvfry dI i˵myvfrI dlyrI
nfl lvy
-seId nkvI
hryk BfrqI cfhy Auh ihµdU hovy jF muslmfn, 1937 qoN 1947 qwk dIaF
isafsI GtnfvF, jdoN Bfrq (aqy pfiksqfn) nUµ afËfdI imlI aqy dyÈ df btvfrf hoieaf,
bfry jfxdf hY qy lok ies gwl nUµ hOlI-hOlI mµndy rhy hn ik pµizq nihrU qy srdfr
ptyl vrgy kFgrsI nyqf dyÈ dy btvfry dI Xojnf pRqI sihmqI dyx vfilaF 'coN sn, pr
smyN dy nfl-nfl ieh gwl lok Kfs kr ky musilm BfeIcfry dy, Buwl gey. 1964 'c
afpxI mOq qwk pµizq nihrU BfrqI muslmfnF dy ivvfd rihq nyqf rhy.
BfrqI muslmfnF dy pµizq nihrU pRqI ies Brosy df lfB kFgrs nUµ imilaf,
pr ihµdUqv dI gwl krn vfilaF vloN kFgrs 'qy musilm quÈtIkrn df doÈ lgfey jfx nfl
kFgrsI lIzriÈp 'c ies pRqI icµqf dI Bfvnf pYdf hoeI. ies qoN ielfvf hor keI
kfrnF kr ky vI pfrtI dy pRBfv ivwc igrfvt afeI. mYnUµ sRI ivwTl gfzigwl, jo
pRmuwK Drm inrpwK kFgrsIaF 'coN mµny jFdy sn, nfl 80 dy dhfky ivwc hoeI afpxI
lMmI gwlbfq cyqy hY. AudoN AunHF ny ihµdUaF 'c pYdf ho rhI ies Bfvnf 'qy icµqf
pRgtfeI sI ik ‘muslmfnF df quÈtIkrn kIqf jf irhf hY.''
AudoN mYN AunHF nUµ puwiCaf sI, ‘‘kI qusIN iewk vI aijhI imsfl dy skdy
ho, ijs qoN ieh pqf lwgy ik muslmfnF df quÈtIkrn kIqf igaf hY?'' AunHF ikhf,
‘‘ieh gwl mhwqvpUrn nhIN hY. icµqf dI gwl qF ihµdUaF ivwc pYdf ho rhI Dfrnf hY
ik muslmfnF df quÈtIkrn kIqf jf irhf hY.''
asl ivwc ies Dfrnf nUµ kfPI Ëor-Èor nfl aqy XojnfbwD Zµg nfl ies qrHF
PYlfieaf igaf ik goiebls (ihtlr df sUcnf mµqrI) vI Èfied ies 'qy Èrmfa jFdf.
ibnF Èwk kFgrs vI afpxy aµdrly iPrkU qwqF qoN mukq nhIN sI. AunHF ny vI ies
Dfrnf nUµ awgy vDfAux ivwc afpxf Xogdfn pfieaf. ienHF qwqF dy pRBfv hyT af ky hI
sv[ rfjIv gFDI ny muslmfnF nUµ KuÈ krn leI Èfhbfno mfmly df shfrf ilaf aqy
aXuwiDaf ivwc rfm mµdr df ijµdrf KwulHvf ky ihµdUaF nUµ KuÈ kIqf.
ies kdm nfl mµdr-msijd ivvfd nUµ Èih imlI qy iswty vjoN 6 dsµbr nUµ
bfbrI msijd zyg idwqI geI. ieh Bfrq ivwc afËfdI qoN bfad iPrkfpRsqI df sB qoN
vwD kflf dOr sI, ijs dI smfpqI Èfied gujrfq ivwc 2002 'c hoey dµigaF qoN bfad
hoeI.
1992 ivwc srkfrI dUrdrÈn kyNdr qoN ielfvf hor koeI inAUË cYnl nhIN sI.
AudoN mIzIaf ivwc KbrF dy pRsfrx leI ieµzIaf tUzy gruwp ny iewk vIizE mYgËIn
‘inAUË trYk' dI ÈurUafq kIqI sI qy inAUË trYk vloN bfbrI msijd zygy jfx qooN
bfad df idwqf igaf vyrvf awKF KolHx vflf hY. bfbrI msijd zygy jfx qoN bfad jo
pihlf id®È ies ivwc idKfieaf igaf sI, Aus ivwc kuJ aOrqF nUµ iewk Gyrf bxf ky
ieh gfAuNdy idKfieaf igaf sI: ‘ab Xy Jµzf lihrfeygf sfry pfiksqfn py'.
agly id®È ivwc iewk nOjvfn ƒ isr 'qy Bgvf pwtI bµnHI idKfieaf sI, jo
hwQ ivwc iq®ÈUl PV ky nfary lgf irhf sI-‘ab bm igrygf pfiksqfn py'. Aus qoN bfad
iewk svfmI jI idKfey gey, jo afpxI qyË afvfË ivwc kih rhy sn-‘aBI hm ny lfhOr
jfnf hY, rfvlipµzI jfnf hY.' Aus qoN bfad kYmrf bfl Tfkry 'qy kyNdirq hoieaf qy
AunHF nUµ bFh AuqFh kr ky ieh kihµdy idKfieaf igaf ik-‘muslmfn pfiksqfn cly jfx.'
ies sfry kFz ivwc ikqy vI rfm aqy bfbr df iËkr nhIN sI.
ijnHIN idnIN btvfrf hoieaf sI, AunHF idnF df ieiqhfs vI iksy qoN luikaf
nhIN. btvfry df doÈ aµgryËF ijwnfh aqy kFgrsI nyqfvF 'qy miVHaf jf skdf hY.
pµizq nihrU nUµ vI doÈI Tihrfieaf jf skdf hY. afiKr AunHF ny hI qF kFgrs
kfrjkfrnI dI bYTk ivwc btvfry dI qjvIË rwKI sI. iPrkU qwq kFgrs dI kmËorI nUµ
jfxdy hn. Auh ieh gwl vI jfxdy hn ik kFgrs iksy vI hflq ivwc jnqk qOr 'qy ieh
nhIN mµnygI ik Aus dy iewk mhfn nyqf ny dyÈ dy btvfry dI mµg kbUl kIqI sI. kFgrs
dI ies kmËorI df lfB iPrkU qfkqF AuTfAuNdIafF rhIaF hn. aijhI siQqI ivwc kI kIqf
jf skdf hY? kI kFgrs ivwc koeI aijhf ivakqI (ÈKsIaq) hY, jo dlyrI nfl hyT iliKaf
ieh ibafn dy sky-
‘‘Bfrq dI vµz leI muslmfnF nUµ doÈI TihrfAuxf TIk nhIN hY. AudoN pYdf
hoey kfrnF kr ky BfrqI ieiqhfs dy Aus hlcl Bry dOr 'c vwK-vwK luky svfrQIaF,
ijnHF ivwc kFgrs vI Èfml sI, sdkf dyÈ df btvfrf hoieaf sI.''
ieh soc afm kFgrsI vrkrF qwk vI phuµcxI cfhIdI hY, Aus qoN bfad
iPrkfpRsqI leI Bfrq ivwc koeI ‘AupjfAU ËmIn' nhIN bcygI. jdoN qwk kFgrs vloN
koeI spwÈtIkrn nhIN afAuNdf, AudoN qwk jsvµq isµG dI ikqfb nfl hI hlcl mcfeI
jFdI rhygI.
pfrtI df anuÈfsn bnfm rfjnIqk gulfmI
‑zf[ ipRQIpfl isµG sohI
ipCly idnIN iÈmly ivKy jdoN BfrqI jnqf pfrtI ‘icµqn bYTk' kr rhI sI qF
AusI vkq pfrtI ny afpxy 30 sfl purfxy Gfg isafsqdfn jsvµq isµG nUµ pfrtI 'coN
kwZ idwqf. jsvµq isµG koeI afm ivakqI nhIN sI Auh Bfrq dy ivwq, rwiKaf aqy ivdyÈ
mµqrI rih cuwky hn. Auh pµzq jvfhr lfl nihrU dI qrHF AunHF bhuq Gwt isafsqdfnF
ivwcoN hn jo rfjnIqk ruJyivaF dy bfvjUd cµgy msilaF 'qy klm GsfeI krdy hn. lyK
jF ikqfbF ilKdy hn. aijhI hI hoxI kuJ arsF pihlF ntvr isµG dI hoeI sI jdoN kFgrs
pfrtI ny AunHF ƒ pfrtI 'coN Kfrj kr idwqf sI. AunHF dy kfrn BfvyN kuJ vwKry sn.
aijhf Bfrq dIaF qkrIbn sfrIaF hI rfjnIqk pfrtIaF ivwc huµdf hY. hr
pfrtI dI afpxI iewk lfeIn jF isDFq huµdy hn, jo vI pfrtI mYNbr Aus lfeIn jF nIqI
qoN vwKrf ivcfr rwKdf hY aqy Aus ƒ jnqk qOr 'qy afpxy ibafnF rfhIN, jF lyKF jF
ikqfbF afid rfhIN nÈr krdf hY qF pfrtI bOsF nUµ Auh hËm nhIN huµdf. BfvyN Auh
mYNbr ieh vI kih dyvy ik ieh Aus dy ‘inwjI ivcfr' hn, pfrtI dy ivcfrF nfl ies df
koeI sbµD nhIN. ies dy bfvjUd Aus Aupr kfrvfeI ho jFdI hY aqy Aus nUµ pfrtI 'coN
bfhr df rsqf ivKf idwqf jFdf hY.
ieh bhuq hYrfnI dI gwl hY ik Audfr lokqµqr ivwc rfjnIqk pfrtIaF
sfmµqvfdI, PfÈIvfdI aqy qfnfÈfhI rvweIaf apxf rhIaF hn. dunIaf dy ivksq lokqµqrI
dyÈF ivwc rfjnIqk pfrtIaF dy mYNbrF dI qrHF gulfm nhIN hn. amrIkf ivwc irpblIkn
aqy zYmokRyitk pfrtI dy mYNbr aksr hI afpxI hI pfrtI duafrf pyÈ kIqy miqaF
ivruwD ivDfnpfilkf ivwc afvfË AuTfAuNdy hn. ieQoN qwk ik afpxI vot vI mqy dy
ivruwD pf idµdy hn. Auh afpxy ivcfr aKbfrF afid ivwc vI pfrtI nIqI dy ivruwD nÈr
kr idµdy hn, pr rfjnIqk pfrtI dI lIzriÈp AunHF nUµ pfrtI ivwcoN nhIN kwZdI aqy
nf hI koeI kfrvfeI krdI hY. ieµglYNz, PrFs, sivwtËrlYNz afid dyÈF ivwc vI pfrtI
mYNbr rfjnIqk qOr 'qy gulfm nhIN hn.
lokqµqrI pRxflI ivwc hr iksy nUµ ivakqIgq suqµqrqf huµdI hY. Auh afpxy
ivcfr pRgt kr skdf hY aqy afpxI vwKrI rfie rwK skdf hY. sfrIaF rsmI rfjnIqk
sµsQfvF jF sµrcnfvF ijvyN ivDfnpfilkf, kfrjpfilkf afid ivwc ies qrHF hI huµdf hY
aqy iPr loVINdy bhumq nfl PYsly ley jFdy hn. rfjnIqk pfrtIaF vI iewk gYr-rsmI
rfjnIqk ZFcf hI huµdIaF hn aqy ienHF dI hoNd vI kyvl lokqµqrI inËfmF ivwc hI
huµdI hY iPr vI ieh lokqµqrI rIqIaF aqy inXmF dI pflxf ikAuN nhIN krdIaF?
BfrqI rfjnIqk pfrtIaF dI qrfsdI iehI hY ik ieh dunIaf dy sB qoN vwzy
lokqµqr ivwc sB qoN vwzf gYr-lokqµqrI sµgTn hY. rfjnIqk pfrtIaF dy rUp pUrI qrHF
sfmµqvfdI hn. sB pfrtIaF Aupr kuJ Kfs ivakqIaF jF pirvfrF df kbËf hY. Qwly vfly
pwDr qwk pfrtI df sµgTn qF hY, pr Aus df srUp nfmËdgIaF 'qy afDfrq hY nf ik coxF
Aupr. kyNdrI lIzriÈp jF afgU pRFqk awgy iËilaF aqy blfkF dI lIzriÈp ƒ nfmËd krdI
hY. blfk simqI, iËlf pRIÈd, ivDfn sBf aqy lok sBf qy rfj sBf afid dIaF coxF leI
mYNbrF jF pfrtI pRqIinDF dI cox Auprly af ky afpxI mrËI anusfr hI krdy hn. pwCmI
ivksq lokqµqrF dI qrHF Qwly vfly sµbµDq pfrtI vrkrF dI ieh itkt dyx ivwc koeI
puwC nhIN huµdI.
iehI siQqI pfrtI lIzrF ivruwD anuÈfsnI kfrvfeI krn smyN huµdI hY.
anuÈfsn kfrvfeI krn smyN ieh iDafn rwiKaf jFdf hY ik ijs nUµ pfrtI ivwcoN kwiZaf
jFdf hY Auh ikµnf ku ÈkqIÈflI hY. jy sµbµDq mYNbr pfrtI ivwc sQfpq lIzrF dI cODr
nUµ cuxOqI dyx dI siQqI ivwc hY qF Aus ivruwD qurµq sKq kfrvfeI kIqI jFdI hY Bfv
Aus nUµ pfrtI 'coN Kfrj kr idwqf jFdf hY. keI vfr qF lokF dIaF awKF pUµJx vflI
koeI pVqflIaf kmytI jF kfrn dwso noits afid vI jfrI nhIN kIqf jFdf ijvyN hux
jsvµq isµG dy kys ivwc hoieaf hY. ies df arQ hY ik BfrqI rfjnIqk pfrtIaF Aupr
Kfs lok, pirvfr afpxf eykfiDkfr bxfeI rwKx dI lflsf rwKdy hn. ieh rfjnIqk suafrQ
hY. TIk hY ivakqI muwZly rUp ivwc ÈkqI aqy swqf df BwuKf hY aqy ies nUµ pRfpq
krn aqy iPr bxfeI rwKx leI hr glq jF shI qrIkf apxfAuNdf hY. sdIaF qoN
rfjy-mhfrfjy ieµj hI krdy afey hn. AunHF dI swqf leI sµBfvI Kqrf bx skdf sI, Aus
nUµ Aus smyN Kqm krvf idµdy hn.
pr hux sfmµqvfdI Xuwg nhIN hY aqy nf hI hux rfijaF df Xuwg hY. hux
suqµqr lokqµqrI Bfvnf df Xuwg hY. ieQy sB kuJ lok-iewCf anusfr huµdf hY. ies
ivwc hr ivakqI nUµ afpxI rfie pRgt krn qy Aus df pRcfr krn df aiDkfr hY bÈrqy ik
Auh lokF dI jfn df Kqrf nf bxy.
jy ies Xuwg ivwc vI rfjnIqk pfrtIaF afpxy mYNbrF nUµ gulfm rwKdIaF hn
qF lokqµqr leI ieh bhuq Èrm vflI gwl hY. ijnHF rfjnIqk pfrtIaF ny lokF dI afËfdI
leI sµGrÈ kIqy awj Auh hI afpxy mYNbrF dI afËfd soc nUµ dbfa rhIaF hn. awj dy
Xuwg ivwc pfrtI mYNbrF nUµ Dwky nfl pfrtIaF nfl bwJ ky rwKxf iksy rfjnIqk gulfmI
qoN Gwt nhIN . ivDfn sBfvF ivwc voitµg smyN pfrtI ivwp (hukm) jfrI krnf iblkul
vI jfieË nhIN. hr mYNbr, ivDfiek nUµ afpxI rfie dyx df pUrf hwk hoxf cfhIdf hY.
Gwto‑Gwt hr pfrtI mYNbr afpxy ‘inwjI' ivcfr qF rwK hI skdf hovy. TIk hY
sµgTq rUp ivwc pfrtI afpxI sFJI rfie bxf ky cwl skdI hY. anuÈfsn dy nF hyT pfrtI
vrkrF aqy ahudydfrF nUµ mUµh 'qy cypI lfAux leI mjbUr nf hoxf pey, ieh hI
lokqµqr dI Bfvnf hY. TIk hY ÈkqI jF swqf dI lflsf aDIn bhuqy mYNbr pfrtI bOsF dI
hF 'c hF imlf idµdy hn, pr ies rfjnIqk mjbUrI df lfB lIzriÈp nUµ nhIN AuØTfAuxf
cfhIdf. agFhvDU aqy ivkisq lokqµqrF ny pfrtI mYNbrF nUµ kfPI inwjI KuwlH idwqI
hoeI hY. Èfied ies kr ky hI AuwQy bfkI rfjnIqk sµsQfvF dI qrHF rfjnIqk pfrtIaF
df sµgTn vI ivksq ho irhf hY. ieh vDyry lok-pwKI ho irhf hY aqy ies ivwcoN
pirvfrk jF kuJ ivakqIaF df glbf jF eykfiDkfr Kqm ho ky lokqµqrI srUp sfhmxy af
irhf hY. awj BfrqI rfjnIqk pfrtIaF nUµ vI vDyry Audfr aqy lokqµqrI ichrf-muhrf
apxfAuxf cfhIdf hY.
musilm smfj qy mdrwsy-AupiDafn
cµdr kocr
mlyÈIaf dy pRDfn mµqrI ny kuJ sfl pihlF ikhf sI musilm smfj kmËor aqy
pCiVaf hY. ‘arb mnuwKI ivkfs irport 2002 ivwc vI aijhy hI qwQ pyÈ kIqy gey hn.
KfVI dyÈF ivwc qF qyl df aQfh pYsf hY, pr dUjy musilm jgq ivwc lokF dI afriQk
hflq kmËor hY. aPrIkf dy muslmfn dyÈF dI hflq bhuq mfVI hY. pfiksqfn vI lgfqfr
pCVdf jf irhf hY. ies dyÈ ivwc aOrqF dI sfKrqf isrP 25[4 PIsdI hY.
iewk aiDaYn ivwc ikhf igaf hY ik musilm jgq ivwc iqµn cIËF bhuq Gwt
hn-lokqµqr, afËfdI aqy aOrqF dy aiDkfr. keI musilm dyÈF ivwc aOrqF 'qy keI qrHF
dIaF bµdÈF lfeIaF jFdIaF hn jo ik siBaf smfj ivwc iksy qrHF vI Auicq nhIN khIaF
jf skdIaF. kwtVpµQI qfkqF hfvI ho jfx 'qy afpxy keI axmnuwKI Pqvy suxfAuNdIaF hn.
ieslfm 'c qflIm nUµ bhuq mhwqv idwqf igaf hY. Aus anusfr iswiKaf ijwQy
ikqy vI imldI hovy pRfpq krnI cfhIdI hY. mdrwisaF dI sQfpnf iesy pivwqr Bfvnf
nfl kIqI geI sI, pr hux iËafdfqr mdrwsy kwtVqf dy gVH gey hn. musilm smfj 'c
agFhvDU soc dy DfrnI lokF df vI kihxf hY ik mdrwsf pRxflI 'c suDfr krnf bhuq
ËrUrI hY qF ik ies nUµ shI lIhF 'qy pfieaf jf sky.
anykF dyÈF Kfs kr ky pfiksqfn, Bfrq, nypfl qy bµglfdyÈ ivwc mdrwisaF
ivwc isiKaf idwqI jFdI hY. pfiksqfn ienHF df kyNdr hY. ienHF leI iËafdf pYsf
BfrI qyl BµzfrF vfly musilm dyÈF qoN afAuNdf hY. iewk anumfn anusfr Bfrq 'c 1976
ivwc 1500 mdrwsy sn. hux ienHF dI igxqI krIb 38 hËfr hY. srhwdI KyqrF ivwc ieh
qyËI nfl PYly hn. keI mdrwisaF dy vwzI igxqI ividafrQI alkfiedf ijhy afqµkvfdI
sµgTn dy jfl ivwc Psy hoey hn. aijhy mdrwisaF leI pYsf AunHF sroqF qoN hI
afAuNdf hY ijwQoN afqµkvfd qy jyhfd leI af irhf hY.
Bfrq dIaF surwiKaf eyjµsIaF srkfr nUµ ieh icqfvnI dy rhIaF hn, pr srkfr
gµBIr ho ky mdrwsf pRxflI qihq idwqI jf rhI iswiKaf ivwc suDfr krn aqy ies 'qy
sKq ingrfnI rwKx dy kdm nhIN AuTf rhI. mdrwisaF leI af rhy pYsy dI brIkI nfl jFc
kIqI jfxI cfhIdI hY. ienHF ivwc suDfr krn leI afpxI qrPoN ivwqI mdd afid dyx dy
sµbµD ivwc vI srkfr ƒ koeI Tos nIqI bxfAuxI cfhIdI hY.
jy iewCf hovy qF mdrwisaF ivwc avwÈ suDfr kIqf jf skdf hY. ies dI iewk
imsfl krnftk dy dfrul-Aul Emr mdrwsy dI leI jf skdI hY. 2002 ivwc sQfpq kIqf
igaf ieh mdrwsf afpxy ividafrQIaF nUµ ihµdUaF, eIsfeIaF qy iswKF dy Dfrimk gRµQF
dI iswiKaf vI idµdf hY. nfl hI aµgryËI, jn sµcfr, ivigafn, ivakqIgq ivkfs, sUcnf
qknIk dI pVHfeI krfAuNdf hY. ieh kµm tIpU sulqfn azvFs stwzI aqy irsrc sYNtr
krvf irhf hY.
ÃðÃÅ â¶ð¶
ç¶ êzì§èÕ ô¯zîäÆ Õî¶àÆ Óå¶ Õì÷Å Õðé ñÂÆ ê¾ì» íÅð ԯ¶
d ê¿æÕ ÃðÕÅð é¶ ê¿Ú
êzèÅéÆ ç¶ ÁÅ×±Á» ù ëó· Õ¶ ðÅÔ ê¾èðÅ ÕÆåÅ
d â¶ð¶ ì§ç ÕðòÅÀ¹ä ñÂÆ
Õ¯ÂÆ Ô¹ÕîéÅîÅ ÜÅðÆ éÔÆº Ô¯ÇÂÁÅ : î¾Õó
×¹ðöòÕ ÇÃ§Ø è½ñÅ:
î¹¾Ö ÕÇîôéð ×¹ðç¹ÁÅðÅ Ú¯ä» é¶ ÇÜæ¶ Á×ñ¶ Úó·ç¶ ÃÅñ Ô¯ä òÅñÆÁ» ô¯zîäÆ
×¹ðç¹ÁÅðÅ êzì§èÕ Õî¶àÆ çÆÁ» Ú¯ä» ìÅð¶ Ãð×ðîÆÁ» å¶÷ Õð Çç¾åÆÁ» Ôé, À¹æ¶ ê¿æ
Çòð¯èÆ åÅÕå» é¶ òÆ ÇÂÔé» Ú¯ä» ÇòÚ ÃzÆ Á§ÇîzåÃð Áå¶ Ô¯ð ×¹ðç¹ÁÅÇðÁ» ç¶ êzì§è ÇòÚ
ÕÅì÷ Ô¯ä ñÂÆ ïåé ô¹ð± Õð Çç¾å¶ ÔéÍ ò¾Ö-ò¾Ö æÅò» 寺 Çîñ ðÔÆÁ» ÁÇå ×¹êå Çðê¯ðà»
Áé¹ÃÅð ÃðÃÅ â¶ðÅ ç¶ ÁÅ×± òÆ ô¯zîäÆ ×¹ðç¹ÁÅðÅ êzì§èÕ Õî¶àÆ Óå¶ Õì÷Å Õðé ñÂÆ îÆÇà§×»
Õð ðÔ¶ ÔéÍ ÇÂÔ ÕéïÁ» òÆ Çîñ ðÔÆÁ» Ôé ÇÕ ÁÅÖÆ Ü»çÆ ê§æÕ ÃðÕÅð òÆ ÃðÃÅ â¶ð¶ ç¶
êzì§èÕ» éÅñ ÇÂÔé» Ú¯ä» ÇòÚ ÃÆà» çÅ ç¶ä ñËä Õðé ÇòÚ Ü¯ó å¯ó Õð ðÔÆ þÍ íÅò¶º ê¿ÜÅì
ç¶ î¹¾Ö î§åðÆ é¶ ÇÂÔé» õìð» çÅ Ö¿âé òÆ ÕÆåÅ þÍ
ÃðÃÅ ÃÅè ò¾ñ¯º
×¹ð± ׯÇì§ç ÇÃ§Ø ÇÜÔÆ ê¹ÃÅÕ êÇÔé Õ¶ êÔ¹ñ ÇåÁÅð Õðé òÅñÆ ØàéŠ寺 ìÅÁç ê¿ÜÅì ÇòÚ
ÇÂà â¶ð¶ òÅÇñÁ» ù ÁÕÅñÆ ÃðÕÅð çÆ Õð¯êÆ çÅ ÇôÕÅð ÇÂà ñÂÆ Ô¯äÅ ÇêÁÅ ÃÆ ÇÕÀ¹ºÇÕ
ÇêÛñÆÁ» ÇòèÅé ÃíÅ Ú¯ä» ÇòÚ ÃðÃÅ ÃÅè ò¾ñ¯º Õ»×ðà êÅðàÆ ç¶ Ô¾Õ ÇòÚ Ö¹¾ñ· Õ¶ îçç
ÕÆåÆ ÃÆ ÇÜà éÅñ ÁÕÅñÆ çñ ç¶ îÅñòÅ Ö¶åð ÇòÚ¯º êËð 깾ච×¶ Ãé, êð Çëð òÆ î½Ü±çÅ
ÃðÕÅð îÅÞ¶ çÆÁ» ÃÆà» ç¶ ÃÔÅð¶ ÁÅêäÆ ÃðÕÅð ìäÅÀ¹ä ÇòÚ Ãëñ ðÔÆ ÃÆÍ îÅñò¶ ÇòÚ¯º
Ô¯ÂÆ ÁÅêäÆ ÔÅð çÅ ìçñÅ êz¶îÆÁ» 寺 ñËä çÅ À¹Ã ù À¹Ã Ã î½ÕÅ Çîñ Ç×ÁÅ Üç â¶ðÅ
î¹ÖÆ Óå¶ ÒÖ¿â¶ çÆ êÔ¹ñÓ ÇåÁÅð Õðé òÅñÅ éÅàÕ ðÚ Õ¶ Áå¶ ×¹ð± ׯÇì§ç ÇÃ§Ø ÇÜÔÆ
ê¹ÃÅÕ êÇÔé Õ¶ ÁÖ½åÆ ÒÜÅî-¶-ǧÃÅÓ ÁÅêä¶ ôðèÅñ±Á» ù ÇêÁÅÇÂÁÅÍ ÇÂà åð·» Õðé éÅñ
ê¿ÜÅì Áå¶ ç¶ô Çòç¶ô ÇòÚ ò¾Ãç¶ Çþֻ ÇòÚ ×¹¾Ã¶ çÆ ñÇÔð Öó·Æ Ô¯ ×ÂÆÍ ÁÕÅñÆ ÃðÕÅð
é¶ ÇÂà îÅîñ¶ ù Ô¯ð å±ñ ç¶ä ñÂÆ ð¯ñ ÁçÅ å» ÕÆåÅ ÔÆ Ãׯº ÁÕÅñ åõå 寺 ÇÂà Ãì§èÆ
ÕÂÆ Ô¹ÕîéÅî¶ ÃðÃÅ î¹ÖÆ Áå¶ ôðèÅñ±Á» ÇÖñÅø ÜÅðÆ ÕðòÅ Çç¾å¶Í ÇêÛñÆÁ» ÇòèÅé ÃíÅ Ú¯ä»
ÇòÚ Ô¯ÂÆ ÔÅð çÅ ìçñÅ ñËä 寺 ìÅÁç ÃðÃÅ â¶ð¶ ç¶ ôðèÅñ±Á» ù òÆ ìÅçñôÅÔÆ ê˺åó¶ çÅ
Ú§×Å ÁÇÔÃÅà ԯ ü¾ÕÅ þÍ
ÔÅñ ÔÆ ÇòÚ
Ô¯ÂÆÁ» Ç÷îéÆ Ú¯ä» Ã ÁÕÅñÆ çñ Áå¶ ÃðÃÅ â¶ðÅ êzì§èÕ» çÆ Ö¹ç×ðÜÆ ñ¯ó» ù ÇèÁÅé
ÇòÚ ð¾Ö Õ¶ ÇêÛñÆ ÕÆåÆ Óå¶ Çî¾àÆ êÅÀ¹ä 寺 ìÅÁç ÃðÃÅ â¶ð¶ òÅÇñÁ» ù î÷ì±ðÆ ò¾Ã Çëð
ÁÕÅñÆ çñ çÆ îçç ÕðéÆ êÂÆ ÃÆÍ íð¯ÃÅ Õðéï¯× ñåð» Áé¹ÃÅð ÇÂà Ã ê¿ÜÅì ÇòÚ â¶ð¶
ò¾ñ¯º Ú¾ñ ðÔÆÁ» éÅî ÚðÚÅò» Çê¾Û¶ ÁÕÅñÆ ÃðÕÅð Áå¶ â¶ðÅ êzì§è ÇòÚÅñ¶ Ô¯ÇÂÁÅ ÃîÞ½åÅ
ÔÆ ð§× ÇçÖÅ ÇðÔÅ þÍ À¹Õå òÃÆÇñÁ» Áé¹ÃÅð â¶ðÅ êzì§èÕ ÁÅêäÆÁ» Ãð×ðîÆÁ» Ô¹ä Á×ÅîÆ
×¹ðç¹ÁÅðÅ Ú¯ä ÇòÚ ò¯à» ìäÅÀ¹ä ñÂÆ ô¹ð± Õð ü¾Õ¶ Ôé, ÇÂà îÕÃç ñÂÆ À¹Ôé» ìñÅÕ ê¾èð
ç¶ ÁÅêä¶ Ã±ÔÆÁŠöòÅçÅð» ù ÔçÅÇÂå» òÆ ÜÅðÆ Õð Çç¾åÆÁ» ×ÂÆÁ» ç¾ÃÆÁ» ÜÅ ðÔÆÁ» ÔéÍ
ê¿ÜÅì,
ÔÇðÁÅäÅ, ÇÔîÅÚñ êzç¶ô Áå¶ Ú§âÆ×ó· çÆÁ» Õ¹¾ñ AB@ ÃÆà» å¯º AG@ î˺ìð ×¹ðç¹ÁÅðÅ
êzì§è ñÂÆ üä¶ ÜÅä¶ ÔéÍ Ú¯ä êzÇÕÇðÁÅ ô¹ð± Ô¯ ü¾ÕÆ þÍ ô¯zîäÆ ×¹ðç¹ÁÅðÅ êzì§èÕ Õî¶àÆ
ñÂÆ ò¯àð ìäé ñÂÆ ÇÜÔó¶ ëÅðî ×¹ðç¹ÁÅðÅ Ú¯ä ç¶ ÕÇîôéð ÃÕ¾åð Áå¶ ÚÆë ÕÇîôéð é¶
ÛêòŶ Ôé, À¹Ô ëÅðî ò¾è 寺 ò¾è Ç×äåÆ ÇòÚ íðé ñÂÆ ÃðÃÅ â¶ð¶ ç¶ êzì§èÕ» é¶ ÁÅêäÆ
ê±ðÆ ÇåÁÅðÆ Õð ñÂÆ Ô¯ÂÆ þÍ ÇÂÔé» ëÅðî» ÇòÚ î¹¾Ö ê¿Ü ôðå» Ôé, Ãí ÔÆ ôðå» ÁÇÜÔÆÁ»
Ôé ÇÜé·» ù ÕÅùéÆ å½ð Óå¶ ê±ðÅ Õðé ñÂÆ â¶ðÅ êzì§èÕ» ù Õ¯ÂÆ î¹ôÕñ ê¶ô éÔÆº ÁÅò¶×ÆÍ
ñåð» Áé¹ÃÅð
â¶ðÅ êzì§èÕ ìéÅî ÁÕÅñÆ ÃðÕÅð ÃîÞ½å¶ Áé¹ÃÅð ÃðÃÅ â¶ð¶ éÅñ é§×¶ èó à¾Õð ñË ðÔÆ
Òê§Ú êzèÅéÆÓ ç¶ î¹ÖÆ íÅÂÆ çñÜÆå ÇÃ§Ø Çì¾à± Áå¶ À¹Ãç¶ ÃÅæÆÁ» ù î½Ü±çÅ ÃðÕÅð é¶
êÇÔñ» ÔÆ ÕÅùé ÇÃÕ§÷¶ ÇòÚ ëÃÅ Õ¶ â¶ðÅ êzì§èÕ» ñÂÆ ðÅÔ ê¾èðÅ Õðé çÅ ïåé ÕÆåÅ þÍ
ÇÂÔ ÃîÞ½åÅ À¹Ã Ã Ô¯ð òÆ Ãê¾ôà ð±ê êz×à Ô¯ Ç×ÁÅ Üç ô¯zîäÆ ×¹ðç¹ÁÅðÅ êzì§èÕ Õî¶àÆ
ç¶ êzèÅé ÁòåÅð ÇÃ§Ø î¾Õó é¶ Õ¹Þ Ççé êÇÔñ» êzËà Õñ¾ì Ú§âÆ×ó· ÇòÚ Ãê¾ôà ÇìÁÅé
Çç¾åÅ ÇÕ ÒÒÃzÆ ÁÕÅñ åõå ÃÅÇÔì 寺 ÇÃðø â¶ðÅ ÃðÃÅ ç¶ ìÅÂÆÕÅà çÆ ×¾ñ ÕÆåÆ ×ÂÆ þ,
êð ÇÕå¶ òÆ ÷ìðÆ å½ð Óå¶ À¹Ôé» ç¶ â¶ð¶ ì§ç ÕðòÅÀ¹ä çÆ ×¾ñ éÔÆº ÕÆåÆ ×ÂÆÓÓ (êó·¯
ÃøÅ H Óå¶) ô¯zîäÆ Õî¶àÆ ç¶ êzèÅé ç¶ ÇÂà ÇìÁÅé çÅ ÇþèÅ íÅò þ ÇÕ ê¿ÜÅì ÇòÚñ¶ ÃÅð¶
â¶ð¶ ÚÅñ± Õðé ñÂÆ ÃðÃÅ êz¶îÆÁ» ù Ö¹¾ñ·Æ Û¹¾àÆ Çç¾åÆ ÜÅ ü¾ÕÆ þ, êz§å± ÔÅñ çÆ ØóÆ
Ãðö â¶ð¶ ÜÅäÅ Õ¹Þ Ã ñÂÆ ì§ç þÍ
Çþֻ ù ÃîÞ
ñËäÅ ÚÅÔÆçÅ þ ÇÕ Õ½îÆ îÅîÇñÁ» ÇòÚ ðòÅÇÂåÆ ñÆâðÇôê ù ×ñ¯º ñÅÔ¹ä 寺 Çìé» Ô¹ä Ô¯ð
Õ¯ÂÆ ÚÅðÅ éÔÆº ðÇÔ Ç×ÁÅÍ ÇÂà ñÂÆ Ô¹ä Çëð éòƺ ÇÃ§Ø ÃíÅ ñÇÔð çÆ å¹ð§å ñ¯ó þÍ
õðÆÁ»
õðÆÁ»
ìzÅÔîäòÅç Çòð¹¾è ñóé çÅ Þ§âÅìðçÅð õ¹ç ìzÅÔîäòÅç çÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÇôÕÅð!
ÕÇÔ§çÅ î¶ð¶ Ãà¶àà çÅ
Õ¯ÂÆ ì§çÅ ÁÅÇÂÁÅ åÅ ÜòÅì ç¶ò»×Å,
Ú±Ô¶, Çì¾ñÆÁ» å¶ ÕÅò»,
ÇÚóÆÁ» çÆ Õ»-Õ», ÚÆº-ÚÆº çÅ ÜòÅì éÔÆº Çç§çÅ
ÇÕðêÅñ
ÇçØ, ìÇá§âÅÍ
íÅðå Çò¾Ú
ìzÅÔîäòÅç ÇÂ¾Õ ÁËÃÆ Áîðò¶ñ þ, ÇÜÔóÆ ÇÜà òÆ èðî Ü» ëñÃë¶ Óå¶ êË ÜÅò¶, À¹Ã é±§ Üó¯º
ùÕÅ Çç§çÆ þÍ Ôð ÇÃ¾Ö íñÆí»å ÜÅäçÅ þ ÇÕ ÇÂà Ã ìzÅÔîäòÅç é¶ ÇÃ¾Ö èðî Óå¶ ê±ðÆ
åð·» Ô¾ñÅ ì¯ÇñÁÅ þ, ÇÂö ÕÅðé Á¾Ü ܯ òÆ ÇÃ¾Ö ñ¶ÖÕ Õ¹Þ ÇñÖçÅ þ, Ü» êzÚÅðÕ ì¯ñçÅ
þ, À¹Ã Çò¾Ú ìzÅÔîäòÅç å¶ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. 寺 ùڶå Õðé òÅñ¶ ôìç Ôð ÔÅñå òðå¶ Ü»ç¶
ÔéÍ ÇÂé·» ôìç» çÆ òð寺 ÇÂåéÆ òè ü¾ÕÆ þ ÇÕ Ôð îé¹¾Ö ÁÅêä¶ Çòð¯èÆ é±§ ìzÅÔîäòÅçÆ
ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. çжܧà ç¾Ã ÇðÔÅ þÍ ÇÂà ñÂÆ ÇÂåéÅ ð¯ñ ØÚ¯ñÅ êË ü¾ÕÅ þ ÇÕ ÃîÞ ÔÆ
éÔÆº ÁÅÀ¹ºçÆ ÇÕ Õ½ä ÁÃñÆ ÇÃ¾Ö þ Áå¶ Õ½ä ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. çжܧà Ü» ìzÅÔîäòÅçÆ þÍ
ÇÂé·» ôìç» çÆ Ãí 寺 ò¾è òð寺 Ãê¯ÕÃîËé ç¶ Ã: ܯÇ×§çð ÇÃ§Ø ÜÆ Õð ðÔ¶ ÔéÍ ÇÜåéÅ
ÇÚð ìzÅÔîäòÅç çÆ êzÆíÅÃÅ ÃîÞ éÔÆº ÁÅÀ¹ºçÆ, À¹åéÆ ç¶ð ÇÃ¾ÖÆ Áå¶ ìzÅÔîäòÅç çÅ ÇéÖ¶óÅ
ÕðéÅ î¹ôÕñ þÍ
awgy
pVHn leI
awlfmf iekbfl qy ÈyK abduwlf vI ijwnfh vFg
buJfrq sn
-gopfl swcr
ijwnfh df ijµn BfrqI isafsq ivwc iPr srgrm ho igaf hY. dyÈ dI sB qo
vwzI ivroDI pfrtI Bfjpf ies qoN burI qrHF pRBfvq ho rhI hY. ies dy keI nyqf
ijwnfh dI soc sµbµDI afpf-ivroDI sur kwZ rhy hn. koeI AunHF ƒ Drm inrpwK kih
irhf hY qF koeI 1947 ivwc Bfrq dI iPrkU vµz leI i˵myvfr dws irhf hY, pr aslIaq
ieh hY ik keI nyqf smyN smyN 'qy afpxI shUlq muqfbk soc bdldy rhy hn.
Auh afpf-ivroDI gwlF krdy hn. AunHF dI kfrjÈYlI nUµ iewk sfDfrn afdmI
leI smJxf sOKf nhIN sI. byÈwk Auh Auwcy ahuidaF qwk phuµcy, pr AunHF df jIvn
iewk buJfrq hI bixaf irhf. AunHF dI mOq qoN bfad vI AunF dy jIvn dI buJfrq sulJ
nhIN skI. aijhy vwzy nyqfvF ivwc muhµmd alI ijwnfh, ÈyK muhµmd abduwlf qy kuJ
hor vI sn ijnHF ƒ keI kfrnF kr ky mhfnqf vI pRfpq hoeI.
ieh iewk swc hY ik ijwnfh kFgrsI sn, pr pµizq nihrU qy kuJ hor vwzy
kFgrsI nyqfvF nfl ÈKsIaq qy glby nUµ lY ky AunHF df tkrfa hoieaf. hµkfr ny AunHF
dI soc nUµ bdilaf, ijs df ibRitÈ ÈfskF ny pUrf lfB AuTfieaf qy Auh ijwnfh nUµ
Bfrq dI iPrkU vµz leI vrqoN ivwc ilafey. ieh vµz ikµnI iBafnk aqy duKdfeI sI,
ies df aµdfËf ijwnfh nUµ Drm inrpwK kihx vfly byÈwk nf lgf skx, pr ijnHF kroVF
lokF ƒ ies btvfry dI pIV JwlxI peI, Auh Aus nUµ lMmy smyN qwk nhI Bulf skxgy.
ies btvfry dI pIVf df pRBfv jµmU-kÈmIr 'qy vI sB qoN iËafdf idKfeI idµdf hY.
do rfÈtrF dy isDFq aqy Bfrq dy btvfry leI ijwnfh nUµ byÈwk hI i˵myvfr
Tihrfieaf jFdf hY, pr ieiqhfs df iewk swc ieh vI hY ik kvI awlfmf iekbfl ny
dsµbr 1930 ivwc ielfhfbfd ivwc afXoijq kul ihµd musilm lIg dy iejlfs dI pRDfngI
kridaF do rfÈtrF dy isDFq df nËrIaf pyÈ kIqf sI qy iewk qrHF nfl Bfrq dy iPrkU
btvfry dI soc df nINh pwQr rwiKaf sI. ‘mjHb nhIN isKfqf afps myN vYr rKnf' vrgf
kOmI gfn ilKx vfly iekbfl ƒ bhuq sfry nyqf awj vI Drm‑inrpwK kihµdy hn, ijwnfh
dI qF gwl vwKrI hY.
ÈyK abduwlf
ÈyK abduwlf AunHF vwzy nyqfvF 'coN iewk sn, ijnHF df isafsI jIvn
afpf-ivroDI nËrIey nfl Biraf irhf. AunHF ny afpxf isafsI jIvn kÈmIrI muslmfnF dI
pIVf ƒ lY ky ÈurU kIqf qy 1931 ivwc rhwsmeI hflqF ivwc musilm kfnPrµs sµgTn
bxfieaf qy mhfrfjf hrI isµG dI srkfr ivruwD keI aµdolnF dI agvfeI kIqI. AunHF ny
dyÈ aµdr keI musilm sµgTnF nfl qflmyl vDfieaf, pr ijwnfh dI musilm lIg qoN keI
kfrnF kr ky dUrI bxfeI rwKI.
31 dsµbr 1929 ƒ kul ihµd kFgrs ny lfhOr ivwc afpxy sµmyln dOrfn Bfrq dI
pUrI afËfdI df mqf pfs kIqf qy mfrc 1930 qoN ibRitÈ rfj ivruwD asihXog aµdoln df
aYlfn kIqf qF aµgryË hfkmF ny keI sfiËÈF ÈurU kIqIaF, ijnHF ivwc keI lokF vloN
ieh mµg vI sfhmxy afeI ik do rfÈtrF dy isDFq qihq muslmfnF df iewk vwKrf dyÈ
bxfieaf jfxf cfhIdf hY. iesy dOrfn kFgrs dy vwzy nyqfvF ivwc hµkfr qy glby dIaF
gwlF sfhmxy afeIaF.
ijwnfh ny muslmfnF leI vwKrf rfÈtr bxfAux dI mµg krn vfilaF dI kmfn
sµBfl leI qy AunHF df sYkUlrvfd iewk qrHF nfl dPn ho igaf. mhfqmf gFDI ny kFgrs
dI agvfeI kridaF dyÈ dy keI vwzy musilm nyqfvF ƒ afpxy nfl joiVaf, ijnHF ivwc
ÈyK abduwlf vI Èfml sn.
ijwnfh, iekbfl qy ÈyK abduwlf dI Drm inrpwKqf nUµ lY ky svfl KVy krnf
iewk anoKI gwl lwgdI hY. Auh byÈwk hI mhfn ÈKsIaq dy mflk sn, pr AunHF dI soc
iksy iewk nËrIey df pRqIk nhIN mµnI jf skdI, pr Bfjpf vrgy sµgTn dy nyqfvF vloN
ienHF vwzy lokF dy jIvn nUµ iewk ivÈf bxf ky afps ivwc KihbVnf iewk vwzI buJfrq
lwgdI hY.
BfrqI jnsµG aqy iPr Bfjpf bxfAux vfilaF dI afpxI vwKrI soc sI. Auh sfry
Bfrq ƒ iewk rfÈtr mµndy sn. AunHF df kihxf sI ik iPrkfpRsqI iksy dyÈ dy inrmfx
df aiDkfr nhIN bx skdI qy nf hI iPrkU soc dy qihq iksy ihwsy jF iksy iPrky nUµ
ivÈyÈ aiDkfr idwqy jfxy cfhIdy hn.
ieh soc awj vI EnI hI sfrQk lwgdI hY, ijµnI kwlH sI, pr jo lok ies qoN
ht ky ieDr-EDr dIaF gwlF kr rhy hn, Auh afpxy mUl isDFqF ƒ Bulf rhy hn.
mihµgfeI df Bfrq ivwc axsuliJaf mslf
-zf[ surjIq brfV
mihµgfeI bhuq hI gµBIr muwdf hY. mihµgfeI ivrft rUp Dfrn kr cuwkI hY.
jnqf pryÈfn hY, hr pfsy hfhfkfr hY. ieh muwdf ivroDI pfrtIaF dy lok sBf ivwc vI
cuwikaf hY, pr Auh sdn ivwc hI aijhf kr skdIaF hn, sdn qoN bfhr jnqk lfmbµdI krn
pRqI suihrd nhIN. jykr sfry ivroDI dl sdn dy aµdr aqy bfhr ies muwdy ƒ lY ky
srkfr ivruwD sµGrÈ krn qF kfPI hwd qwk sPlqf iml skdI hY.
hYrfnIjnk pwK ieh hY ik Qok sUck aµk nPI 1[58 hY aqy Kpqkfr sUck aµk 10
PIsdI qoN vDyry dr nfl vwD irhf hY. ieh asPlqf qy asmfnqf hI BfrqI arQivvsQf dy
zUµGy ZFcfgq nuks nUµ pRgtfAuNdI hY. gYr-ËrUrI vsqF dy Auqpfdk (Kpqkfr) nPI vfly
sUck aµk df lfB AuTf rhy hn. Qok sUck aµk ivwc KfD Kurfk aqy ËrUrI Kpq dIaF vsqF
df ihwsf koeI 20 PIsdI hI hY, pRµqU ieh bhuq mihµgIaF hn aqy ienHF dIaF kImqF
ivwc inrµqr vfDf ho irhf hY.
ipCly kuJ smyN qoN mudrf sPIqI dI dr Gt ky iewk PIsdI qoN vI hyTF clI
geI hY. hux ieh Gwt ky 1[58 PIsdI dy afs‑pfs hY. mudrf sPIqI dr (jF mihµgfeI dr)
Qok sUck aµk Aupr afDfrq huµdI hY. vsqUaF dIaF Qok kImqF dy joV dI aOsq nfl
mihµgfeI dr mfpI jFdI hY. sUck aµk ivwc hr vsqU nUµ Èfml kIqf jFdf hY. srkfrI
aµkiVaF muqfbk byÈwk mudrf sPIqI dI dr kµtrol ivwc idKfeI jf rhI hY, prµqU
vfsqivk siQqI ies dy Ault hY. afm afdmI nUµ afpxIaF roËmwrf dIaF ËrUrqF nUµ pUrf
krn leI iks hwd qwk smJOqf krnf pY irhf hY, ieh ienHF aµkiVaF 'coN nËr nhIN af
irhf. ies nUµ smJx leI mudrf sPIqI dy aµkiVaF dI gihrfeI nfl prK-pVqfl ËrUrI hY.
ies sfl dy ÈurU ivwc ies vrg dI mihµgfeI dr 10[85 PIsdI sI. Pl, sbËIaF,
kxk, cfvl, dflF, Kµz aqy hor ËUrrI vsqUaF dIaF kImqF 2007 qoN bfad 20 qoN 60
PIsdI vDIaF hn, pr kuwl ËrUrI vsqF dIaF kImqF ivwc aOsq 50 PIsdI vfDf ho cuwkf
hY. jnvrI 2009 qoN bfad ËrUrI vsqF dIaF kImqF ivwc inrµqr vfDy nfl mudrf sPIqI
dr 11[64 PIsdI ho geI sI, jo ik ipCly 10 sflF ivwc ieh dr sB qoN AuwcI sI, pr
ies smyN dOrfn kuwl vsqUaF 'qy afDfrq mudrf sPIqI dr 1[95 PIsdI sI. ienHF dovF
vrgF dI prK-pVcol bfad mihµgfeI dI XQfrQk qsvIr smJ ivwc afAuxI kiTn nhIN. dUsry
ÈbdF ivwc afm afdmI nUµ ienHF idnF ivwc mihµgfeI dI ijs ivrft siQqI nfl sfhmxf
krnf pY irhf hY, Aus ƒ ÈbdF ivwc aFikaf nhIN jf skdf. srkfr sfnUµ inrµqr guµmrfh
kr rhI hY ik mihµgfeI dr pUrI qrHF kfbU ivwc hY, jd ik ipCly ds sflF ivwc hr
ËrUrI vsq (ijs ƒ afm afdmI vrqdf hY) dI kImq duwgxI ho cuwkI hY. asµgiTq Kyqr
ivwc kµm krn vfly imhnqkÈF, ikrqIaF dI siQqI bhuq bdqr ho cuwkI hY. ienHF nUµ do
zµg pyt Br rotI nhIN iml rhI. injI aqy asµgiTq Kyqr ivwc imhnqkÈF, ikrqIaF aqy
mulfËmF nUµ AunHF dI ikrq dy brfbr vyqn jF imhnqfnf nhIN idwqf jFdf.
bhuq sfrIaF inwq vrqoN dIaF vsqF (cfhpwqI, cfvl, kxk, Kµz afid) df
Auqpfdn cµgf hox dy bfvjUd ssqIaF nhIN iml rhIaF. vpfrI, ËKIrybfË aqy swtybfË
‘Kuwly bfËfr dI ivvsQf' kfrn afpxI mrËI nfl kImqF vDfeI jf rhy hn. kuJ mµg vI
vDI hovygI, pr iPr vI mihµgfeI vDx df kfrn swtybfËI, ËKIrybfËI qy vpfrI hn.
afriQk mfihrF df mwq hY ik agly virHaF (2011-2012) qwk sfnUµ kxk aqy cfvl (srkfrI
nIqIaF kfrn) afXfq krn leI mjbUr hoxf pY skdf hY. ieµnf hI nhIN, sµXukq rfÈtr dy
KfD aqy KyqI sµgTn dy iewk aiDaYn ivwc vI ieh mµinaf igaf hY ik 2020 qwk Bfrq ƒ
afpxI afbfdI df pyt Brn leI lgBg 36 kroV tn KfD-aµn dI ËrUrq pvygI. ipCly vrHy
(2008) dyÈ ivwc lgBg 21 kroV tn KfD-aµn df Auqpfdn hoieaf sI. kI sfzI srkfr ies
cuxOqI df sfhmxf krn leI iqafr hY? ies vfr (2009) Gwt mOnsUn-bfrÈ kfrn vI
Auqpfdn (KfD-aµn) Gtx df zr hY. ies leI KyqI Kyqr ƒ bcfAux leI vwzy rfhq pYkyj
dyxy cfhIdy hn. sfzy dyÈ dI 68 PIsdI afbfdI iswDy jF aiswDy KyqI Aupr hI afDfrq
hY. iksfnF nUµ rfhq pYkyj aijhy Zµg nfl idwqf jfvy, ijs nfl inwkI aqy sImFq
iksfnI nUµ lfB iml sky. ibnF Èwk srkfr ikrsfnI ƒ sbiszIaF idµdI hY, prµqU AunHF
sbiszIaF df lfB AuprlI mwD ÈryxI aqy amIr ÈRyxI ƒ vDyry imldf hY.
mihµgfeI dy nF 'qy srkfr ny afpxI kfrjpfilkf, inaFpfilkf, ivDfn pfilkf,
lok pRqIinDIaF afid dy vyqn -BwiqaF ivwc keI guxF vfDf kr idwqf, pr dUjy pfsy 50
PIsdI AunHF lokF nUµ srkfr ny kI idwqf hY, jo grIbI kfrn BuwKmrI df iÈkfr hn?
mihµgfeI dI dr BfvyN iKskdI-iKskdI hyTly pwDr qwk af geI hY, ies dy bfvjUd inwq
vrqoN vflIaF lgBg 17 vsqF dIaF kImqF vDdIaF-vDdIaF asmfnI jf lwgIaF hn. lgËrI
vsqF amIr vrg hI vrqdf hY qy ieho ssqIaF hn. so, aijhI mihµgfeI drd Gtx df grIb
AupBogqf nUµ kI lfB hY?
cIn iewk aijhf dys hY, jo afXfq kr ky vI KfD vsqF (ËrUrI) dIaF kImqF
siQr rwKdf hY. ies dy Ault sfzy dyÈ df bfbf afdm hI inrflf hY, ijwQy dyÈ df
AudXoigk Auqpfdn dI ivkfs dr Gwt ky iqµn pRqIÈq hI rih geI hY. Auqpfdn mihµgy
hox kfrn inrXfq ivwc kmI aqy afXfq ivwc vfDf ho irhf hY, ijs kfrn ivdyÈI vpfrk
Gftf vDdf hI jf irhf hY. dyÈ isr krËf cVH irhf hY.
iksfnF nUµ PslF df shI muwl nhIN imldf, pRµqU jd Ausy ijxs dIaF vsqUaF
bfËfr ivwc ivkdIaF hn, qF AunHF dy Bfa kfPI Auwcy huµdy hn. imsfl dy qOr 'qy
dflF dy Bfa ley jf skdy hn. dflF dy Bfa iksfnF nUµ 1000 rupey qoN 1700 rupey
pRqI kuieµtl imly sn, pr hux dflF dIaF kImqF 60 rupey qoN 90 rupey pRqI iklogrfm
hn. dflF dIaF kImqF ikvyN qy ikAuN vDIaF? kIhny vDfeIaF? PlF, sbËIaF, KfD-qylF,
cfhpwqI, grm msfly, Kµz afid vsqF dIaF kImqF df hfl dflF vrgf hI hY, pr iksfnF
nUµ AunHF dIaF PslF dy lfgq-Krcy aqy imhnq df muwl nhIN pYNdf, iswty vjoN iksfn
krËfeI ho rhy hn. grIb jnqf ips rhI hY. ies dy Ault Pfiedf vpfrI aqy swtybfË lY
jFdy hn. 2009 ivwc iewk jUn qoN 30 jUn qwk 1564144[96 kroV rupey df vfadf vpfr
hoieaf hY, jd ik 2007 ivwc ieh vpfr 221888[00 kroV rupey sI. ieh vpfr swtybfËI 'qy
afDfrq hY. ies vpfr 'coN munfPf qd kmfieaf jf skdf hY, jykr ËrUrI vsqF dIaF
kImqF lgfqfr vDfeIaF jfx. aijhf huµdf jf irhf hY qy ho irhf hY. so, aijhI siQqI
qoN spwÈt huµdf hY ik ieh srkfr dI BUimkf kI hY?
psInyN vFg nuwcVdf pMjfb pfTkF dI jubFnIN
bI[aYWs[ iZwloN
aYzvokyt
ipCly
do idn qoN duicWqI ivwc sF ik hQlf lyK iliKaf jfvy jF nf.ikqy ieh myry pihly lyK
df duhrf hI nf bxky rih jfvy.Pyr iKafl afieaf ik pfTkF leI qF aksr ilKdy rihMdy
hF sLihrI qy pRvfsI lyKkF nfl vI ieh sFJf kIqf jfvy ik psInyN vFg nuwcV rhy
pMjfb vfsI ikMJ BuwbF mfrky roNdy hn. AuNj qF mYnUM lokF qoN iml rhy huMGfry qoN
bVI dyr pihlF hI pqf cwl igaf sI ik pMjfbI pfTkF dI Gft nhIN. lyKk hI lokF dI
mfnsk pwDr aqy AunHF dI loNV qoN vwKry ivisLaF qy ilK rhy hn.ijs bolI dy 50%
pyNzU bwcy dsvIN pfs nhIN krdy, Auh bolI Kqm ikvyN ho skdI hY?awDpVH afdmIN
PfrsI ikvyN bolygf? AunHF qF mF qoN iswKI jubFn hI bolxI hY. ieho ijhy
msly,muZlIaF shUlqF leI sihk rhy pMjfb dy sfZy bfrF hjfr ipMzF dI smwisaf nhIN
hn. asIN ijnHF ivisLaF jF KqiraF bfryy ilK rhy hF Auh isrP lyKk qy buwDI jIvI
KFdy pINdy sLihrI/pRvfsI vrg dI idlcspI df hI hY. iesy leI pMjfbI dI ikqfb hjfr
do hjfr hI CpdI hY. asIN hI iewk dUjy df iliKaf pVHdy hF aqy afpxI KusLI leI hI
ilKdy hF. ZfeI iqMn kroV lokF dI ies ivwc nF qF koeI idlcspI hY qy nf hI Auh
koeI idlcspI lYxI cfhuMdy hn.hux kMm dI gwl vwl afAuMdy hF.
awgy pVHn leI
ihµdU kvI qoN ilKvfieaf sI ijnfh ny pfiksqfn
df kOmI qrfnf-juipµdrjIq isµG, afÈUqoÈ Èrmf
aY srËmIN-ey-pfik Ëwry qyry hYN afj isqfroN
sy qbnk!
rOÈn Xy kihkÈF sy khIN afj qyrI Kfk!!
mqlb ik ‘‘aY myry mulk pfiksqfn dI pivwqr DrqI qyrf kx-kxk isqfiraF vFg
cmk irhf hY aqy qyrI imwtI dI DUV vI bfrÈF dy mOsm ivwc cmkdI sqrµgI pING vFg
ilÈkF mfrdI hY.''
ieh bol sn pfiksqfn dy pihly kOmI gIq dy ijhVf pfiksqfn dy bfnI muhµmd
alI ijnfh ny iewk ihµdU kvI nUµ AucycI bynqI kr ky ilKvfieaf sI. hux jdoN sfbkf
ivdyÈ mµqrI aqy Bfjpf dy sInIar afgU jsvµq isµG ny afpxI ikqfb ivwc pfiksqfn dy
pihly pRDfn mµqrI muhµmd alI ijnfh nUµ Drm inrpwK krfr dy ky afpxy leI keI ivvfd
shyV ley hn qF ies ivvfd qoN AuwTy keI svflF ivwc nf isrP jsvµq isµG AulJ gey hn,
pr ijnfh bfry hux qwk ilKy gey ieiqhfs ivwc vI keI nvyN pµny juV gey hn.
ieiqhfskfr aqy aflock ijnfh dI ÈKsIaq ƒ prq-dr-prq KolH aqy GoK rhy hn.
dyÈ dI afËfdI qoN pihlF ijnHF lokF ny ijnfh nUµ dyiKaf aqy AunHF nfl kµm kIqf
AunHF ƒ vI afpxI gwl kihx df mOkf iml igaf hY.
ies ivvfd ny jµmU dy iewk pirvfr nUµ afpxI khfxI kihx df mOkf dy idwqf
hY. ieh Auh pirvfr hY, jo ijnfh ƒ Drm inrpwK mµndf hY. hux qwk bhuq hI Gwt lok
ies gwl qoN jfxU hn ik pfiksqfn df pihlf kOmI gIq ijnfh ny iewk BfrqI aqy Auh vI
iewk ihµdU jgnnfQ afËfd qoN ilKvfieaf sI. 70 qoN vwD ikqfbF ilKx vfly ies ihµdU
kvI dI 2004 ivwc acfnk mOq ho jfx nfl ies vloN ilKIaF kivqfvF ajy qwk Cp nhIN
skIaF. jgnnfQ vloN pfiksqfn dy ilKy kOmI gIq aqy hor kivqfvF dy KrVy Aus dy jµmU
rihµdy puwqr cµdr kumfr afËfd vloN ajy qwk sµBfl ky rwKy hoey hn. cµdr kumfr ny
dwisaf ik Auh ienHF kivqfvF nUµ CpvfAux leI afpxI hYsIaq muqfbk pYsf Krcx leI
iqafr hY, pr aPsos hY ik iksy vI ivakqI jF sµsQf ny ienHF nUµ CpvfAux leI pihl
nhIN kIqI.
cµdr kumfr ny dwisaf ik Aus dy ipqf jgnnfQ afËfd dwsdy sn ik AunHF ƒ
Aus vyly bVI hYrfnI hoeI jdoN ryzIE lfhOr vloN AunHF nfl sµprk kr ky ieh dwisaf
igaf ik ijnfh AunHF qoN pfiksqfn df rfÈtrI gIq ilKvfAuxf cfhuµdy hn. AunHF
dwisaf ik kfiedy-afËm cfhuµdy ik kOmI gIq AurdU dI jfxkfrI rwKx vflf koeI ihµdU
hI ilKy. AunHF dwisaf ik myry ipqf jfxdy sn ik ijnfh lokqµqr ivwc ivÈvfs rwKdy
sn.
Aus ny dwisaf, ‘‘myry ipqf ny pfiksqfn dy afËfdI idhfVy 14 agsq qoN do
idn pihlF hI kOmI gIq ilK idwqf ijs nUµ ijnfh ny vI psµd kIqf. ieh kOmI gIq
pihlI vfr pfiksqfn dI rfjDfnI krfcI qoN ryzIE rfhIN pRsfirq kIqf igaf. myry ipqf
vloN iliKaf pfiksqfn df kOmI gIq iewk-awDf sfl cwldf irhf, pr ijnfh dI mOq qoN
bfad pfiksqfn dy kOmI gIq nUµ pfiksqfnI kvI hfiPË jlMDrI ny muV iliKaf sI.''
AunHF dwisaf, ‘‘jdoN Auwqr aqy pwCmI pµjfb dy lokF ivcfly qxfa viDaf qF
myry ipqf dy dosqF ny AunHF nUµ Bfrq cly jfx dI slfh idwqI sI. sqµbr 1947 ivwc
ipqf jI idwlI af vsy aqy iPr sRI ÈyK abduwlf dy kihx qy jµmU aqy kÈmIr ivwc rihx
lwgy.''
jgnnfQ vI kqIl iÈPfeI, joÈ mlIhfbfdI aqy hfiPË jlMDrI vFg hI Bfrq-pfik
dosqI dy smrQk sn. Auh ihµdU-musilm eykqf dy mudeI aqy rfjnIqI qoN dUr rihx vfly
ivakqI sn.
afËfd afpxy cyiqaF 'coN bIqy smyN nUµ Xfd kridaF dwsdy sn, ‘‘jdoN agsq
1947 ivwc ‘mhF mihm' (ijvyN ik muhµmd alI ijnfh nUµ AunHF dy sfQI sµboDn krdy sn)
ny smuwcy BfrqI Aup mhFdIp nUµ afpxy ivcfrF aqy qkrIrF nfl ihlf rwiKaf sI, mYN
AudoN lfhOr ivwc iewk sfihqk prcy ivwc kµm krdf sF. myry sfry irÈqydfr lihµdy
pµjfb df ielfkf Cwz ky ihµdosqfn rvfnf ho cuwky sn. ijs kfrn mYnUµ iekwilaF
lfhOr ivwc rihxf bVf duwBr lwgdf sI, pr iPr vI mYN kuJ smF AuQy hI itky rihx df
PYslf kIqf. 9 agsq 1947 dI svyr pfiksqfn dy pihly gvrnr jnrl muhµmd alI ijnfh dy
dUq ny ryzIE pfiksqfn ivwc kµm krdy myry iewk imwqr rfhIN mYnUµ sunyhf Gwilaf sI.
mYnUµ ikhf igaf sI ik kfiedy afËm pfiksqfn leI rfÈtrI gIq myry koloN ilKvfAuxf
cfhuµdy hn, pr mYN AunHF nUµ ikhf ik cfr-pµj idnF ivwc Auwc pfey df kOmI gIq
ilKxf sµBv nhIN hovygf, pr jdoN myry imwqrF nUµ pqf lwgf qF AunHF ijnfh sfihb
vrgy vwzy lIzr dI bynqI nUµ mµn ky mYnUµ gIq ilKx leI Ëordfr apIl kIqI ijs 'qy
mYN afpxI sihmqI dy idwqI.''
jdoN afËfd sfihb ƒ ieh svfl kIqf jFdf sI ik ijnfh ny AunHF nUµ hI ikAuN
cuixaf? qF Auh jvfb idµdy sn, ‘‘qusIN ies df jvfb jfnx leI ijnfh sfihb dy
pfiksqfn dy gvrnr jnrl vjoN idwqy gey pihly BfÈx dy lPËF qy nËr mfro. AunHF ikhf
sI ik pfiksqfn kyvl muslmfnF df mulk nhIN blik sfzy ihµdU Brf vI ieQy mfx siqkfr
nfl rih skxgy ikAuNik Drm hr mnuwK df ivakqIgq mfmlf huµdf hY, pr Auh iewk
nfgirk vjoN pfiksqfn nUµ pUrI qrHF smripq hoxgy.''
sRI afËfd df kihxf sI ik bfad ivwc ieiqhfskfrF aqy KojkfrF ny ijnfh dy
BfÈxF dy jo vI mqlb kwZy hox, pr AunHF df ieh pihlf BfÈx aqy anykF hor
ivcfr-vtFdry ies gwl df pRqwK sbUq hn ik ijnfh pfiksqfn nUµ iewk Drm-inrpwK sbUq
hn ik ijnfh pfiksqfn nUµ iewk Drm-inrpwK mulk vjoN vyKxf cfhuµdy sn. ijnfh vloN
pfiksqfn df kOmI gIq ilKfAux leI iewk ihµdU kvI nUµ cuxnf vI AunHF dI Drm inrpwK
soc df mudeI hY.
Bfrq srkfr df 100 idnF df eyjµzf awDf-aDUrf
hI irhf-kilafxI ȵkr
iewk srkfr jo afpxy kfrjkfl dy 5 vrHy pUry krn qoN bfad muV swqf ivwc
afeI, Aus dy leI pihly 100 idnF nUµ koeI vwzf pYmfnf nhIN mµinaf jf skdf. kFgrs
pfrtI ny coxF qoN pihlF hI ikhf sI ik jy Auh dubfrf swqf ivwc af geI qF Auh 100
idnF ivwc Plfxy-Plfxy kµm krygI.
XU pI ey srkfr dy dUjy kfrjkfl dy 100 idn 30 agsq nUµ pUry ho gey hn.
iesy qrHF Aus dy hnImUn dI imafd vI Kqm ho cuwkI hY. byÈwk srkfr dI kfrguËfrI
bfry aiDkfrq jfxkfrI ajy sfhmxy afAuxI hY, pr mnmohn srkfr pRqI afm Dfrnf kI hY?
kI Aus srkfr ny afpxy vloN idwqy gey BroisaF nUµ pUrf kIqf hY jF ienHF ivwc kuJ
kmI rih geI hY? ies bfry afm Dfrnf iehI hY ik siQqI awDy Bry jF awDy KflI BFzy
vrgI hY.
lok sBf coxF qoN bfad jdoN mµqrI ny ahudf sµBfilaf sI qF AudoN srkfr
pRqI lokF dy mn ivwc sdBfvnf sI qy srkfr vI ‘PIl guwz PYktr' mihsUs kr rhI sI.
kFgrs vloN mËbUq ho ky AuBrn aqy vfr-vfr aiVwkf zfhux vfly Kwby-pwKIaF vrgy
sihXogIaF dy nf rihx qoN bfad mOjUdf XU pI ey srkfr qoN lokF nUµ vwzIaF-vwzIaF
AumIdF sn. srkfr sfhmxy ÈurU-ÈurU ivwc zI aYm ky leI mµqrI ahuidaF df pRbµD krn
ivwc ËrUr kuJ smwisafvF afeIaF, pr srkfr dy gTn ivwc kuJ iËafdf pRyÈfnI nhIN
afeI.
mnmohn srkfr afpxy dUjy kfrjkfl ivwc jo krnf cfhuµdI sI Aus df Kfkf
pµdrvIN lok sBf qy sFJy iejlfs ivwc 5 jUn ƒ rfÈtrpqI dy BfÈx ivwc pyÈ kIqf igaf
sI. rfÈtrpqI ny afpxy BfÈx ivwc AunHF 24 kµmF df iËkr kIqf sI jo XU pI ey srkfr
afpxy 100 idnF ivwc krn vflI sI. ienHF ivwc pulfV surwiKaf, iPrkU sdBfvnf aqy
afriQk qrwkI Kfs kr ky KyqIbfVI dy Kyqr 'c Èfml sn.
rfÈtrpqI sRImqI pRiqBf pfitl ny afpxy BfÈx ivwc roËgfr, iswiKaf, ishq,
idhfqI buinafdI ZFcy, ÈihrI ivkfs afid nfl sµµbµDq mOjUdf PlYgiÈp pRogrfmF ƒ vI
mËbUq krn dI gwl khI sI. ies dy nfl hI AunHF ny anfj surwiKaf qy pRiqBf ivkfs 'qy
vI Ëor idwqf sI. ies qoN ielfvf mihlf irËrvyÈn ibwl nUµ CyqI pfs krvfAux aqy
pµcfieqF qy sQfnk bfzIË 'c aOrqF leI 50 PIsdI sItF rfKvIaF krn leI sµivDfn ivwc
soD krn dI gwl khI geI sI. smfj dy kmËor vrgF, Gwt‑igxqIaF, apfhjF qy bËurgF dI
BlfeI leI vI kdm cuwkx dI gwl khI geI sI.
rfÈtrpqI dy BfÈx ivwc pRÈfsink suDfr aqy keI hor mwudy vI AuTfey gey sn.
jo hor aihm gwlF sn AunHF ivwc ivwqI pRbµD ivwc suDfr qy AUrjf surwiKaf vI Èfml
sI.
hux svfl AuTdf hY ik ienHF KfihÈI qjvIËF nUµ ikvyN aml ivwc ilaFdf jf
irhf hY. ienHF ivwc iswiKaf dy aiDkfr ibwl aqy kOmI gRfmIx roËgfr gfrµtI Xojnf
vrgy ibwlF 'qy aml kIqf jf irhf hY, pr mihlf irËrvyÈn ibwl afid nUµ ajy qwk nhIN
ilaFdf jf sikaf.
ËmIn aYkvfier sµbµDI ibwl nUµ bjt sYÈn dOrfn XU pI ey dI sihXogI
iq®xmUl kFgrs dy ivroD dy bfvjUd tfl idwqf igaf qF jwjF dI jfiedfd dy aYlfn
sµbµDI ibwl ƒ vI pfrlImYNt ivwc pyÈ nhIN kIqf jf sikaf. ies qrHF mOjUdf srkfr
dIaF 100 idn dIaF pRfpqIaF awDf BFzf Biraf qy awDf KflI vrgIaF hn.
Kwby-pwKIaF dI soc
ijvyN ik AumId sI, Kwby-pwKIaF ny XU pI ey srkfr dI 100 idnF dI
kfrguËfrI dI iewk vwzI asPlqf vjoN aflocnf kIqI hY. Kfs kr ky AunHF ny vDdI
mihµgfeI nUµ rok skx, ivdyÈ nIqI aqy pfrlImYNt ivwc nvyN kfnUµn bxfAux ivwc
srkfr dI nfkfmI dI aflocnf kIqI hY. ieQoN qwk ik pfrlImYNt dy dovF sdnF ivwc pfs
iswiKaf aiDkfr ibwl nUµ vI sKq aflocnf df iÈkfr hoxf ipaf hY. Bfjpf ny XU pI ey
srkfr dI 100 idnF dI kfrguËfrI nUµ nFh-pwKI dwisaf hY.
sfrf doÈ srkfr df hI nhIN
koeI vI srkfr 'qy pUrI qrHF doÈ nhIN mVH skdf ikAuNik keI gwlF srkfr dy
kµtrol qoN bfhr hn, ijnHF dI vjHf kr ky Aus dy leI Auprokq XojnfvF nUµ lfgU kr
skxf sµBv nhIN ho irhf. keI kYbint mµqrIaF Kfs kr ky KyqIbfVI, mnuwKI vsIilaF dy
ivkfs, Gwt‑igxqI mfmilaF aqy idhfqI ivkfs ny afpxy 100 idnF df KfihÈI eyjµzf vI
iqafr kIqf sI, pr ies ivwcoN ajy qwk awDf vI lfgU nhIN ho sikaf.
kuJ mµqrfilaF dy kµmkfj 'qy iewk srsrI nËr mfrn nfl iewk gwl sfhmxy
afAuNdI hY ik ivwq mµqrI pRxb muKrjI iewk cµgf bjt sfhmxy ilafey sn aqy AunHF ny
iewk nvF pRqwK kr koz ilafAux dy afpxy vcn nUµ vI pUrf kIqf sI. ienHF ny smfj
BlfeI dy Kyqr ivwc iËafdf bjt dI alftmYNt kIqI. kyNdrI idhfqI ivkfs mµqrfly ny
rfj srkfrF nUµ iliKaf hY ik Auh afpo afpxy rfjF nUµ kOmI gRfmIx roËgfr gfrµtI
Xojnf aqy pwCVy Kyqr dI gRFt Xojnf dy qihq hor nvIaF qjvIËF bxf ky Byjx.
pr srkfr dIaF afriQk XojnfvF 'qy sB qoN vwzI swt mfnsUn dI asPlqf nfl
lwgI hY, ijs dI vjHf kr ky 171 iËilaF ƒ sokf pIVq aYlfinaf igaf hY. sfAuxI dIaF
PslF nUµ soky kfrn nuksfn puwjf hY. hux hfVHI dIaF PslF 'qy hI afs hY. KyqIbfVI
mµqrflf hux soky nfl nijwTx 'c ruwJ igaf hY.
mihµgfeI ny mfiraf
dUjf sB qoN vwzf Jtkf ËrUrI vsqF dIaF kImqF ivwc BfrI vfDy nfl lwgf.
dflF, sbËIaF qy Kfx vfly qylF dy Bfa afsmfn nUµ CUh rhy hn. jy srkfr ny mihµgfeI
'qy kfbU pfAux dI koiÈÈ nf kIqI qF iqAuhfrF df sIËn isr 'qy hox kfrn srkfr nUµ
BfrI lok roh df sfhmxf krnf pY skdf hY. srkfr nUµ iewk hor vwzI sIt svfeIn PlU
nfl lwgI hY. ieh rog qyËI nfl dyÈ ivwc PYldf jf irhf hY. ishq mµqrflf kOmI ishq
imÈn vwl iDafn dyx dI bjfey ies smyN svfeIn PlU nfl lVn ivwc hI afpxf sfrf Ëor
lgf irhf hY. ishq mµqrflf ies rog kfrn jnqf ivwc PYlI dihÈq nUµ dUr krn ivwc
nfkfm iswD ho irhf hY.
ijQoN qwk ivdyÈ nIqI df svfl hY ies morcy 'qy vI srkfr nUµ kfPI
guµJldfr siQqI df sfhmxf krnf pY irhf hY. aYs aYm ikRÈnf dI agvfeI vfly ivdyÈ
mµqrfly nUµ BfrI aflocnfvF df sfhmxf krnf pY irhf hY. byÈwk hI ies ivwc aslI
inÈfnf pRDfn mµqrI mnmohn isµG hI hn. sRI aYs aYm ikRÈnf ny ijvyN hI ivdyÈ mµqrI
df ahudf sµBfilaf AunHF nUµ afstrylIaf ivwc BfrqI ividafrQIaF 'qy hmilaF dIaF
GtnfvF dI smwisaf df sfhmxf krnf ipaf.
ies qoN bfad afieaf pRDfn mµqrI mnmohn isµG aqy pfiksqfn dy pRDfn mµqrI
iglfnI df Èrm al ÈyK (imsr) ivwc idwqf igaf sFJf ivvfdpUrn ibafn. ies 'qy sRI
mnmohn isµG ƒ nf isrP ivroDI iDr dI aflocnf df inÈfnf bxnf ipaf sgoN afpxI pfrtI
dI nfrfËgI vI JwlxI peI. ies sµµbµDI hoey nuksfn nUµ dUr krn ivwc ivdyÈ mµqrflf
aqy pI aYm E pUrI qrHF asPl rhy.
ijwQoN qwk gRih mµqrfly df svfl hY ies dy sfhmxy pihlI sB qoN vwzI
cuxOqI ivafnf ivwc hoeI sµq rfmfnSd jI dI hwiqaf nfl pµjfb dI aÈFqI nfl nijwTx
dI sI. hux ies dy sfhmxy dUjI vwzI cuxOqI aµdrUnI surwiKaf aqy nkslIaF nfl
nijwTx dI hY. ÈihrI hvfbfËI mµqrfly bfry ijµnf Gwt ikhf jfvy Enf hI cµgf hY.
eyar ieµzIaf dI hflq bhuq Ksqf hY. ÈihrI hvfbfËI mµqrI hux qyËI nfl ivgVy hflfq
ƒ suDfrn dI koiÈÈ kr rhy hn. inwjI eyarlfeInË vI sµGrÈ dy rfh 'qy hn.
ijwQoN qwk pYtrolIam mµqrfly df svfl hY Aus ny pYtrol dIaF kImqF ivwc
vfDf nf kr ky iewk sµqulnkfrI kdm cuwikaf hY, pr hux Auh 2 aµbfnI BrfvF dy
kfrporyt XuwD ivwc Ps igaf hY. ies mfmly ivwc srkfr nUµ BfrI pryÈfnI df sfhmxf
krnf pY irhf hY. ijwQoN qwk isafsI morcy df svfl hY, kFgrs pfrtI leI kfPI KuÈ
hox vflI gwl hY ikAuNik ivroDI iDr df mnobl ies smyN kfPI izwigaf hoieaf hY.
amirµdr vloN pµjfb kFgrs dI pRDfngI hiQafAux
dIaF cflF bykfr iswD hoxgIaF-pRo[
blbIr kOr kfhloN
sRI rfhul gFDI dI agvfeI ivwc XUQ ibRgyz df dbdbf ieµzIan nYÈnl kFgrs
pfrtI dy sµgTn qoN eynf vwD cuwkf hY ik pRDfn sonIaf gFDI smyq kFgrs hfeI kmFz
koeI vI nIqIgq PYslf lYx qoN pihlF ies ibRgyz nUµ Brosy ivwc ËrUr lYNdI hY.
sUbfeI pRDfnF, hor ahudydfrF, lok sBf aqy ivDfn sBf coxF smyN AumIdvfrF
dI cox, muwK mµqrIaF jF ivroDI iDr hox 'qy ivroDI iDr dy nyqf dI cox afid sµbµDI
PYsilaF ivwc ies ibRgyz nUµ Brosy ivwc ilaf jFdf hY.
iesy kr ky hux ieh vyKx ƒ iml irhf hY ik kFgrs aµdr iqkVmbfË afgUaF
vloN ahudy hiQafey nhIN jf rhy, blik ahudy dyx qoN pihlF isafsI afgUaF dI isafsI
kmfeI ƒ priKaf jFdf hY, isafsI, ielfkfeI aqy jnqk smIkrnF nUµ mwdynËr rwiKaf
jFdf hY.
pµjfb pRdyÈ kFgrs kmytI dI pRDfngI 'qy kbËf krn leI ipCly lMby smyN qoN
sfbkf muwK mµqrI kYptn amirµdr isµG Ëor-aËmfeI kr rhy hn, pr hfl dI GVI 31 dsµbr
2009 qwk kFgrs hfeI kmFz ny duafby dy sfAU aqy pRBfvÈflI dilq afgU mYNbr
pfrlImYNt mihµdr isµG ky pI nUµ vrikµg pRDfn bxy rihx leI ikhf hY. kYptn amirµdr
isµG pirvfr 'coN Aus dI imhnqI aqy lgfqfr jnqf nfl juVI rhI pqnI bIbI pRnIq kOr
ƒ ivdyÈ rfj mµqrI df ahudf pRdfn kr ky numfieµdgI dy idwqI hY.
drasl kYptn amirµdr isµG dI lIzriÈp nUµ keI pwKF qoN hfeI kmFz prK
cuwkI hY. kFgrs pfrtI nUµ afpryÈn bilAU stfr vyly Cwz ky akflI dl ivwc jfx dy
bfvjUd jdoN sµn 1997 ivwc Auh kFgrs ivwc vfps afey qF AunHF nUµ pfrtI ny pihlF
pµjfb kFgrs kmytI dI pRDfngI sONpI aqy iPr sUby df muwK mµqrI bxfieaf, pr AunHF
ny hmyÈf pfrtI nUµ mËbUq krn dI QF kFgrs dy pµjfb aqy kyNdr ivcly tksflI afgUaF
ƒ nIvF idKfAux dI nIqI apxfeI, pRDfngI aqy muwK mµqrI dy ahudy nUµ iewk juµzlI
rfhIN clfAux df Xqn kIqf, pµjfb aµdr ivkfs leI muwK aiVwkf ‘isafsI bdlfKorI' df
iGnfAuxf siBafcfr pYdf kIqf.
aµqrrfjI pfxIaF dI vµz sµbµDI smJOiqaF nUµ rwd krn smyq kuJ aihm
muwidaF 'qy kYptn amirµdr isµG vloN muwK mµqrI huµidaF kFgrs pRDfn bIbI sonIaf
gFDI mµqrI zf[ mnmohn isµG dI nf-PurmfnI bfry sB jfxU hn, ijs kr ky bIbI sonIaf
gFDI aqy zf[ mnmohn isµG ny keI mhIny AunHF nUµ imlx qoN ienkfr kIqf.
swqf-ÈkqI nfl niÈafey aqy rfjfÈfhI qOr-qrIikaF kr ky kYptn amirµdr isµG
aksr kFgrs hfeI kmFz nfl sµbµDq sInIar afgUaF nUµ nkfrdy rhy. iewk kFgrsI afgU
df vI mËf AuzfAuNdy rhy. aihm mOikaF 'qy keI-keI idn gfieb ho jFdy. ieQoN qwk ik
2007 dIaF ivDfn sBf coxF vyly vI keI idn gfieb hox kr ky kFgrsI vrkrF aqy afgUaF
dy hOsly psq ho gey sn. AunHF dI aijhI gYr-i˵myvfrfnf afdq ny hfeI kmFz nUµ
nfrfË krn 'c vwzI BUimkf inBfeI.
kFgrsI siBaqf dy Ault
kYptn amirµdr isµG df rfjfÈfhI ruJfn kFgrs pfrtI dy lokÈfhI siBafcfr dy
hmyÈf Ault irhf hY. sRImqI ieµdrf gFDI ny Bfrq 'coN rfjfÈfhI, jgIrdfrI aqy
sfmµqvfdI siBafcfr Kqm krn aqy ienHF lokF nUµ lokÈfhI ivwc Èfml krn leI 1969
ivwc ‘ipRvIprs' pRQf Kqm kIqI sI. hux iPr aijhy ruJfn ƒ Kqm krn leI sRImqI
sonIaf gFDI dI rihnumfeI hyT iksy vI kFgrsI ƒ ‘rfjf-mhfrfjf' nf khfAux bfry
spwÈt hdfieqF jfrI kIqIaF geIaF hn, pr kYptn sfihb ienHF hdfieqF dI lgfqfr
axdyKI kridaF afpxy-afp nUµ ‘rfjf jI' jF ‘mhfrfjf sfihb' khfAux ivwc PKr mihsUs
kr rhy hn.
jfgIrdfrF aqy sfmµqvfdIaF nfl lgfqfr rfbqf rwK rhy hn. AunHF dI
rihx-sihx dI ÈYlI, bol-bfxI rfjfÈfhI vflI hY. ieµj Auh kFgrs dy lokÈfhI siBafcfr
dy iblkul Ault kfrjÈYlI rwKdy hn.
2007 dIaF ivDfn sBf coxF ivwc hfeI kmFz dI hmfieq dy bfvjUd Auh
qfnfÈfhI agvfeI kr ky akflI-Bfjpf gTjoV qoN hfr gey. iPr AunHF ny hfeI kmFz dIaF
hdfieqF nUµ axizwT kridaF ivroDI iDr df afgU bxn leI kFgrsI ivDfiekF qoN dsqKq
krvf ley. hfeI kmFz ny nf isrP AunHF nUµ, blik dsqKq krn vfilaF nUµ vI KUb
Jµibaf.
afËfdI GulftIey pirvfr nfl sµbµDq, jylH ivwc jnmI sfbkf muwK mµqrI bIbI
rfijµdr kOr BwTl nUµ nf isrP ivroDI iDr dI afgU, blik pfrtI dI pRDfn bxfieaf.
bfad ivwc KfVkUvfd dy iÈkfr pirvfr nfl sµµbµDq dilq afgU sRI mihµdr isµG ky pI
nUµ pRdyÈ kFgrs df pRDfn bxfieaf.
kYptn sfihb jdoN muwK mµqrI sn qF 2004 dIaF lok sBf coxF ivwc kFgrs ƒ
13 'coN isrP 2 sItF hfsl ho skIaF, pr ies qoN AunHF ny koeI sbk nhIN iswiKaf,
ilhfËf 2007 ivwc ivDfn sBf coxF ivwc muV kFgrs hfrI. hux 2009 dIaF lok sBf coxF
ivwc kFgrs hfeI kmFz ny AunHF nUµ afpxI lIzriÈp dI guxvwqf ivKfAux leI ‘kYNpyn
kmytI' dI cyarmYnI sONpI.
AunHF vloN pµjfb dIaF 13 dIaF 13 sItF ijwqx dy dmgjy mfry gey. afpxI
pqnI nUµ pitaflf qoN aqy puwqr rxieµdr isµG nUµ biTSzf sIt qoN KVf kIqf, pr
kFgrs msF 8 sItF ijwq skI. biTSzf sIt qoN AunHF df puwqr muwK mµqrI sR[ pRkfÈ
isµG bfdl dI nUµh bIbI hrismrq kOr qoN 1[20 lwK votF dy vwzy Prk nfl hfiraf.
sµgrUr aqy afnSdpur sfihb sItF ijwqx df ishrf muwK qOr 'qy rfhul gFDI
dI ‘nOjvfn ibRgyz' isr bwJdf hY. jykr bIbI sonIaf gFDI aqy zf[ mnmohn isµG pµjfb
dy dOry nf krdy qF ieQy kFgrs dI siQqI hor vI mfVI huµdI. ies qoN ielfvf ÈRomxI
akflI dl-Bfjpf gTjoV dy 4 dIaF 4 ivDfn sBf iËmnI coxF ivwc ijwq hfsl kIqI. mfJy
aµdr pRqfp isµG bfjvf vloN lok sBf mYNbr bxn 'qy KflI hoeI sIt vI kFgrs qoN
akflI dl ny Koh leI.
srIrk asmrwQf
isafsI asPlqf df muwK kfrn kYptn sfihb dI srIrk asmrwQf vI hY. Auh Kud
mµndy hn ik ÈUgr rog kr ky AunHF df iewk gurdf Krfb cwl irhf hY, ijs dy ielfj
leI AunHF nUµ aksr lMzn (ieµglYNz) jfxf pYNdf hY. vrxnXog hY ik aµimRqsr ivwc
iewk roz Èoa dOrfn Auh byhoÈ ho gey sn. pfiksqfnI pwqrkfrF arUsf aflm nfl AunHF
dI nyVqf nUµ vI pµjfbI smfj TIk nhIN smJdf.
pµjfb dy icµqk aqy cyqµn kFgrsI afgU qy vrkr smJdy hn ik aYsy hflfq
ivwc jykr kFgrs hfeI kmfn kYptn amirµdr isµG dy hwQ pµjfb kFgrsI kmytI dI
pRDfngI sONpygI qF ieh kdm pfrtI leI nuksfndyh iswD hovygf ikAuNik 2012 ivwc hox
vflIaF pµjfb ivDfn sBf coxF smyN kFgrs nUµ bhuq hI qyË-qrfr nOjvfn afgU suKbIr
isµG bfdl dI agvfeI hyT swqfDfrI akflI-Bfjpf gTjoV df mukfblf krnf peygf.
ijwnfh dI swqf hoV df iswtf hI qF sI
pfiksqfn dI sQfpqI
-nirµdr isµG srIlf
jsvµq isµG vloN ijwnfh aqy vµz bfry ilKI 660 siPaF dI ikqfb ipCly hPqy
jfrI hoeI hY. pVH ky bVI mfXUsI hoeI. aKIr ivwc AunHF iliKaf, ‘‘mYN hfly qwk
nhIN smJ sikaf ik 1947 ivwc ihµdusqfn dI vµz ikAuN hoeI? jF ieh ies qrIky nfl
ikAuN kIqI geI.'' jy eynI ivÈfl Koj aqy sKq imhnq dy bfvjUd Auh muwdy dI qih qwk
nhIN jf sky qF ies dI vjHf hY. ies df kfrn ieh hY ik AunHF vµz leI i˵myvfr sB
qoN vwD mhwqvpUrn pihlU nUµ nËraµdfË kr idwqf. ieh pihlU sI brqfnvI rxnIqk ihq,
ijnHF dI pUrqI leI pfiksqfn dI kfiemI ËrUrI sI. vµz bfry brqfnIaf dy isKrly Byq
hux Aujfgr ho cuwky hn qy hux ienHF nUµ axizwT krn df koeI bhfnf nhIN bxdf. mYN
Kud kuJ sfl pihlF ieh AuunHF nUµ idKfey sn. sfrI khfxI ienHF dsqfvyËF ivwc hI
CupI hoeI hY.
mwD-1945 ivwc lybr pfrtI brqfnIaf ivwc swqf ivwc af geI sI aqy Auh
ihµdosqfn nUµ afËfdI qF dyxf cfhuµdI sI, pr Aus ƒ ieQy afpxf 60 sfl purfxf POjI
itkfxf Kuwsx df zr vI sI ijwQoN aµgryË pUrbI mwD-pUrb smyq smuwcy Bfrq pRÈFq
iKwqy nUµ kµtrol krdy sn. qyl dy KUhF nfl BrpUr swqf dy KUhF vjoN mÈhUr ies
iKwqy dI jµg aqy amn dOrfn aihmIaq vD rhI sI aqy aµgryËF nUµ ieh zr sI ik jrmnI
'qy ijwq drj krn mgroN ijvyN stfiln dIaF KfhÈF vwD rhIaF sn, Auh dyr-svyr ies 'qy
kbËf kr lvygf. ipClIaF do vwzIaF jµgF dOrfn brqfnIaf ny afpxy ihµdusqfnI awzy
qoN ierfn qy ierfk ivwc POjF qfienfq kIqIaF aqy brqfnvI POjI jrnYl ihµdusqfn
ivwc afpxy pYr jmf ky rwKx leI aVy hoey sn, pr brqfnIaf dy pRDfn mµqrI aYtlI nUµ
pqf sI ik kFgrs pfrtI dI hkUmq qihq afËfd ihµdosqfn nf qF brqfnIaf ƒ POjI awzy
dI afigaf dyvygf aqy nf hI jµg qoN bfad ÈurU hoeI nvIN hoV ivwc Auh sovIaq sµG
iKlfP Aus df sfQ dyvygf. Pyr Auh krn qF kI krn?
1945 dy aKIr ivwc ihµdosqfn dy vfiesrfie PIlz mfrÈl vyvl ny afpxI sYnf
dI sµBfvI vfpsI df Kfkf pyÈ kIqf. kFgrs ny 1939 ivwc jµg smyN ieh kih ky aµgryËF
df sfQ dyx qoN ienkfr kr idwqf ik brqfnIaf jµg qoN bfad ihµdusqfn nUµ afËfdI dyx
df aYlfn kry. vyvl dy pUrv-vrqI lfrz ilnibQgoa ny ijwnfh nUµ pfiksqfn dI skIm
lVfAux leI hwlfÈyrI idwqI sI aqy lMzn nUµ ieh sUcnf ByjI sI ik ijwnfh Aus dI jyb
ivwc hY. vfiesrfie ny lµzn ƒ dwisaf sI, ‘‘Auh Gwt igxqI df pRqIinD hY aqy Gwt
igxqI sfzI mdd nfl hI afpxf hwk lY skdI hY.''
vyvl ny Pyr suJfa idwqf ik Auh Auwqr-pwCm ivwc vwKrf rfj kfiem krn dI
ijwnfh dI mµg df iesqymfl krn-pwCm ivwc Aus dI sfrI mµg pUrI vI nhIN krnI, pr
ierfn-aPgfinsqfn aqy sIikaFg dy nfl lwgdy ielfky qy krfcI bµdrgfh dyxI-aqy
pfiksqfn rwiKaf dy mfmilaF 'qy Aus nfl sihXog krygf. jdoN lMzn ny vyvl qoN
puwiCaf ik Auh pfiksqfn vwl jfx vfly ielfikaF bfry sfP-sfP dwsx qF 6 PrvrI 1945
nUµ AunHF afpxI ieiqhfsk qkrIr ivwc pfiksqfn dIaF srhwdF df nkÈf pyÈ kIqf, jo
AudoN AunHF dy idmfg ivwc hI sI. aTfrF mhIinaF bfad rYwzkilP ny hU‑b‑hU AuhI
srhwdF imwQIaF, jo vyvl ny suJfeIaF sn.
ies leI pfiksqfn df mUµh mwQf ikho ijhf bxnf sI, Auh 1946 dy ÈurU ivwc
hI qYa ho igaf aqy AudoN qoN lY ky 15 agsq qwk dy smyN dOrfn aYtlI, ikRps qy
vyvl aqy bfad ivwc mfAUNtbYtn ijwnfh nUµ Coty pfiksqfn leI aqy kFgrs nUµ vµz
svIkfr krn leI mnfAuNdy rhy hflFik aYtlI koTy cVH ky rOlf pfAuNdy rhy ik Auh
ihµdusqfn dI aKµzqf brkrfr rwKx leI XqnÈIl hn. brqfnIaf dIaF gupq PfeIlF pVHn
nfl AunHF dy sfry mnsUibaF dI shI smJ pYNdI hY. ieh imwQ hY ik ijwnfh ny
pfiksqfn dI buinafd rwKI sI. amrIkI rfÈtrpqI rUËvYlt ny 1942 qoN bfad idwlI ivwc
afpxf numfieµdf ibTf idwqf sI aqy amrIkI purflyKGrF ivwcoN AunHF dI Kqo-ikqfbq
qoN vI kfPI jfxkfrI imldI hY.
ikqfb ivwc lgfey gey kuJ anumfn vI glq hn. ieh mµn lYxf ik kYbint imÈn
Xojnf dy iswty vjoN ihµdosqfn dI eykqf bxI rihxI sI, vI KuÈPihmI sI. ds sflF
bfad iewk pfsy pµjfb, isµD aqy Auwqr pwCmI srhwdI sUby ƒ aqy dUjy pfsy bµgfl aqy
asfm nUµ vwK hox df hwk sI. ies qrHF lIg 10 sflF bfad ikqy vwzf pfiksqfn iml
jfxf sI aqy ies leI iPrkU lFbU BVkfAuxy sn aqy irafsqI rfjF df kI kIqf jfvy?
AunHF ƒ vI vwK hox df hwk sI. ies leI sµBfvnf sI ik hYdrfbfd pfiksqfn nfl juV
jFdf aqy ies dI iq®purf aqy mnIpur qwk phuµc krn ivwc mdd vI krdf. ies Xojnf ny
ihµdusqfn nUµ toty‑toty kr dyxf sI aqy BfvyN nihrU ny keI glqIaF kIqIaF, pr ies
Xojnf ƒ rwd kr ky AunHF shI kIqf sI.
kFgrs dy sµGrÈ vyly keI BuwlF kIqIaF, pr gFDI jI ny vwK‑vwK aqy
iËafdfqr anpVH lokF nUµ iekmuwT kIqf ijnHF qoN bgYr afËfdI sµBv nhIN sI.
mYN jsvµq isµG nfl sihmq hF ik ijwnfh idloN kOmpRsq aqy Drm‑inrpwK sI
aqy afpxI i˵dgI dy pihly 60 sfl Auh iehI irhf. ijwnfh ny swiqafgRih df ivroD
kIqf aqy ies ƒ ieµqhfpsµd pRogrfm qy qbfhI df smfn krfr idwqf. moqI lfl nihrU nUµ
zr sI ik ieh ËhIn ÈKs Aus dy puwqr jvfhr lfl ƒ cmkx nhIN dyvygf. ijwnfh ny 1938
ivwc muslmfnF leI vwKry hlikaF dI mµg Cwzx leI mnfAux df pRsqfv idwqf, jo
ihµdU-musilm isafsI afqm-inrBrqf aqy eykqf dy rfh ivwc roVf bxdI sI aqy ies dy
ievË ivwc kyNdrI asYNblI ivwc musilm numfieµdgI 27 PIsdI qoN vDf ky 33 PIsdI krn
df suJfa idwqf, jo vwKry cox hlikaF dI alfmq dy mukfbly bhuq CotI irafieq sI, pr
Aus ƒ durkfr ny afKrkfr kFgrs pfrtI 'coN kwZ idwqf igaf.
zfktrF ny 1939 ivwc ijwnfh ƒ dws idwqf sI ik Aus nUµ qpidk dI gµBIr
ibmfrI hY, ijwnfh hr mfmly ivwc pihl krn df ÈOkIn sI. ieiqhfs ivwc swqf aqy
mÈhUrI leI asUlF dI blI dyx dIaF axigxq imsflF hn. ies leI Aus dy sfhmxy hux
nhIN qF kdy vI nhIN df suafl sI. iswDI kfrvfeI ivwZ ky pfiksqfn bnfAux dI Aus
Xojnf ajoky dihÈqvfd df agrdUq sI aqy muslmfnF nUµ ihµdUaF dy iKlfP jQybµd krnf
sB kuJ swqf aqy vizafeI dI Kfqr apxfey hrby df ihwsf sI. pfiksqfn dI pRfpqI qoN
bfad AunHF krfcI ivwc bolidaF Drm-inrpwKqf dI pYrvI kIqI, pr jdoN Aus dy
pYrokfrF ny Aujr kIqf qF Auh qurµq mwukr gey.
bµbeI ivwc ijwnfh afl Prm ivwc Aus nfl kµm krn vfly cfgl ny iewk vfr
mYƒ dwisaf sI ik Auh isry df idafnqdfr sI, pr ieh q®fsdI hI sI ik afKr ivwc Auh
ieh guaf bYTy aqy koeI vI ÈKs idafnqdfrI qoN bgYr mhfn nhIN bx skdf. ijwnfh ny
ijvyN apmfn qy duwK shy, mYƒ vI Aus nfl hmdrdI hY, pr afpxI i˵dgI dy afKrI pVfa
'qy Aus ny bVf kuJ glq kIqf aqy lokF df nuksfn krvfieaf. isrP ies kr ky Aus nUµ
mhfn mµnxf ik Aus ny qfkqvr kFgrs nfl mwQf lfieaf, inrHI byvkUPI hY. kI asIN
ihtlr nUµ mhfn kih skdy hF ikAuNik Aus ny qfkvqr ieiqhfdIaF nfl mwQf lfieaf sI?
* lyKk PrFs aqy sivwtËrlYNz ivwc Bfrq dy sfbkf sPIr hn. ies qoN pihlF Auh lfrz
mfAUNtbYNtn dy ey zI sI rhy sn. ienHF ‘id ÈYzo afP id gRyt gym: id antolz storI
afP ieµzIaf'Ë pfrtIÈn' nF dI ikqfb ilKI sI.
ਜਿਨਾਹ ਜਾਂ ਨਹਿਰੂ: ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਲਈ
ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਕੌਣ ?-ਹਰਬੀਰ
ਸਿੰਘ ਭੰਵਰ
ਭਾਰਤੀ ਜੰਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇਤਾ ਤੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ
ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਵਿਵਾਦ ਛੇੜ ਦਿਤਾ ਹੈ ਕਿ 1947ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਪੰਡਤ
ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਸਨ,ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਸਨ।ਭਾਜਪਾ
ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁਖ ਲੀਡਰ ਤੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਜਦੋਂ
2005 ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨਹਾਂ ਨੈ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਇਕ “ਸੈਕੂਲਰ”ਲੀਡਰ ਕਰਾਰ ਦਿਤਾੲ ਸੀ,ਜਿਸ
ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਨੇ ਉਨਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਖੁਡੇ-ਲਾਈਨ ਲਗਾ ਦਿਤਾ ਸੀ।ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣ
ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।awgy
pVHn leI
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ
ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ-ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰ
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ
ਦਾ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ।ਫਿਰਕੂ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੋਈ ਇਸ ਬੇਲੋੜੀ ਵੰਡ ਨੇ ਲਗਭਗ
ਸਵਾ ਕਰੋੜ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪੁਸ਼ਤੀ ਘਰ, ਹਵੇਲੀਆਂ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਆਦਿ
ਛੱਡ ਕੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਉਜੜ ਕੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲਕੀਰ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਆਉਣਾ ਪਿਆ ਜਾਂ ਉਸ ਪਾਰ ਜਾਣਾ
ਪਿਆ । ਲਗਭਗ ਦਸ ਲੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਚੰਦਰੀ ਲਕੀਰ ਦੇ ਦੋਨੋ ਪਾਸੇ ਫਿਰਕੂ ਅੰਸਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋ ਕੋਹ ਕੋਹ
ਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ,ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ, ਧੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਪਣੀ ਇਜ਼ਤ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ
ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਖੁਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿਤੀ।ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਬੱਚੇ
ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਏ, ਸੁਹਾਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਹਾਗ ਲੁਟੇ ਗਏ, ਬੁੱਢੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਡੰਗੋਰੀ ਟੁਟ ਗਈ।ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰ
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ।
awgy pVHn leI